Eriha şehri, İncil’deki Yeşu Kitabı’nda İsrailliler tarafından yıkılışıyla ilgili hikâyesiyle hatırlanmaktadır. Kazılar, Eriha’nın MÖ 9000 yılına kadar uzanan en erken yerleşimlerden biri olduğunu ortaya koymuştur. Ayrıca, dünyadaki bilinen en eski koruma duvarına da sahiptir. Devam eden kazılarda, daha da eski taş kuleler bulunmuştur. Şehrin en erken yerleşimlerinin nedeni, şehirde ve yakınında bulunan kaynaklardır. Bu kaynaklar, bölgeye büyük bir nüfusu sürdürebilecek kadar su sağlamaktadır. Eriha’nın yerleşimini, en erken başlangıcından İncil’deki Eriha Savaşı’na kadar ele alacağız.
İlk Yerleşim
Eriha, MÖ 10000 yılına tarihlenen Natufiyen kültürünün avcı-toplayıcıları için popüler bir kamp alanı olarak başladı. Bölgedeki sürekli yerleşim ve kalıcı yerleşimler, ancak son Buzul Çağı ya da Genç Dryas’ın yol açtığı soğuk ve kuraklık MÖ 9600 civarında sona erdiğinde başlamıştır. Modern Eriha’nın 2 kilometre (1,2 mil) kuzeyinde yer alan Tell es-Sultan (Sultan Tepesi), en erken kalıcı yerleşim merkezi olmuştur. Burası Çömleksiz Neolitik (Yeni Taş Çağı) bir yerleşimdi. Ein as-Sultan kaynağına (daha sonra Elişa Kaynağı olarak adlandırıldı) konumlanmış olup, yerleşime su sağlamaktaydı. MÖ 9400 civarında, yerleşim 70’ten fazla eve ulaşacak şekilde büyümüştür. Bu dairesel yapılar 5 metre (16 feet) çapında olup, kil ve saman ile inşa edilmiştir.
Eriha Duvarı
Arkeolojik kanıtlar, MÖ 8000 yılı civarında yerleşimin 40.000 metrekare (430.000 fit kare) büyüklüğe ulaştığını ve taban genişliği 1,8 metre (5,9 fit), yüksekliği 3,6 metre (11,8 fit) olan taş bir duvarla çevrili olduğunu göstermektedir. Duvarın içinde, taban genişliği 9 metre (30 fit) ve yüksekliği 8,5 metre (28 fit) olan bir taş kule bulunmaktaydı. Kulenin içinde 22 basamaktan oluşan bir merdiven vardı. Bu kuleden daha eski kuleler yalnızca Suriye’deki Tell Qaramel’de bulunmuştur. Duvarın yerleşimi taşkın sularından korumak için kullanıldığı düşünülmektedir. Kule ise tören amaçlı kullanılmıştır. Bu, şehirde bir sosyal organizasyonun varlığını göstermektedir. Bazı akademisyenler, kulenin insanların topluluk yaşamına katılımını teşvik etmek için kullanıldığını öne sürmektedir. Nüfus tahminleri 300 ile 3000 arasında değişmektedir. Bu dönemde halk, buğday, arpa ve baklagilleri evcilleştirmiştir. Bu ürünlerin yetiştirilebilmesi için sulamanın icat edilmiş olması yüksek olasılıktır. Beslenmelerini vahşi hayvan avlayarak da desteklemişlerdir.
İkinci Yerleşim
Birkaç yüzyıl sonra, ilk yerleşim terk edilmiştir. MÖ 7000 civarında, orijinal halkı kendi kültürlerine dahil eden bir istilacı topluluk tarafından ikinci bir yerleşim kurulmuştur. Bu yerleşim de Çömleksiz Neolitik döneme aittir. Yeni yerleşim, evcilleştirilen bitki çeşitliliğini artırmıştır. Bu dönemde koyunların evcilleştirilmiş olabileceğine dair kanıtlar bulunmaktadır. Yapılar, kerpiçten yapılmış dikdörtgen biçimli binalardı. Her bina, merkezi bir avlu etrafında konumlanmış birkaç odadan oluşuyordu. Odaların zeminleri kireçten yapılan terrazzo ile kaplanmış, avlunun zemini ise kilden yapılmıştır. Diğer gelişmeler arasında ok ucu biçimli çakmak taşları, orak bıçakları, burinler (yontmak için kullanılan aletler), kazıyıcılar ve baltalar yer almaktadır. Ayrıca taş değirmenler, çekiç taşları ve yeşiltaştan baltalar bulunmuştur. Yemek kapları ve kaseler yumuşak kireçtaşından oyulmuştur. Bu kültürün en belirgin özelliği, ölen akrabalarının kafataslarını sıvayarak yüzlerini boyamaları ve evde saklamalarıdır; bedenin geri kalanı gömülürdü. Bu yerleşim MÖ 6000 civarına kadar sürmüştür. Daha sonra Eriha’da en az 1000 yıl boyunca yerleşim olduğuna dair çok az kanıt bulunmaktadır.
