Feudalizm w średniowiecznej Japonii (1185–1603) to system relacji między panami a wasalami, w którym własność ziemi i prawo do jej użytkowania były wymieniane na służbę wojskową i lojalność. Choć pewne jego elementy istniały wcześniej, faktyczne ukształtowanie się systemu feudalnego nastąpiło wraz z początkiem epoki Kamakura pod koniec XII wieku.
Japońscy szoguni, czyli wojskowi dyktatorzy, zastąpili cesarza i dwór cesarski jako główne źródło władzy w kraju. Szogunaty rozdzielały ziemię między lojalnych zwolenników, a nadzór nad tymi majątkami (shoen) sprawowali urzędnicy tacy jak jito (zarządcy) i shugo (konstablowie). W przeciwieństwie do europejskiego feudalizmu, ci często dziedziczni urzędnicy początkowo nie byli właścicielami ziemi. Z czasem jednak, działając z dala od centralnej władzy, jito i shugo zdobywali coraz większe wpływy, a wielu z nich stało się znaczącymi właścicielami ziemskimi (daimyo), posiadającymi własne prywatne armie. W ten sposób zaczęli podważać autorytet rządów szogunatu. Feudalizm jako ogólnokrajowy system uległ rozpadowi, choć relacja pan-wasal przetrwała poza okresem średniowiecznym w formie samurajów oferujących swoje usługi właścicielom majątków.
Pochodzenie i struktura
Feudalizm (hoken seido), czyli układ między panami a wasalami, w którym ci pierwsi udzielali łaski lub on (np. ziemi, tytułów czy prestiżowych urzędów) w zamian za służbę wojskową (giri) ze strony tych drugich, zaczął się rozpowszechniać w Japonii od początku epoki Kamakura (1185–1333). Głównym inicjatorem był Minamoto no Yoritomo (1147–1199), który w 1192 roku ustanowił się wojskowym dyktatorem, czyli szogunem Japonii. Zastępując dominację cesarza Japonii i dworu cesarskiego, nowy system pozwolił Yoritomo na rozdzielanie ziemi (często konfiskowanej pokonanym rywalom) między lojalnych zwolenników i sojuszników w zamian za ich służbę wojskową i dalsze wsparcie. Yoritomo był szczególnie biegły w pozyskiwaniu członków rywalizującego klanu Taira dla sprawy Minamoto, oferując im ziemię i stanowiska, jeśli zgodzili się zostać jego wasalami w nowym porządku.
W przeciwieństwie do Europy, system feudalny Japonii był mniej oparty na kontraktach, a znacznie bardziej osobisty — relacja między panami a wasalami miała charakter silnie paternalistyczny, przy czym panów często określano mianem oya, czyli „rodzic”. Ten „rodzinny” charakter systemu był dodatkowo wzmacniany przez fakt, że wiele relacji pan-wasal było dziedzicznych. System pozwalał szogunowi na bezpośrednią kontrolę nad większością jego terytorium, jednak brak formalnych instytucji rządowych okazał się trwałą słabością szogunatów, ponieważ osobiste lojalności rzadko były przekazywane kolejnym pokoleniom.
Jito
Niektórzy lojalni zwolennicy szoguna otrzymywali wiele majątków ziemskich (shoen), które często były rozproszone geograficznie lub oddalone od ich tradycyjnych siedzib rodowych. Dlatego zamiast zarządzać nimi osobiście, zatrudniali do tego celu wyznaczonych zarządców, zwanych jito. Stanowisko jito (oraz shugo - patrz niżej) nie było nowością, gdyż istniało już na mniejszą skalę w okresie Heian (794–1185), jednak po mianowaniu przez rząd szogunatu stało się użytecznym narzędziem do zarządzania ziemią, podatkami i plonami w regionach oddalonych od stolicy. Tu również widoczna jest różnica względem europejskiego feudalizmu - zarządcy (przynajmniej oficjalnie) nie byli właścicielami ziemi, aż do momentu, gdy system feudalny zaczął się rozpadać.
