De gebrandschilderde ramen van de kathedraal van Chartres

Artikel

Mark Cartwright
door , vertaald door Theo Poot
gepubliceerd op 16 oktober 2018
Beschikbaar in andere talen: Engels, Frans
X

De 167 gebrandschilderde ramen van de kathedraal van Chartres, gebouwd tussen 1190 en 1220, vormen de meest complete groep van dit type kunstwerken die bewaard is gebleven uit de Middeleeuwen. Verschillende vensters dateren uit het midden van de 12e eeuw, terwijl er meer dan 150 bewaard zijn gebleven uit het begin van de 13e eeuw. Er zijn religieuze scènes die de gelovigen de belangrijkste verhalen uit de Bijbel vertellen, naast talloze afbeeldingen van heiligen, koningen, vorstinnen, edelen, ridders en priesters. De kooplieden van de stad die 42 vensters schonken, duiken op in vele kleinere scènes die het hele scala aan middeleeuwse beroepen tonen, van vatenmakers tot slagers.

Detail, North Rose Window, Chartres
Detail van het noordelijke roosvenster, Chartres
Allie Caulfield (CC BY)

Middeleeuws glas in lood

De techniek om glas-in-lood voor vensters te maken met behulp van metaaloxiden gaat minstens terug tot de 7e eeuw en de kerken van het Byzantijnse Rijk. Het handwerk groeide echter pas in de 12e en 13e eeuw uit tot een verfijnd kunstambacht. De vijf belangrijkste kleuren die werden gebruikt om glas te 'schilderen' zijn: helder robijnrood, afkomstig van koperoxide, saffierblauw van kobaltoxide, groen van ijzeroxide, geel van zwavel of roet en paars van mangaanoxide. Deze materialen werden aan het glas toegevoegd terwijl het werd verhit, maar omdat het resultaat te ondoorzichtig bleek om veel licht door te laten, werd vaak een dunne laag gekleurd glas bovenop een dikkere ruit van doorzichtig of wit glas aangebracht. Aan de binnenkant van het glas werden details van scènes geschilderd met een mengsel van glas, metaaloxiden en azijn of urine. De verf werd vervolgens permanent op het glas gesmolten door de stukken in een oven te plaatsen.

Advertenties verwijderen
Advertisement
Eén enkel raam in Chartres kan meer dan 50 afzonderlijke panelen van gebrandschilderd glas bevatten.

Individuele stukken gebrandschilderd en beschilderd glas werden speciaal gesneden volgens een ontwerp dat van tevoren op een houten plank was gekalkt en vervolgens in loden randen geplaatst om één enkel samengesteld paneel te maken. Het voltooide paneel werd vervolgens met deuvels en metalen strips in het metalen armatuur van het raamkozijn gemonteerd. Eén enkel hoog lancetvenster in Chartres kan meer dan 50 van zulke panelen in allerlei vormen en maten bevatten.

De ramen waren niet alleen decoratief, maar ook bedoeld als een picturale gids voor de boodschap van het Evangelie in een tijd waarin weinigen konden lezen. Zo worden de gevolgen van de zondeval, de zegen van de verlossing en de levens van de belangrijkste heiligen en bijbelse figuren gepresenteerd als een universele boodschap. De meeste ramen die een verhaal vertellen, zoals het leven van een apostel of een bijbelse parabel, moeten van links naar rechts worden gelezen, te beginnen bij de basis. Vierbladige rozet- of vierpaspanelen worden gelezen door eerst naar het onderste blad te kijken, dan naar het linker-, midden- en rechterblad en tot slot naar het bovenste blad. Hieronder volgen beschrijvingen van slechts enkele van de belangrijkste en opvallendste ramen in de kathedraal van Chartres.