Tunç Çağı ve Eriha’nın Düşüşü
Bunun ardından, Eriha’da dönem dönem yeni yerleşimler kurulmuştur. Bu yerleşimler hâlâ Neolitik döneme aitti, ancak çömlek üretimi yaptıklarına dair kanıtlar vardır. MÖ 4. binyılın sonunda şehir yeniden surlarla çevrili bir yerleşim haline gelmiştir. Kanıtlar, surların birçok kez yeniden inşa edildiğini göstermektedir. Bu yerleşimlerin en büyüğü, MÖ 2600 yılında Amoritler tarafından inşa edilmiştir. MÖ 2300 civarında, yerleşimde bir kez daha kesinti yaşanmıştır. MÖ 1900’de Kenanlılar tarafından ele geçirilmiş ve MÖ 1700–1550 arasında en parlak dönemine ulaşmıştır. Bunun nedeni, kuzeydeki Mitanni devletinde Maryannu adı verilen savaş arabalarını kullanan aristokratların yükselişidir. Onların yükselişi, Eriha da dâhil olmak üzere çevrede daha fazla kentleşmeye yol açmıştır. Bu dönemde şehir, taş temelli dış sur üzerine inşa edilmiş çamur tuğladan yapılmış çift katlı bir duvarla çevriliydi. Boyutları etkileyici olmasına rağmen surlar istikrarlı değildi. Tunç Çağı Eriha’sı, MÖ 16. yüzyılda, yaklaşık MÖ 1573 civarında, şiddetli bir depremle yıkılmıştır. Sitede bulunan yanmış odun kalıntıları, şehrin kalıntılarının ateşe verildiğini göstermektedir. Gömülü gıda stokları, şehrin kuşatma sonucu ele geçirilmediğini de işaret etmektedir. Şehir, MÖ 10. yüzyılın sonu veya MÖ 9. yüzyılın başına kadar yeniden yerleşime açılmamıştır.
İsrailliler ve Eriha Savaşı
İncil’e göre, MÖ yaklaşık 1400 yılında, Eriha, İsrailliler’in Ürdün Nehri’ni geçip Kenan’a girdikten sonra saldırdığı ilk şehir olmuştur. Eriha Duvarı, İsrailliler Antlaşma Sandığı’nı taşıyarak yedi gün boyunca etrafında yürüdüklerinde yıkılmıştır. Yedinci günde, Yeşu halkına koç boynuzlarından yapılmış trompetlerini çalmalarını ve duvarlara doğru bağırmalarını emretmiş, sonunda duvarlar çökmüştür. Sitede yapılan kazılar, MÖ 17. yüzyılın sonları veya MÖ 16. yüzyılın başlarına tarihlenen çökmüş duvarlardan oluşan bir ağ ortaya çıkarmıştır. Çöküşün en olası nedeni bir depremdir. Daha sonraki deprem yıkımlarıyla ilgili (MS 1267 ve 1927) betimlemeler, İncil’deki çökmüş duvar tasvirleriyle uyum göstermektedir. Her betimlemede, Ürdün Nehri üzerindeki uçurumlar nehre düşmüş ve nehrin önünü tıkamıştır. Ayrıca, Eriha’nın MÖ 15. yüzyılın sonlarından MÖ 10. yüzyıla kadar boş olduğunu göstermektedir. İncil dışı akademisyenler artık İncil’deki hikâyeyi bir alegori olarak görmektedir. Hikâye, MÖ 722’den sonra, olayın tarihinden çok sonra yazılmış ve İsrail Krallığı’nın bölge üzerindeki hak iddiasını desteklemek için kullanılmıştır. İncil alimleri ise duvarların 175 yıl önce yıkıldığını kanıt göstererek, İncil’deki hikâyenin doğru olduğunu savunurlar. Tek yanlış olanın İncil’deki tarihleme olduğunu ve depremin, Tanrı’nın İsrailliler’in emirlerine uymalarını ödüllendirmesi olduğunu belirtirler. İncil’e göre, Eriha, MÖ 9. yüzyılda Betel’li Hiel buraya yerleşene kadar terkedilmiş kalmıştır.
