Ο πανελλήνιος μυθικός ήρωας Ιάσονας ήταν ξακουστός για την Αργοναυτική Εκστρατεία, την αποστολή που πραγματοποίησε με τους Αργοναύτες —όπως ονομάζονταν οι ναύτες του πλοίου του, της Αργούς— σε αναζήτηση του Χρυσόμαλλου Δέρατος στην Κολχίδα, στον Εύξεινο Πόντο, έναν από τους πιο δημοφιλείς και διαχρονικούς θρύλους της ελληνικής μυθολογίας. Ο μύθος ενδεχομένως αντανακλά ιστορικές αποστολές που πραγματοποίησαν οι Μυκηναίοι τον 13ο αιώνα π.Χ., όταν εξερευνούσαν περιοχές στα ανατολικά του ελληνικού κόσμου.
Τα Νεανικά Χρόνια του Ιάσονα
Ο Ιάσονας πιστευόταν ότι είχε λάβει την παιδεία του από το σοφό κένταυρο Χείρωνα στα δάση του Πηλίου. Ο πατέρας του, ο Αίσονας, τον είχε θέσει υπό τη φροντίδα του κενταύρου, επειδή ο νεότερος αδελφός του, ο Πελίας, είχε σφετεριστεί τον θρόνο της Ιωλκού στη Θεσσαλία. Όταν ενηλικιώθηκε, ο Ιάσονας πήρε μέρος στο περίφημο κυνήγι του Καλυδώνιου Κάπρου, στο οποίο συμμετείχαν πολλοί Έλληνες ήρωες, όπως ο Θησέας, οι Διόσκουροι, η Αταλάντη και ο Μελέαγρος. Το τεράστιο αυτό θηρίο τρομοκρατούσε την πόλη της Καλυδώνας και τη γύρω περιοχή στην Αιτωλία, καθώς είχε σταλεί από τη θεά Άρτεμη για να τιμωρήσει τον Οινέα, πατέρα του Μελέαγρου, για την ασέβειά του, επειδή δεν πρόσφερε θυσία στη θεά.
Σε ηλικία 20 ετών, ο Ιάσονας επέστρεψε τελικά στην Ιωλκό για να διεκδικήσει το βασίλειό του. Στο ταξίδι, με κάποιον τρόπο έχασε το ένα του σανδάλι και, όταν ξαναμπήκε στην πόλη, ο Πελίας τον είδε και θυμήθηκε έναν παλαιότερο χρησμό, που είχε προφητεύσει ότι ο Πελίας θα έχανε τη ζωή του από τα χέρια ενός μονοσάνδαλου άνδρα. Αναγνωρίζοντας στον Ιάσονα τον άνδρα του χρησμού, αποφάσισε να στείλει τον ήρωα σε μια δύσκολη, στα όρια του αδύνατου, και, πιθανότατα, θανάσιμη αποστολή: να φέρει στην Ιωλκό το θρυλικό Χρυσόμαλλο Δέρας.
Το Χρυσόμαλλο Δέρας
Το Χρυσόμαλλο Δέρας προερχόταν από ένα φτερωτό κριάρι που ανήκε αρχικά στον θεό Ερμή. Το κριάρι το έστειλε η θεά Νεφέλη για να σώσει τα παιδιά της, τον Φρίξο και την Έλλη, από τη θυσία, αφού η ζηλόφθονη μητριά τους, η Ινώ, είχε στρέψει τους κατοίκους της Θήβας εναντίον τους. Σώθηκαν την τελευταία στιγμή και το κριάρι πέταξε πάνω από τη θάλασσα έχοντας στην πλάτη του τον Φρίξο και την Έλλη. Δυστυχώς, κατά τη διάρκεια της πτήσης η Έλλη έπεσε από το κριάρι στη θάλασσα, και ο τόπος όπου έπεσε —τα σημερινά Στενά των Δαρδανελλίων— ονομάστηκε έκτοτε Ελλήσποντος. Ο Φρίξος, αντίθετα, έφτασε σώος στην Κολχίδα, στον Εύξεινο Πόντο, και, ως ευχαριστία προς τους θεούς, θυσίασε αμέσως το κριάρι, τοποθετώντας τη χρυσή προβιά του στο ιερό άλσος του θεού Άρη, όπου ορίστηκε να τη φυλάει ένας φοβερός δράκος.
