Kadınlar, çarın devrildiği ve Bolşevik hükümetinin kurulduğu 1905 ve 1917 devrimlerinde aktif rol oynadılar. Kadınlar, hem Vladimir Lenin (1870-1924) önderliğindeki Bolşevikler çerçevesinde hem de birçok muhalif grupta ve politik olmayan organizasyonlarda çalıştılar. Tüm sınıflardan kadınların haklarını ve imkanlarını geliştirmeyi hedefleyen kadınlar, gazetecilik, politik yazım, parti aktivistliği, grevler, suikastlar ve Rus İmparatorluğu genelinde hem politik hem de politik olmayan hayırsever örgütler kurarak değişim için mücadele ettiler.
Aydınlanma'dan ve 18. yüzyıldaki Fransız Devrimi'nin ardından, Rusya'da kadınlar rasyonalizm ve eşitlikçi özgürlük fikirlerini toplumdaki kendi durumlarına uygulamaya başladılar. Başka yerlerde olduğu gibi, erkek egemen siyasi kurumları kadınların erkeklerle eşit haklara sahip olması gerektiğine ikna etmek son derece zor bir görevdi ve böyle taleplere verilen tipik cevaplar alaycıydı. Rusya'da 19. yüzyılın ikinci yarısında gerçekleşen ve ortaöğretime kadınları da dahil eden reformlar, kadınlara nihayetinde değişimin mümkün olduğu umudunu verdi. Kadın hakları hareketleri sayıca azdı fakat kadın gazeteciler, yazarlar ve politik aktivistler sayesinde, Rus tarihinin bu devrimsel döneminde seslerini sürekli olarak duyurdular.
Rus Toplumunda Kadınlar
Kırsal Rusya'da birçok öğretmen ve doktor kadındı fakat çoğu kadından geleneksel kadınlık ve annelik rollerini yerine getirmesi bekleniyordu. Şehirlerde birçok üniversite kadın öğrenci kabul ediyordu, fakat ardından 1884 Üniversite Tüzüğü bu trendi tersine çevirdi ve kadınları yüksek öğrenimden men etti. 1880'lerin ikinci yarısında kadınlar nihayet değişim ve erkeklerle daha eşit hakları elde etmek için ajitasyon yapmaya başladılar. Kadınlar ev hayatı ötesinde imkanlar istediler; erkeklerle eşit oy hakkı, yüksek öğrenime erişim, profesyonel eğitim ve her mesleğe giriş hakkı. Ayrıca kadınlar, kendi kontrolü dışındaki şartların kurbanı olan kadınların hayatını iyileştirmek için çalıştılar. Örneğin geç 19. yüzyıl Moskova'sı, fakir kadınlara yardım etmek için bir hayır kurumuna sahipti: Kadınların Durumunu İyileştirme Derneği.
Kadın hareketleri özünde iki gruba ayrılmıştı: Reformcular, erkek egemen kurumlarla birlikte ve bu kurumların içinde çalışarak değişim arayışına girdiler. Reformcular tartışma, dilekçeler, hayırseverlik ve uzlaşmaya inanmaktaydılar. Radikaller ise tam tersi şekilde yalnızca doğrudan ve sık sık şiddet eyleminin hedeflerine ulaşabileceğine inanmaktaydılar. Radikaller sık sık böyle tanınmak istiyorlardı ve bu yüzden saçlarını kısa kestiler, basit giyindiler ve kadınların kamusal alanda sigara içmemesi gibi sosyal kuralları çiğnediler. Bu tür radikallerden biri Vera Zasulich adlı bir öğrenciydi ve 1878 yılında St. Petersburg valisi Albay Trepov'u vurmuştu. Trepov hayatta kalmayı başardı ve Zasulich salıverildi; ardından Rus Sosyal Demokrat Emek Partisi'nin (RSDLP) kurulmasına yardımcı oldu. Suikastlar Rus politikasının bir parçası haline geldi ve kadın hakları hareketi, Rusya 20. yüzyılın başlarında şiddetli bir devrim dönemine girerken, giderek daha aşırı önlemler almak zorunda kaldı.