Advertenties verwijderen
Advertisement

Winemakers, Zodiac Window Chartres
Wijnmakers, Venster van de Dierenriem te Chartres
Lawrence OP (CC BY-NC-ND)

Het noordelijke roosvenster

Dit raam, met een diameter van 10,15 meter, dateert uit ca. 123 en heeft als thema de vervulling van de profetieën uit het Oude Testament met Maria als hun instrument; vandaar dat het centrale paneel Jezus Christus als kind met Maria afbeeldt. Dit paneel wordt omringd door 12 elliptische panelen met vier duiven en acht engelen. Vervolgens stelt een cirkel van 12 ruitvormige panelen de 12 koningen van Juda voor, de voorouders van Christus. De buitenste ring van halfronde panelen toont de 12 kleine profeten. Tussen de vierkanten en halve cirkels zijn vierpaspanelen met fleurs-de-lis, het Franse koninklijke wapen, die eraan herinneren dat het raam werd geschonken door koningin Blanche de Castille, de moeder van koning Lodewijk IX (r. 1226-1270) en zijn regentes van 1226 tot 1236. De panelen tussen de roos en de lancetvensters eronder herhalen het fleur-de-lis-thema en voegen het wapen van Castilië toe, een geel kasteel op een rode achtergrond.

North Rose Window, Chartres Cathedral
Noordelijke roosvenster, Chartres
Walwyn (CC BY-NC-SA)

De lancetvensters onder de roos tonen Sint Anna in het midden en verschillende koningen die in het Oude Testament worden genoemd, zoals Saul (die zichzelf met zijn zwaard steekt), David (die de harp bespeelt) en Salomo, evenals de traditionele slechteriken Nebukadnezar II, de afgodendienaar van Babylon, en de Egyptische farao die Mozes onverstandig genoeg door de Rode Zee achtervolgde.

Advertenties verwijderen
Advertisement

Het zuidelijke roosvenster

Dit raam, met een diameter van 10,56 meter, dateert uit ca. 1224 en het centrale paneel beeldt Jezus Christus uit als de rechter van de Apocalyps. Dit paneel wordt omringd door 12 elliptische panelen, waarvan acht met een engel en de andere vier met de symbolen van de vier evangelisten. De volgende ring van cirkelvormige panelen en de buitenste ring van 12 halfronde panelen tonen de 24 oudsten van de Apocalyps, die allemaal verschillende middeleeuwse muziekinstrumenten vasthouden. De kleine vierpaspanelen tonen de blauwe en gele wapens van Dreux en Bretagne, de thuisbasis van de schenkers van het raam, graaf Pierre Mauclerc en zijn vrouw Alix de Bretagne.

South Rose Window, Chartres Cathedral
Zuidelijke roosvenster, Chartres
Spencer Means (CC BY-SA)

De wapens van Dreux en Bretagne worden herhaald in het middelste raam van de vijf lancetten onder het roosvenster. Deze lancetvensters tonen Maria met het kindje Jezus in het midden en twee profeten uit het Oude Testament aan weerszijden, elk met een evangelist uit het Nieuwe Testament op hun schouders (van links naar rechts: Jeremia en Lucas, Jesaja en Matteüs, Ezechiël en Johannes, en Daniël en Marcus). De beeldspraak herinnert er misschien aan dat de evangelisten, die Christus persoonlijk hebben gekend, beter in de toekomst konden kijken dan de oudere profeten.

Het westelijke roosvenster

Het westelijke roosvenster is het grootste van de drie roosvensters in de kathedraal en meet 15,42 meter in doorsnede. Het dateert uit ca. 1215 en toont scènes uit het Laatste Oordeel met Jezus Christus als rechter van de mensheid op het centrale paneel. De positie van het raam was op zichzelf al symbolisch; geplaatst in de westelijke muur, vangt het glas het zachte licht van de ondergaande zon aan het einde van de dag en verbeeldt zo het einde der tijden, onderwerp van de scènes van dit raam.

Advertenties verwijderen
Advertisement

West Rose Window, Chartres Cathedral
Westelijke roosvenster, Chartres
Walwyn (CC BY-NC-SA)

Om het centrale paneel heen verschijnen drie ringen van cirkelvormige panelen. De eerste ring toont acht engelen en vier apocalyptische dieren, die elk vier apostelen voorstellen: een leeuw voor Marcus, een os voor Lucas, een adelaar voor Johannes en een gevleugelde man voor Matteüs. De tweede ring van panelen, verbonden met de eerste ring door elliptische vormen, en genummerd 12, toont apostelparen en de 12 stammen van Israël. De derde en buitenste ring van cirkelvormige panelen, ook weer 12 genummerd, toont de instrumenten van Christus' passie, engelen die op bazuinen blazen om de Dag des Oordeels aan te kondigen en herrezen lichamen in lijkwaden die wachten op de beslissing over hun lot. Twee panelen laten zien wat er gebeurt met de zondaar die geen berouw toont, met Sint Michaël die goede daden tegen slechte afweegt op zijn weegschaal en hooivorkzwaaiende duivels die mensen naar de hel duwen, waaronder een vrek die zijn geldzak nog aan zijn nek heeft hangen.

