İngiliz Doğu Hindistan Şirketi (EIC), 1600 yılında kurulmuş, Hindistan’daki ticareti ve toprakları kontrol altına almış, ayrıca Çin ile ticaret yapma tekeline elinde tutmuştur. EIC Şirketi, ticaretini yaptığı mallar arasında baharat, pamuklu kumaş, çay ve afyon vardı. Bu malların ticareti o kadar büyük oranda olmuştur ki, yatırımcılarını çok zengin etmiş, rakipleriyle savaş olmasına neden olmuş ve dünya çapında kültürel uygulamaların değişmesine yol açmıştı.
Üçgen Ticareti
Doğu Hindistan Şirketi (EIC), Ümit Burnu’nun doğusunda kalan her yerde İngiliz Kraliyeti ticaret temsilcisi sıfatıyla kurulmuştu. Hollanda Doğu Hindistan Şirketi (VOC), Endonezya baharat ticaretini tekeline alığı zaman, İngiliz Doğu Hindistan Şirketi (EIC) de Hindistan ve ardından da Çin üzerine odaklanmıştı. EIC Şirketi, 17.yüzyılın ilk başlarında, Babür İmparatorluğuyla anlaşma yaparak, Hindistan büyük şehirlerinden birisi olan Surat kentinde ticaret merkezi veya “fabrika” kurmuştu. Bu yüzyılda zaman ilerledikçe çok daha fazla ticari merkez kurulmuştu: Masulipatam (Machilipatnam) ve Madras (1640), Hughli (1658), Kalküta (Kolkata 1690) ve Bombay (Munbai 1668).
Bu ticari merkezler ağı üzerinden, “Üçgen Ticareti” olarak bilinen faaliyetlere EIC Şirketinin de dâhil olmasına olanak sağlanmıştı. Bu olanak, değerli metallerin (altın, gümüş) Hindistan’da üretilen ürünler ile (özellikle tekstil ürünleri) takas edilmesi ve ardından da bu ürünlerin Doğu Hint Adalarında baharat karşılığında satılması şeklinde icra edilmiştir. Baharat (özellikle Endonezya ve Hindistan’da yetiştirilen biber) daha sonra Londra’ya gönderilir ve burada orijinal metal yatırımında kâr elde etmek üzere daha yüksek fiyatlara satılırdı. EIC Şirketi, ticari faaliyet alanını daha sonra Hint afyon maddesi ihracatına büyük talep olan Çin’e doğru genişletmişti (her ne kadar Çin yetkili makamlarınca yasaklanmış olsa da). Afyon maddesi, İngiltere ve Kuzey Amerika’daki kolonilerine gönderilen Çay ile takas edilirdi. EIC Şirketi, bu ticari faaliyetinin yanı sıra, Doğu Hindistanlılar olarak tanımlanan ticaret gemileriyle dünyanın dört bir yanına başka birçok mal taşıması da yapardı.
EIC Şirketinin, 1813 yılına kadar Hindistan ile 1833 yılına kadar Çin ile ticaret tekeli vardı. EIC Şirketi için en iyi zaman, İngiliz Kraliyetinin Hindistan’daki topraklarının tamamını ele geçirdiği ve halk arasında İngiliz Raj (Yönetimi) olarak adlandırılan dönemin başladığı 1858 yılına kadar sürmüştü.
İngiliz Doğu Hindistan Şirketinin ticaretini yaptığı başlıca ticari mallar:
- Hint Pamuklu Tekstil Ürünleri
- Çin Çayı
- Hindistan Afyonu
- Baharatlar (örneğin, biber, karanfil, Hindistan Cevizi, tarçın ve muskat)
- Altın
- Gümüş
- Değerli olmayan metaller (kalay, bakır, kurşun ve demir)
- İran ve Çin İpeği
- Çivit Mavisi
- Kahve
- Tuz
- Güherçile (barut için)
- Çin Porselenleri
- İngiliz Yapağı
- İngiliz Pamuklu Tekstil Ürünleri
- Halılar
- Şeker
- Köleler
Baharat, Çivit ve Pamuk
EIC Şirketi, yapabildiği kadar baharat ticaretini yapıyordu, ancak bu ticaretteki Hollanda tekeli ve baharatların Endonezya’daki kaynağı, plantasyonlar Hint Yarım Adasına yayıldığı zamana kadar fırsatların sınırlı olduğu anlamına geliyordu. Hindistan’da yetiştirilen biber, EIC Şirketinin ilk büyük gelir kaynağı olmuştur. 17.yüzyılı sonuna kadar her yıl yaklaşık 90.000 pound değerinde (40.000 Kg) biber ihraç edilmiştir.