Birçok radikal kadın, kadınlar için eşitlik fikrinin sempati ile karşılık bulduğu fakat nihayetinde mevcut siyasi sistemi tamamen devirip, ideal olarak tamamen adil ve eşit bir toplum yaratmak gibi genel bir amaca tabi tutulduğu radikal erkek egemen yeraltı politik partilere dahil oldu. Bazı politik partiler kadın hakları sorununu, mevcut hükümet sistemini ve toplumu devirecek devrim başarılana kadar ertelemek istediler. Kadınları kendine çekme konusunda özellikle başarılı grup, terörist Halkın İradesi'ydi ve yürütmesinin üçte biri kadınlardan oluşmaktaydı. Halkın İdaresi, Çar II. Aleksandr'ın (hükümdarlığı 1855-81) suikastından mesuldü. Terazinin diğer tarafında, değişimi arzulayan, Rus Kadınlar Karşılıklı Hayırseverlik Derneği'nin kurucu üyelerinden biri olan Anna Shabanova (1848-1932) gibi daha ılımlılar vardı; Shabanova, bu derneğin başkanı olarak 1896'dan 1917'ye dek görev yaptı.
1905 Devrimi
Devletin 1890'larda kadınların yüksek eğitim kurumlarına girmesine izin vermiş olmasına rağmen, Rus toplumunda kadınların kaderi pek de iyileştirilmedi. Genel manada politika daha da radikalleştikçe kadın hareketleri de aynı yolu takip etti. 1905'te sosyalist politik partilerden en önemli ikisi olan Sosyal Demokrat ve Sosyal Devrimciler, programlarında erkek ve kadınlar için eşitlik vaat ettiler.
Kadınlar, 1905 Rus Devrimi'nin kıvılcımını ateşleyen kötü şöhretli Kanlı Pazar katliamına karışmışlardı. 22 Ocak 1905'te silahsız ve barışçıl erkek ve kadın protestocular, çarın konağı St. Petersburg'daki Kışlık Saray'da reformlar için bir dilekçe vermek isteyen Peder Georgy Gapon (1870-1906) tarafından yönlendirildiler. Eylemciler dağılmayı reddedince, askerler kalabalığa ateş açarak 1,000'den fazla kişiyi öldürdüler. Daha geniş bir nüfus hemen tepki gösterdi ve Çarlık rejimine karşı diğer protestolarla birlikte genel grev çağrısı yapıldı. Protestolar köylüleri, sanayi işçilerini, şehirli orta sınıfı ve ordu unsurlarını da içeriyordu.
Rusya genelinde çeşitli dallarıyla birlikte Kadınlar için Eşit Haklar Birliği kuruldu. Birlik şunları talep ediyordu:
- Tüm kadınların politik ve sivil haklar bakımından erkeklerle eşit haklar kazanması
- Irk, millet, din veya sınıf ayrımı gözetmeksizin tüm kadınlara eşit davranılması
- Çalışan kadınlar için korumayı artırmak
- Toprak dağıtımında köylü kadınlara erkeklerle eşit haklar verilmesi
- Kadınlara her çeşit eğitime erişim sağlanması
- Devlet ve kamu istihdamına erişim sağlanması
Çar nihayet reform vaatleri vererek devrimi sona erdirdi, ancak kadınların taleplerini büyük oranda görmezden geldi. Aralık 1905 Seçim Kanunu kadınlar için özellikle hayal kırıklığıyla doluydu çünkü yalnızca erkeklere seçimlerde oy atma hakkı verilmişti (bazı erkek işçiler ve tüm askerler bundan hariç kılınmıştı). Nihayetinde çarın vaat ettiği reformlar az ve seyrek oldu.