Het venster van de Blauwe Maagd

Een van de oudste ramen in de kathedraal (of in ieder geval de vier centrale panelen ervan) is het raam van de Blauwe Maagd, ook wel bekend als het raam van Notre Dame de la Belle Verrière. Dit raam, dat zich onder de Westroos bevindt, bevond zich al in de kathedraal voor de verwoestende brand van 1194. De centrale panelen tonen een zittende Maria met baby Jezus op haar schoot. Maria zit op een troon, draagt een kroon en een blauw gewaad en heeft een blauw aureool. De omringende panelen tonen zes engelen en dateren uit de 13e eeuw. Het onderste deel van het raam toont scènes van de bruiloft van Kana, waarbij Jezus water in wijn veranderde, en van de drie verzoekingen van Christus.

Blue Virgin Window, Chartres Cathedral
Venster van de Blauwe Maagd, Chartres
Walwyn (CC BY-NC-SA)

Het venster van de Incarnatie

Dit raam is een van de drie lancetvensters boven het koninklijk portaal of de westelijke portiek van de kathedraal. Het dateert uit het midden van de 12e eeuw en heeft 27 hoofdpanelen met afwisselend scènes in een vierkant of cirkel. De eerste (onderste) scènes tonen de geboorte van Christus en de komst van de wijzen en herders. Er zijn opvallende scènes van de kindermoord in Bethlehem op bevel van koning Herodes en de vlucht van Maria, Jozef en Jezus naar Egypte. De cyclus eindigt met de intocht van Jezus in Jeruzalem op Palmzondag.

Advertenties verwijderen
Advertisement

Het Passie- en Opstandingsvenster

Dit lancetvenster staat naast het Venster van de Incarnatie, waarvan het verhaal wordt voortgezet. Het dateert ook uit ca. 1150. Het raam heeft 14 cirkelvormige scènes met de laatste momenten van het leven van Jezus Christus, zoals de voetwassing van de discipelen, het laatste avondmaal, de kruisiging en de wederopstanding. Het paneel linksonder met een mandala en lichtstralen verraadt Byzantijnse invloed.

Detail, Noah Window, Chartres
Detail, Noachvenster, Chartres
Walwyn (CC BY-NC-SA)

Het Noach-venster

Dit venster dateert uit ca. 1210 en bevindt zich direct links na binnenkomst in het Koninklijk Portaal. Het heeft 42 panelen met scènes uit het verhaal van Noach. De panelen tonen dieren die aankomen om op de ark geplaatst te worden, de grote overstroming en de ark zelf, hier voorgesteld met architecturale elementen zoals zuilen, kapitelen en bogen in overeenstemming met de rol van de ark als symbool van de kerk zelf en haar functie van redding en toevluchtsoord. In een verdere uitbreiding van de analogie tonen zes panelen drenkelingen, die verloren zielen op weg naar de hel voorstellen. Eén paneel toont Noach en Saint Lubin, de 6e-eeuwse bisschop van Chartres en beschermheilige van de plaatselijke herbergiers en wijnhandelaren die tot de donateurs van het raam behoorden, samen met de timmerlieden, kuipers en wagenmakers van de stad. De vijf onderste panelen tonen scènes van deze ambachtslieden aan het werk.