Jito dosłownie oznacza „głowa ziemi”, a stanowisko to było dostępne zarówno dla mężczyzn, jak i kobiet we wczesnym okresie średniowiecza. Głównym obowiązkiem jito było zarządzanie chłopami pracującymi na ziemi ich pracodawcy oraz pobieranie odpowiednich podatków lokalnych. Zarządcy przysługiwało wynagrodzenie (około 10% plonów z ziemi) oraz prawo do użytkowania ziemi, jednak często podlegali lokalnym zwyczajom i byli odpowiedzialni wobec ogólnokrajowych kodeksów prawnych, takich jak Goseibai Shikimoku z 1232 roku. Ponadto, od 1184 roku, niezadowoleni właściciele ziemscy i wasale mogli zwracać się do Monchujo (Rady Dochodzeniowej), która zajmowała się wszystkimi sprawami prawnymi, w tym procesami, apelacjami i sporami o prawa do ziemi oraz pożyczki. W 1249 roku powołano również Sąd Wyższy, Hikitsukeshu, który specjalizował się w rozstrzyganiu sporów dotyczących ziemi i podatków.
Wielu jito z czasem zyskało władzę na własną rękę, a ich potomkowie od XIV wieku stali się daimyo, czyli wpływowymi feudalnymi właścicielami ziemskimi. Daimyo rządzili z dużym stopniem autonomii, choć musieli przestrzegać pewnych zasad narzuconych przez rząd, takich jak na przykład wyznaczone miejsca, w których mogli budować zamki.
Shugo
Kolejną warstwą zarządców majątków byli shugo, czyli wojskowi gubernatorzy lub konstablowie, którzy pełnili funkcje policyjne i administracyjne w swoich prowincjach. W XIV wieku istniało 57 takich prowincji, dlatego shugo byli zaangażowani w zarządzanie wieloma majątkami jednocześnie, w przeciwieństwie do jito, którzy odpowiadali tylko za jeden. Shugo, co dosłownie oznacza „obrońca”, podejmowali decyzje zgodnie z lokalnymi zwyczajami i prawem wojskowym, a podobnie jak jito, pobierali regularne podatki w naturze na rzecz rządu szogunatu, z których część mogli zatrzymać dla siebie. Do ich obowiązków należało również pobieranie specjalnych podatków (tansen) na jednorazowe wydarzenia, takie jak koronacje czy projekty budowy świątyń, a także organizowanie pracy przy projektach państwowych, takich jak budowa dróg i zajazdów wzdłuż szlaków komunikacyjnych. Inne zadania obejmowały chwytanie piratów, karanie zdrajców oraz powoływanie wojowników do służby państwowej — nie tylko w czasie wojny, lecz także w ramach regularnego systemu rotacyjnego, w którym prowincje dostarczały strażników do stolicy Heiankyo (Kyoto).
Z biegiem czasu pozycja shugo przekształciła się de facto w urząd gubernatora regionalnego. Shugo stawali się coraz potężniejsi — podatki zaczęły trafiać bezpośrednio do ich kieszeni, a takie uprawnienia jak pobór podatku tansen były często przekazywane podwładnym, co umożliwiało tworzenie alternatywnych relacji pan–wasal bez konieczności przekazywania ziemi. Nadawanie tytułów i zawieranie prywatnych układów z samurajami pozwalało shugo budować własne armie. Po nieudanych najazdach mongolskich na Japonię w latach 1274 i 1281, shugo zostali prawnie zobowiązani do zamieszkania w prowincji, którą zarządzali, w celu zwiększenia bezpieczeństwa państwa — choć nie wiadomo, czy obowiązek ten był zawsze faktycznie przestrzegany. Do XIV wieku shugo przejęli również obowiązki tych jito, którzy nie zostali daimyo, a do XV wieku większość shugo dziedziczyła swoje stanowiska.
Słabości systemu feudalnego
Jednym z problemów jito i shugo było to, że ich władza w prowincjach, oddalonych od centralnego rządu, często opierała się na dobrej woli lokalnej ludności. Gdy rząd szogunatu był słaby – co zdarzało się często – wojownicy samurajscy oraz ambitni właściciele ziemscy ignorowali żądania podatkowe, a nawet brali sprawy w swoje ręce, obalając ustalone układy pan–wasal, aby zwiększyć własną władzę i majątek.
Dodatkową słabością systemu było to, że jito i shugo całkowicie polegali na lokalnych źródłach dochodu, a nie na wsparciu ze strony rządu centralnego, co oznaczało, że często zawierali układy kierujące się wyłącznie ich własnym interesem. W rezultacie szogunat stał się na poziomie lokalnym instytucją w dużej mierze nieistotną i niewidoczną. Chłopi często zawierali prywatne umowy z urzędnikami, oddając na przykład niewielką działkę ziemi w zamian za odroczenie płatności podatków lub uzgodniony procent plonów, który pozwalał im corocznie uiszczać wymagane opłaty. W konsekwencji cały system własności ziemi w Japonii stał się niezwykle złożony, z wieloma możliwymi właścicielami tego samego obszaru: osobami prywatnymi (wasalami i niewasalami), urzędnikami państwowymi, instytucjami religijnymi, szogunatem oraz cesarstwem.