Devrimler Arasında
1905 devriminin ardından çarın uyguladığı acımasız ve sürekli baskının ardından hem erkeklerin hem de kadınların devrimci faaliyetleri azalmış olsa da bazı kadınlar, Çar tarafından yasaklanan fakat daha adil bir toplum için değişiklikleri teşvik etmek için çalışan yeraltı partileri ve organizasyonlara katılarak ve yöneterek daha geniş devrimci hareketin önemli bir parçası olarak kaldılar. Uluslarası Kadınlar günü (8 Mart) 1910'da Almanya'da ilan edildi ve ilk olarak Rusya'da 1913 yılında kutlandı. RSDLP'nin iki ana hizbi Bolşevik ve Menşevikler'in her ikisi de 1914 yılında kadın haklarına ilişkin yayınlar yaptı. Bolşevikler'in kadın haklarına olan tavrı (sonunda Menşevikler'e üstünlük sağlamışlardı) sık sık çelişkiliydi. Kadınların devrim hareketinde en iyi nasıl kullanılacakları konusunda çokça tartışmalar vardı. Bolşevikler'in "sosyalist devrim yoluyla kadınların kurtuluşu hakkında teorik bir bağlılıkları vardı ve ayrı bir organizasyona olan tiksintileri ve kadınların çıkarlarının her zaman erkeklerin çıkarlarıyla aynı olmadığını veya onlar tarafından korunmadığını kabul etmeye isteksizdiler (Shukman, 35). Çok sık bir şekilde, bu bulmacaya olan çözüm, problemi devrim başarıldıktan sonraya ertelemekti. Bu yaklaşım muhtemelen, neden bazı kadın aktivistlerin diğer sosyalist gruplara katıldığını veyahut kendi gruplarını kurduklarını açıklar.
Tam tersi, Bolşevik hizbinin içerisinde çalışan önemli bir figür, Lenin'in eşi ve Bolşevikler ve gazeteleri Iskra için 1903'ten 1917'ye kadar muhasebeci ve sekreter olarak görev yapmış Nadezhda Krupskaya (1869-1939) idi. Önemli bir diğer figür ise, Bolşevik gazetesinin yazı kurulu Kadın İşçiler (Rabotnitsa)'de yer alan ve Bolşevik merkezi komitesinin üyesi yapılan Alexandra Kollontai (1872-1952) idi. Üçüncü önemli kadın Bolşevik ise, Avrupa'daki çeşitli Bolşevik grupları koordine eden Yabancı Organizasyonlar Komitesi sekreteri olan Inessa Armand (1874-1920) idi. Armand, Rabotnitsa'yı kurmuş ve Kollontai ile birlikte editörlüğünü yapmıştı.
Politik yelpazedeki kadın aktivistler, kendim makalelerini yayımlayarak ve tamamen kadınlar tarafından oluşan kongreler düzenleyerek sıklıkla fuhuş ve eğitim konularına değinerek 1905 öncesi ivmenin tamamen yitirilmemesini sağladılar. Çarın halk meclisi Duma'da bazı ilerlemeler kaydedildi; en dikkat çekicisi boşanmalar ve kadınların miras hakkında dair yeni yasalardı. Evli kadınlar, kendi iç pasaportlarını almaya hak kazandılar. Seçimlerde kadınların oy kullanması konusunda ilerleme kaydedilmedi.
1917'nin İlk Devrimi
Çar, 1905 Devrimi'nden beri halk arasında çok tutulmuyordu ve hayatta kalmasına rağmen, onun otoriter yönetimi ve reformları gerçekleştirmeye olan isteksizliği nihayetinde 1917'nin ilk aylarında ona yetişti. Nikolay, açıkça tuhaf ve kendini kutsal bir kişi ilan eden ve davranışları ve kraliyet ailesi üzerindeki nüfuzunun büyüklüğü hakkında her türlü tatsız dedikoduyu yayan kişi Rasputin Grigori (1869-1916) ile olan yakın ilişkilerinden dolayı da sevilmiyordu. Üstüne üstlük, yaşam maliyetleri I. Dünya Savaşı (1914-1918) esnasında dramatik bir şekilde arttı.