Het venster van de barmhartige Samaritaan

Dit venster, rechts na binnenkomst in het Koninklijk Portaal, met scènes uit de parabel van de barmhartige Samaritaan, bevat 24 verhalende panelen, 10 puur decoratieve panelen en 29 randpanelen. Er zijn dieven te zien die een eenzame reiziger aanvallen als representant van de zondeval van de mensheid: zoals Adam en Eva het Paradijs moeten verlaten (een paneel is aan het paar gewijd), zo verlaat ook de reiziger Jeruzalem en moet hij onmiddellijk de uitdagingen van de wereld en de zonde (de rovers) het hoofd bieden. De barmhartige Samaritaan die te hulp schiet stelt Jezus voor, die de man naar een herberg brengt en belooft terug te komen om de rekening te betalen, een verwijzing naar zijn wederkomst op de Dag des Oordeels.

Detail, Good Samaritan Window, Chartres Cathedral
Detail, Venster van de Barmhartige Samaritaan, Chartres
Walwyn (CC BY-NC-SA)

Het Zodiakvenster

Dit venster, dat zich net na de zuidelijke portiek in de richting van de sacristie bevindt, heeft landbouwscènes en 12 tekens van de dierenriem om de tijd voor te stellen, waarbij elke arbeid wordt geassocieerd met de typische periode van het jaar waarin deze werd uitgevoerd, bijvoorbeeld Maagd (augustus-september) staat naast het wijnpersen. Januari wordt voorgesteld met drie hoofden, symbolisch voor de maand die het afgelopen jaar, het heden en het nieuwe jaar omspant.

Het bovenste paneel toont Jezus Christus tussen de Griekse letters alfa en omega, de eerste en de laatste van dat alfabet en een voorstelling van zijn rol als schepper en laatste rechter van de mensheid. Het raam werd geschonken door graaf Thibault VI van Champagne op verzoek van Thomas, graaf van Perche. Deze laatste werd gedood in de Slag bij Lincoln in 1217, dus we weten dat het raam voor die tijd moet zijn gemaakt.

Het venster van Karel de Grote

Dit venster, met scènes uit het leven van Karel de Grote, Keizer van het Heilige Roomse Rijk (r. 800-814), bevindt zich aan de linkerkant van de sacristie tussen de apsidale kapellen en werd geschonken door de bonthandelaren van Chartres die op het paneel linksonder te zien zijn. Er zijn verschillende gevechtsscènes te zien met ridders in harnassen en één met de keizer bij het steekspel. De vijanden zijn de ongelovigen van Moors Spanje, die ronde schilden hebben in tegenstelling tot de vliegervormige schilden van de westerse ridders.

Bibliografie

World History Encyclopedia is een Amazon Associate en verdient een commissie op in aanmerking komende boekaankopen.

Over de vertaler

Theo Poot
1953. Na 45 jaar onderwijs nu gepensioneerd. Ervaring in basis- en voortgezet onderwijs (docent geschiedenis), educatief schrijven en redactie (geschiedenismethodes, digitale projecten), toets- en examenconstructie.

Over de auteur

Mark Cartwright
Mark is als voltijds historicus, onderzoeker, auteur en redacteur gevestigd in Italië. Zijn speciale interesses zijn aardewerk, architectuur, wereldmythologie en het ontdekken van de ideeën die alle beschavingen gemeen hebben. Hij heeft een MA in Politieke Filosofie en is publicatiedirecteur bij AHE.

Dit werk citeren

APA-stijl

Cartwright, M. (2018, oktober 16). De gebrandschilderde ramen van de kathedraal van Chartres [The Stained Glass Windows of Chartres Cathedral]. (T. Poot, Vertaler). World History Encyclopedia. Ontleend aan https://www.worldhistory.org/trans/nl/2-1277/de-gebrandschilderde-ramen-van-de-kathedraal-van-c/

Chicago stijl

Cartwright, Mark. "De gebrandschilderde ramen van de kathedraal van Chartres." Vertaald door Theo Poot. World History Encyclopedia. Laatst gewijzigd oktober 16, 2018. https://www.worldhistory.org/trans/nl/2-1277/de-gebrandschilderde-ramen-van-de-kathedraal-van-c/.

MLA-stijl

Cartwright, Mark. "De gebrandschilderde ramen van de kathedraal van Chartres." Vertaald door Theo Poot. World History Encyclopedia. World History Encyclopedia, 16 okt 2018. Web. 18 mei 2024.