Kolejnym problemem było to, że gdy jito dziedziczyli stanowisko po ojcach, często nie było wystarczających środków do utrzymania się, jeśli prawa do dochodów musiały zostać podzielone między kilku braci. Taka sytuacja prowadziła do zadłużania się wielu jito, którzy zastawiali swoje prawa do dochodów z danego majątku. Z czasem pojawiały się też inne słabości systemu feudalnego, zwłaszcza trudność w znajdowaniu nowych ziem i tytułów, które można by przyznać wasalom w epoce stabilnych rządów.
W okresie Sengoku, czyli w epoce Walczących Królestw (1467–1568), Japonia pogrążona była w nieustających wojnach domowych między rywalizującymi ze sobą panami feudalnymi (daimyo), którzy dysponowali własnymi prywatnymi armiami i wiedzieli, że mogą ignorować shugo oraz innych urzędników rządowych, ponieważ rząd centralny był już zbyt słaby, by egzekwować swoją wolę w prowincjach. Ziemia trafiała w ręce coraz mniejszej liczby właścicieli, gdyż daimyo dysponujący największą siłą militarną pochłaniali swoich słabszych rywali. Do początku okresu Edo (1603–1868) w całej Japonii pozostało zaledwie około 250 daimyo. Zjawisko obalania ustalonego porządku przez nowych władców oraz przejmowania majątków głównych rodów przez ich boczne linie nazwano gekokujo, czyli „ci niżej obalają tych wyżej”.
Konsekwencją tego społecznego i administracyjnego przewrotu było to, że Japonia przestała być państwem jednolitym i przekształciła się w mozaikę feudalnych majątków skupionych wokół pojedynczych zamków i ufortyfikowanych rezydencji, ponieważ lojalność stała się silnie zlokalizowana. Wioski i małe miasteczka, w dużej mierze porzucone przez rząd, były zmuszone tworzyć własne rady (so) oraz ligi wzajemnej pomocy (ikki). Dopiero Oda Nobunaga (1534–1582), który w latach 60. XVI wieku pokonał rywalizujących z nim daimyo w centralnej części archipelagu, sprawił, że Japonia znów zaczęła przypominać zjednoczone państwo.
Wraz z nadejściem znacznie silniejszego szogunatu Tokugawa (1603–1868) daimyo zostali wreszcie podporządkowani, a nałożono na nich surowe ograniczenia. Obejmowały one zakaz przemieszczania wojsk poza własny obszar, zakaz zawierania sojuszy politycznych we własnym imieniu, zakaz budowy więcej niż jednego zamku oraz konieczność uzyskania zgody szoguna na zawarcie małżeństwa. System feudalny jednak nadal funkcjonował, choć w zmienionej formie — samurajowie przysięgali lojalność swoim daimyo aż do okresu Meiji (1868–1912), mimo że nastał długi czas względnego pokoju i służba wojskowa była mniej potrzebna niż w czasach średniowiecznych.
Od XVII wieku japoński system feudalny przestał być ogólnokrajową strukturą piramidalnego podziału ziemi, a stał się w dużej mierze układem lokalnym, w którym samurajowie oferowali swoje usługi dużym właścicielom majątków lub panom wojennym w zamian za możliwość użytkowania ziemi, ryżu lub gotówki. To właśnie z tego powodu rozwinął się bushido, czyli kodeks wojownika samurajskiego, mający na celu zapewnienie, że samurajowie pozostaną zdyscyplinowani i lojalni wobec swoich zwierzchników. Tymczasem rosnąca urbanizacja, wynikająca z migracji ludności ze wsi do miast w poszukiwaniu lepszych możliwości zatrudnienia, oraz stale zwiększająca się liczba osób zaangażowanych w handel i działalność gospodarczą sprawiły, że stary system feudalny obejmował coraz mniej ludzi, gdy Japonia wkraczała w erę nowoczesną.
This content was made possible with generous support from the Great Britain Sasakawa Foundation.