Savaş esnasında kadın işçilerin sayısı yükseltmişti çünkü milyonlarca erkek işçi silah altına alınmıştı. "1917'de kadın işçilerin oranı %40'tı" (Shukman, 19). Bazı şehirlerde, endüstrideki kadın işçi sayısı daha da fazla arttı. Örneğin Moskova'da kadın işçilerin yüzdesi 1913'te %39.4'ten 1917'de %48.7'ye yükseldi. Yeni işlerin çoğu mavi yakalı ya da tarımla alakalıydı çünkü kadınların beyaz yaka işlerdeki oranı yalnızca az bir artış göstermişti. Kadınlar savaşa başka yollarla katkıda bulundular; en dikkat çekiccisi doktor ve hemşire olarak çalışmalarıydı. Bazı kadın organizasyonları yaralılar için kendi hastanelerini kurdular. Diğer ülkelerde olduğu gibi savaş sürdükçe, "kadınların kamuda oldukça genişleyen rolleri, onların sivil haklara dair iddialarını kuvvetlendirdi" (Sunu, 471).
Petrograd'daki (St. Petersburg'un yeni adı) kadın işçiler ve ev hanımları, Uluslarası Kadınlar Günü'nü kutlamak için sokaklarda yürüyüşe çıktıklarında, 1917 Rus Devrimi'ni ateşleyen kıvılcımlardan biri oldular. Yetkililer böylesi toplanmaları yasaklamıştı, ancak haşin ekmek kıtlıkları ve yüksek iaşe fiyatlarından dolayı çoktan öfkeli olan kadınlar buna rağmen, ekmeğin karneye bağlanacağı planını duyduklarında sokaklara döküldüler ve başkentteki tekstil fabrikalarında çalışan kadınlar greve başladı.
Ertesi gün, 200,000 işçi ve eylemci (erkek ve kadın) Petrograd'da sokaklara döküldü ve grev başladı. Eylemler devam etti ve Volhynian ve devletin silahlı kuvvetlerinin diğer birlikleri tarafından üzerlerine ateş açıldığında olaylar tırmandı. Kalabalıklar, hapishaneleri ve polis merkezlerini basarak, şehrin silah deposunu ele geçirerek ve çarın bakanlarını tutuklayarak yanıt verdiler. Ordunun desteğinden mahrum kalan Çar, 2 Mart'ta tahttan feragat etmek mecburiyetinde bırakıldı. Geçici Hükümet, aslında liberal ve ılımlı Duma bakanlarından oluşan bir dizi koalisyonun iktidara gelmesiyle göreve geldi.
Geçici Hükümet Altında Yeni Haklar
Geçici Hükümet ayrıca Rusya'yı modernleştirme ve ekonomiyi geliştirmeye yönelik göreviyle boğuştu ve buna rağmen 20 Temmuz'da, tüm yetişkinlere genel seçim hakkı verildi. Bu son başarı, Eşit Haklar Ligi ve Kadın Eşitliği Ligi gibi, daha fazla kadın hakları için Nisan ayında, 40,000 kişinin katıldığı eylemleri düzenleyen gruplar sayesinde başarıldı. Kadınlar, "Bir Kadının Yeri Kurucu Meclis'tir", "Güç Birlik'tedir" ve "Rusya'nın Kadın Vatandaşları Seçim Hakkı Talep Ediyor" gibi pankartlar taşıdılar.
20 yaş üzeri kadınlara (erkekler gibi) gelecekteki Kurucu Meclis'te ve yerel seçimlrde oy kullanma hakkı verildi. Diğer zaferler memurluk, yasal meslekler, okullar ve yüksek eğitim hakkı gibi hakları içerdi. Kadınların evde ailelerinden çok fazla uzak kalmamalarından emin olmak için kadınların gece çalışması kısıtlandı. İronik bir şekilde bu haklar verildikten sonra kadın hakları hareketi devrimci partilerde nüfuzunu kaybetti. Tarihçi S. A. Smith'in söylediği üzere, "kadınlar kısa bir sürede kendilerini devrimci siyasetin marjlarında buldular" (Suny, 122).