Çivit Mavisi boyası, diğer bir kazanç kalemi olan ürün idi. Kuzey Hindistan’da, Sarkhej ve Bayana bölgeleri gibi yerlerdeki köklü plantasyon ve boyacılardan alınan bu maddenin elde edilmesi uzun süre ve emek yoğunluklu bir işlem gerektiriyordu. Bu boya maddesi, kurutulmuş olarak kek şeklinde paketlenip İngiltere’ye gönderiliyor ve fıçılara preslenmiş olarak tekstil ürünlerinin renklendirilmesinde kullanılıyordu.
EIC Şirketi, 18.yüzyılda, yerleşik üretim merkezlerini kullanarak, üretim faaliyetlerini devralıp genişleterek üretimi bitmiş tekstil ürünlerine yönelmişti. Bazen üretim faaliyetlerinde modernleşme sağlamak amacıyla İngiltere’den zanaatkâr getirilirdi. Tekstil ürünleri, 1850 yılında, EIC Şirketi toplam ihracatının % 70’ini oluşturuyordu. Tekstil ürünlerinin çoğu, birçok farklı çeşidi olmakla birlikte, pamuklu kumaş türü olan patiska kumaştan üretiliyordu. Alt sınıftan insanalar ilk başlarda patiskadan, özellikle de basmadan (baskılı pamuklu kumaş) elbise giyiyorlardı; hafif ve yıkanması kolay bu giysiler kısa sürede herkesin ilgisini çekmeye başlamıştı. Bengal’den gelen diğer bir pamuklu kumaş türü olan muslin özellikle popüler kumaş idi. EIC Şirketi, 17.yüzyılda, ticaretini yaptığı pamuklu kumaş parça sayısı 1813 yılından yaklaşık olarak 5000 iken, 1694 yılına gelindiğinde bu sayı 1,4 milyona yükselmişti. Pamuklu kumaş, 18.yüzyıla gelindiğinde, sadece giyim ihtiyacı için değil, aynı zamanda çarşaf, perde ve yatak örtüleri için de kullanılıyordu. Hint tekstil ürünlerinin önemli diğer bir pazarı, köleler ile takas edildiği Batı Afrika oluyordu. Köleler Batı Hint Adalarındaki Britanya plantasyonlarında çalıştırılmak üzere gönderiliyordu. İnsan ticaretinin diğer bir yolu da, Hindistan’dan gelen sözleşmeli işçiler ve mahkûmlar oluyordu, bu gruplar özellikle Singapur olmak üzere EIC Şirketinin Malezya’daki topraklarında çalıştırmak üzere gönderiliyordu.
Çay
EIC Şirketi Çay ihracatı, 1670 yılında ticarete konu olan toplam malların sadece % 0,03 iken, 1700 yılında % 1,13’e ve 1740 yılında % 10,22’ye istikrarlı bir şekilde yükselmişti. 18.yüzyılda İngiliz pazarında Hindistan’dan gelen malların hâkimiyeti vardı, ancak Çin mallarına rağbet de büyümeye başlamış ve 18.yüzyılın ortalarında şirketin toplam ticaretinin % 12’si üzerine çıkmıştı. EIC Şirketi, 1830’lu yıllara gelindiğinde, her yıl Britanya’ya 30 milyon pound (13,6 milyon kilo) Çay ithal ediyordu. Şirketin en büyük sorunu, kontrolden çıkan popüler herhangi bir emtiada olduğu gibi, Çayı daha fazla nasıl satın alacağı konusu oluyordu. Çay yalnızca Çin’den temin edilebiliyordu (ilk Hint çay plantasyonları ancak 1840 yılında Assam’da kurulmuştu). Çinliler Avrupa mallarıyla ilgilenmiyorlardı (az miktarda mercan, fildişi ve cıva veya saat gibi karmaşık olarak üretilmiş mallar hariç) ve toplu alımlar karşılığında yalnızca gümüş külçe kabul ediyorlardı. Bunun cevabı, iki büyük pazarı bir araya getirmek ve Çin Çayı parasını Hint afyonu ile ödemek şeklinde oluyordu.