Η Αργώ
Ο Ιάσονας ήταν αγαπημένος της θεάς Αθηνάς, και εκείνη του πρόσφερε την πρώτη βοήθεια στην εκστρατεία, αναθέτοντας στον σπουδαίο τεχνίτη Άργο να κατασκευάσει ένα γερό και γρήγορο πλοίο, ικανό να μεταφέρει τον ήρωα δια θαλάσσης ως την Κολχίδα. Το πλοίο, που λέγεται πως ήταν το πρώτο ελληνικό μακρύ πλοίο, πήρε το όνομά του από τον δημιουργό του και, επιπλέον, περιείχε μια σανίδα από ιερό ξύλο με τη δύναμη της ομιλίας, παρμένη από το ιερό του Δία στη Δωδώνη. Η Αργώ μπορούσε να μεταφέρει πενήντα κωπηλάτες και ο Ιάσονας τη στελέχωσε με ένα πλήρωμα από τους σημαντικότερους Έλληνες ήρωες. Ανάμεσα στους πιο φημισμένους ήταν ο Ηρακλής από τη Βοιωτία, οι δίδυμοι Διόσκουροι από τη Σπάρτη, ο Μελέαγρος από την Καλυδώνα, ο Πηλέας από τη Θεσσαλία, ο Αμφιάραος από το Άργος, ο Κάλαϊς και ο Ζήτης, οι γιοι του Βορέα (του Βόρειου Ανέμου), και ο Ορφέας από τη Θράκη.
Στο ταξίδι τους προς την Κολχίδα οι Αργοναύτες έζησαν πολλές περιπέτειες. Μία από τις πιο αξιομνημόνευτες ήταν η διάσωση του Φινέα από τις Άρπυιες στη Σαλμυδησσό της Θράκης. Αυτά τα φοβερά φτερωτά πλάσματα τα είχε στείλει ο Δίας για να βασανίζουν τον τυφλό Φινέα, ως τιμωρία επειδή είχε τυφλώσει τους ίδιους του τους γιους, ακολουθώντας τις συμβουλές της μηχανορράφου μητριάς τους. Ο Ζήτης και ο Κάλαϊς, φτερωτοί κι εκείνοι, καταδίωξαν τις Άρπυιες και τις απομάκρυναν ή τις σκότωσαν, κερδίζοντας έτσι την ευγνωμοσύνη του Φινέα, ο οποίος τους εξασφάλισε ευνοϊκούς ανέμους και τους έδωσε συμβουλές για την καλύτερη πορεία προς την Κολχίδα. Άλλες παρεκκλίσεις συνέβησαν στη Λήμνο, όπου οι γυναίκες του νησιού επιχείρησαν να παγιδεύσουν τους ήρωες, στο νησί των Δολιόνων, όπου δέχθηκαν επίθεση από άγριους γίγαντες, και στο νησί των Μυσών, όπου ο Ηρακλής εγκατέλειψε την εκστρατεία, καθώς αναζητούσε τον αγαπημένο του Ύλα, τον οποίο είχαν αρπάξει οι νύμφες των νερών.
Κολχίδα και Βασιλιάς Αιήτης
Όταν έφτασαν επιτέλους στην Κολχίδα, ο βασιλιάς Αιήτης, ίσως δικαιολογημένα, δεν ήταν διατεθειμένος να παραδώσει το δέρας στον Ιάσονα χωρίς αγώνα. Αντί γι’ αυτό, υποσχέθηκε ότι θα του το έδινε μόνο αν έφερνε σε πέρας ορισμένους ιδιαίτερα δύσκολους και επικίνδυνους άθλους. Ο Ιάσονας έπρεπε να οργώσει ένα χωράφι με δύο ταύρους που έβγαζαν φωτιά από τα ρουθούνια και να σπείρει στο χώμα τα δόντια ενός δράκου. Επειτα χρειαζόταν να πολεμήσει τους γίγαντες που θα ξεπηδούσαν από αυτά τα μαγικά δόντια. Ευτυχώς, τον βοήθησε η Μήδεια, κόρη του Αιήτη. Για άλλη μία φορά η Αθηνά είχε επέμβει και έστειλε τον Έρωτα, ώστε η Μήδεια να ερωτευτεί τον Ιάσονα. Η Μήδεια ήταν γνώριζε από μαγεία και έδωσε στον Ιάσονα ένα μαγικό μύρο για να τον προστατεύσει από τις πύρινες ανάσες των ταύρων και τον συμβούλεψε να ρίξει μια πέτρα ανάμεσα στους γίγαντες, ώστε να στραφούν ο ένας εναντίον του άλλου.
Παρότι ο Ιάσονας ολοκλήρωσε με επιτυχία τις δοκιμασίες, ο Αιήτης αρνήθηκε και πάλι να του παραδώσει το δέρας και επιχείρησε να κάψει την Αργώ. Τότε η Μήδεια έδειξε στον Ιάσονα πού βρισκόταν το ιερό άλσος και του έδωσε άλλο ένα φίλτρο, για να ναρκώσει τον δράκο που φύλαγε το Χρυσόμαλλο Δέρας. Αφού πήραν το δέρας και επέστρεψαν στην Αργώ, ο Ιάσονας καταδιώχθηκε από τους στρατιώτες του βασιλιά, όμως η Μήδεια τους καθυστέρησε (σκοτώνοντας μάλιστα τον αδελφό της, τον Άψυρτο) και διέφυγε από την Κολχίδα μαζί με τους ήρωες.