Bolşevikler'e Karşı Muhalefet
Artık topyekün devrim çağrısında bulunan Lenin ve Bolşevikler'in radikal fikirlerine muhalif birçok sosyalist kadın vardı. Yekaterina Breshko-Breshkovskaya, namı diğer Catherine Breshkovsky (1844-1934), bir aktivist ve 1860'lardan beri daha fazla kadın hakları için çalışan Sosyalist Devrimciler'in bir mensubuydu. Rus Devrimi'nin "Babuşka" veya "Büyükannesi" olarak meşhur oldu fakat Geçici Hükümet'in daha ılımlı politikalarını destekledi. Bolşevikleri yüksek sesle eleştiren bir diğer kişi, 1904'te en uzun süreli siyasi feminist dergi Zhenskii vestnik'i (Kadınların Elçisi) kuran ve editörlüğünü yapan Maria Pokrovskaya (1852 yılında doğdu) idi. Ertesi yıl Pokrovskaya, erkek egemen partilere karşı her zaman temkinli davranarak Kadın İlerici Partisi'ni kurdu.
Yekaterina Kuskova (1869-1958), Hürriyet Birliği ve 1905 Devrimi'nin ardından Sendikalar Birliği'nin kurucu üyesiydi; ayrıca Anayasal Demokratik Parti'nin kurulmasına yardımcı oldu ve belirli bir partiden bağımsız sosyal değişimi kovalamasından önce, partinin Merkez Komitesi'nde hizmet etti. Kuskova, Bolşevikler'in devrimsel hedeflerini, "politik mücadelenin dikkat dağıtıcı ve sosyal-demokratik hareketlerin ekonomik mücadeleye vurgu yapması -bu işverenler ve işçiler arasında daha iyi maaş ve şartlar için her gün süren bir savaştı-" gerektiğine inanıyordu. (Read, 41).
Lenin'in Bolşevizmine daha radikal bir muhalif de vardı. Sosyal Devrimci Parti'nin bir mensubu olan Fanny Kaplan (1890-1918), Lenin'i Ağustos 1918'de vurup yaralamıştı. Kaplan yakalanıp idam edildi. 1917'deki ikinci devrimin ardından Lenin gücü eline geçirdiğinde bile, bazı kadınlar Bolşeviklere muhalif olmayı sürdürdü. Sol Sosyalist Devrimciler (Enternasyonalistler) adındaki yeni bir partinin liderliğini üstlenen Maria Spiridonova (1885-1941), Lenin'in Rusya'yı I. Dünya Savaşı'ndan çekme politikasında karşıydı. Bu olasılığı engellemek için Spiridonova, Alman elçisinin suikastle öldürülmesini emretti. Lakin bu Lenin'i Brest-Litovsk'u imzalamasından alı koymadı. Spiridonova yakalandı ve 20 yıl hapis cezasına çarptırıldı.
Bolşevik Devrimi'nin Ardından Kadın Hakları
1917 yazı boyunca yaşanan grevler ve köylü ayakanmalarının ardından Bolşevikler, işçi konseylerin (sovyetler) kontrolünü ele geçirdiler ve savaştan derhal çekilmeye yönelik vaatleriyle geniş destek topladılar. Lenin ve Bolşeviklere karşı muhalefet devam etti ancak 1917 sona ermek üzereyken ivmeyi ele geçiren de Bolşevikler oldu.
Bolşevik Kızıl Muhafız milislerini kullanan Lenin, Geçici Hükümeti bir kenara atarak Kasım'da gücü ele geçirdi. Kadınlar, Bolşevik tıp öğrencileri tarafından sağlık görevlileri olarak eğitilmişlerdi ve bunlar yaralılarla ilgilenmek için ikinci devrim esnasında alaylar halinde örgütlendirilmişti. Kızıl Muhafızlar'da bazı kadınlar da vardı. Geçici Hükümet'in Kadın Ölüm Taburu, 1917 Kasım Devrimi'nden sonra Lenin tarafından dağıtılmış olmasına rağmen, ardından gelen Rus iç savaşında, "kadınlar aslında o savaşın her safhasında, her cephede, her orduda görev aldılar" (Bullock, 110). Kadınlar asker olarak, lojistikte, tıbbi birimlerde görev aldılar.
Lenin kadınların, evdeki geleneksel rollerinden kurtulmasıyla ülkenin işgücüne katılabileceklerine inanıyordu. Yeni Sovyet Rusya'da, çocuk bakımı, yemek yapma ve temizlik kollektifleştirilmeliydi zira böylece kadınların çalışacak daha çok vakti olabilirdi. Kasım 1918'de Lenin, konuşmalarının birinde şöyle demişti, "kadınlar eve bağlıdırlar ve yalnızca sosyalizm onları bundan kurtarabilir" (Read, 233). Önemli bir şekilde böyle kollektiflerde tamamen istihdam edilmekteydi; erkeklerin bu görevlerde ve çocuk yetiştirmede görev almaları için hiçbir zaman bir tartışma olmadı.
Lenin'in yeni rejimi, Geçici Hükümet'in daha önce tanıdığı kadın haklarını güvence altına aldı, lakin üst sınıftan kadınlar artık vatandaşlıktan mahrum bırakıldı. Bolşevikler ayrıca evliliği laikleştirdi ve boşanmayı özgürleştirdi. Evli çiftler erkeğin veya kadının soyadını benimseyebilirdiler ve eşlerden herhangi biri boşanma talebinde bulunabilir ve kolayca boşanabilirdi. Eşit ücret karşılığında çalışma hakkı yasayla güvence altına alındı. Ek olarak, erkekle gibi kadınlar da zorunlu askerliye mecbur bırakıldı. Kadınlara işçi olmaları halinde sekiz haftalık ücretli doğum izni hakkı tanındı ve bu süre beyaz yakalı işçiler için altı haftaydı. Kürtaj 1920'de yasallaştırıldı. Kırsal alandaki kadınlar toprak sahibi olma, komünlere katılma ve yasal olarak hane reisi olarak hareket etme hakkından yararlandılar.
Sovyet hükümetinin niyetleri, getirdiği yasalardan ve cinsiyetsiz-nötr bir dil kullanmalarından belliydi. Bir diğer niyet ilanı Inessa Armand'ın İlk Uluslarası Komünist Kadınlar Konferansı'nı (1920) organize etmesi ve Alexandra Kollontai'ın yeni hükümette Sosyal Refah Halk Komiseri olarak atanarak onu "dünyada bakanlık görevini üstlenen ilk kadın" yapmasıydı (Daly, 90). 1920'lerde Kollontai, kadınların okur yazarlığını teşvik eden, topluluk mutfakları işleten ve terk edilmiş çocuklarla ilgilenen Komünist Parti Merkez Komitesi Kadın Bölümü Zhenotdel'i yönetti.
Kadınlar Sovyet propagandasında posterler ve işçiler, tarla işçisi, öğretmenler, hemşireler, askerler ve politik aktivistler gibi önemli bir yer tutuyordu. Ancak pratikte, kadınlara yönelik yeni hakların tamamı uygulanmamıştı. Erkek önyargısı devam ederken kadınların aynı seviyede eğitim alma imkanlarının ve erkeklerin sahip olduğu işle bağlantılı yeteneklerden yoksun olmalarıyla, çoğu zaman yasa tarafından kendilerine verilen hakların tamamen farkına varmaları zor veya imkansızdı. Bu, "devletin bu hedefi gerçekleştirmek için gerekli araçlara veya gerçek değişimi destekleyecek kaynaklarla vaatlerini desteklemekten yoksun olmalarından" kaynaklanıyordu (Suny, 477). Gerçekten de kadınlar için imkanlar 1930'lu yıllarda, Sovyet hükümetinin "kadınların özgürleşmesinin başlı başına bir amaç olduğuna dair lafta bile yer vermeyi bıraktı; özgürleştirme yalnızca kadınların üretime ve sosyalizmi inşa etmedeki katkıları" ile ilişkilendirildi (Suny, 479). Kadınlar tarafından üç devrimde çok şey kazanıldı, fakat daha fazla kazanım ancak 20. yüzyılın sonlarına doğru elde edilebilecekti.