Το Ταξίδι της Επιστροφής
Το ταξίδι της επιστροφής προς την Ιωλκό στάθηκε εξίσου μακρό, και οι Αργοναύτες γνώρισαν και πάλι πολλές περιπέτειες. Ένα από τα πιο αξιοσημείωτα επεισόδια ήταν η συνάντησή τους με τον Τάλω, τον χάλκινο άνθρωπο που είχε χαρίσει ο Ήφαιστος στον βασιλιά Μίνωα και ο οποίος έτρεχε γύρω από την Κρήτη τρεις φορές κάθε ημέρα, φρουρώντας την. Ο Τάλως προσπάθησε να εμποδίσει τους Αργοναύτες να αποβιβαστούν και έτσι προκάλεσε την οργή της Μήδειας, η οποία έφερε την πτώση του με ένα από τα μαγικά της φίλτρα.
Με τη θριαμβευτική επιστροφή των ηρώων στην Ιωλκό, ο Πελίας, παρότι του παραδόθηκε το Χρυσόμαλλο Δέρας, αρνήθηκε να εγκαταλείψει τον θρόνο του. Επιπλέον, αποκαλύφθηκε ότι, όσο ο Ιάσονας έλειπε, είχε συνωμοτήσει για να σκοτώσει τον πατέρα του, τον Αίσονα. Τότε η Μήδεια ετοίμασε άλλο ένα μαγικό φίλτρο, αυτή τη φορά για να πείσει τις κόρες του Πελία ότι, αν τεμάχιζαν τον πατέρα τους και τον έβραζαν μέσα στο φίλτρο, θα κέρδιζε αιώνια νεότητα. Εκείνες το έκαναν και, φυσικά, αυτό σήμανε το τέλος του Πελία. Ωστόσο ο Ιάσονας δεν έγινε βασιλιάς. Αντ' αυτού όρισε ως ηγεμόνα τον Άκαστο, τον γιο του Πελία. Ο Ιάσονας, αφού νυμφεύθηκε τη Μήδεια, έφυγε για να εγκατασταθεί στην Κόρινθο, την οποία είχε κληρονομήσει ο Αιήτης από τον πατέρα του, τον Ήλιο. Το ζευγάρι απέκτησε τρεις γιους και έζησε ευτυχισμένο για δέκα χρόνια, ώσπου ο Ιάσονας γοητεύτηκε από τη Γλαύκη, κόρη του Κρέοντα, βασιλιά της Κορίνθου. Σε μια εκδίκηση που παρακίνησε η ζήλεια, η Μήδεια σκότωσε τη Γλαύκη (με δηλητηριασμένο πέπλο και στέμμα) και τα ίδια της τα παιδιά, και διέφυγε στην Αθήνα, σύμφωνα με ορισμένες εκδοχές, πάνω σε ιπτάμενο άρμα που το έσερναν δράκοντες. Αυτό το τραγικό τέλος του μύθου αποτελεί το θέμα της τραγωδίας «Μήδεια» του Ευριπίδη.
Σύνδεση με την Πραγματικότητα
Ο μύθος του Ιάσονα και του Χρυσόμαλλου Δέρατος ενδέχεται να λειτουργεί ως ερμηνεία πρώιμων ελληνικών εκστρατειών προς την Ανατολή γύρω στον 13ο αιώνα π.Χ., όταν ο Μυκηναϊκός πολιτισμός βρισκόταν στο απόγειό του. Η ιστορία παρουσιάζει επίσης ομοιότητες με έναν χιττιτικό μύθο που περιλαμβάνει ένα δέρας και τον θεό Τελιπίνου. Μια τρίτη «γέφυρα» με την Ανατολή είναι τα ιστορικά στοιχεία που υποδηλώνουν ότι η περιοχή της Κολχίδας, κοντά στα όρη του Καυκάσου, ήταν πλούσια σε χρυσό, ο οποίος συχνά συλλεγόταν από τα ποτάμια με τη χρήση προβιών.
Ο Μύθος στην Ελληνική Τέχνη
Οι μύθοι που αφορούσαν τον Ιάσονα υπήρξαν δημοφιλή θέματα της αρχαίας ελληνικής τέχνης. Η παλαιότητα του θέματος αποδεικνύεται από μια σκηνή σε κορινθιακό αλάβαστρο ήδη από τον 7ο αιώνα π.Χ. Η αρχαιότερη απεικόνιση της Αργούς προέρχεται από μια αποσπασματική μετόπη του Θησαυρού των Σικυωνίων στους Δελφούς, περ. 570 π.Χ. Η παρουσία ποικίλων σκηνών από τον μύθο σε κεραμικά της Αττικής, της Λακωνίας, της Κορίνθου, της Χαλκίδας και της Νότιας Ιταλίας κατά τον 6ο και 5ο αιώνα π.Χ., καθώς και η εκ νέου αφήγηση της ιστορίας στα «Αργοναυτικά» του Απολλώνιου του Ρόδιου τον 3ο αιώνα π.Χ., αποτελούν σαφείς ενδείξεις της ευρύτατης και μακροχρόνιας απήχησης αυτού του πραγματικά πανελλήνιου ήρωα.