Afyon
EIC Şirketi için önemli bir sorun, Çin’deki ana merkezi olan Kanton’da (Guangahou) bulunurken, Çin Yetkili Makamlarının 1799 yılı, Aralık ayında afyon ithalatını yasaklamaları olmuştu. Bunun nedeni, afyon maddesinin kullananlar üzerinde korkunç bir fiziksel etki yaratması olmuştu; kullananlar hızla bağımlı oluyor ve ardından da istedikleri maddeyi satın alabilmek amacıyla hırsızlık yapıyorlardı. EIC Şirketi, Çin Yetkili Makamlarını ve mağdur olan insanları pek umursamıyordu ve bundan dolayı Kuzey Hindistan’daki Patna ve Benares’ten (ve daha sonra Batı Hindistan’daki Malwa’dan) büyük miktarda kaliteli afyon maddesini Çin’e kaçırmıştı. Rakamlar, 1800 yılında 4000 kaçak afyon sandığı olduğunu gösterirken, 1839 yılına gelindiğinde, yılda 40.000 sandık üzerine yükselmişti. Afyon ticareti büyük çapta bir iş olup ihracat rakamları artmaya devam ediyordu. EIC Şirketi, afyon maddesini doğrudan Çin’e kaçırmamış, ancak tüccarlara afyonu Kanton’a göndermeleri için lisans vermiş ve burada yasadışı gönderiler karışlığı gümüşle ödeme yapılıyordu. Bu işlemler için gerekli olan gümüş miktarı Britanya’da büyük bir endişe kaynağı olmuştu. Birçok kişi, EIC Şirketinin ülkeyi gümüşten arındırıp ardından da damarlarını Çay ile doldurduğunu düşünüyordu; İngiltere’deki bu sosyal değişimin ekonomik açıdan EIC Şirketi tekelci hissedarları dışında hiç kimseye bir faydası olmuyordu. Şirketin bu karanlık ticaretine devam etmesi, en sonunda Britanya ile Çin arasında savaş çıkmasına, yani 1839 yılında yaşanan Birinci Afyon Savaşına yol açmıştı.
Sonuçlar: Savaşlar, Değirmenler ve Çay Fincanları
Bütün bu ticari faaliyetlerin doğrudan sonucu, İngiliz Doğu Hindistan Şirketi hissedarlarının büyük karlar elde etmesi olmuştu. Büyük ve küçük yatırımcılar, İngiliz ve yabancı, Doğu Hindistan Şirketini (EIC), paralarını yatırmak üzere güvenli bir işletme olarak görmeye başlamışlardı; bu durum hisse senetlerinden düzenli gelir elde etmek amacıyla eldeki birikimlerini şirket hisselerine yatıran çok sayıda dul kadınla da desteklenmişti. Doğu Hindistan Şirketinin (EIC) yürütmekte olduğu ticaret, özellikle Avrupa’dan Asya’ya kaydırdığı gümüş, Babür İmparatorluğu ve Hint Prensliklerinin egemenliklerini sürdürmelerine yardımcı olmuştu. İngiliz Doğu Hindistan Şirketi ayrıca, bugün bile dünya ticaretinin önemli merkezleri olan Mumbay, Singapur ve Kanton gibi ticaret limanlarının gelişmesine katkı sağlamıştı. EIC Şirketi ticaretinin zanaatkârlar ve işçiler için sağladığı fırsat, dünya okyanuslarında hızla ilerleyen ticari faaliyetlerden çok az etkilenen iç bölgelerden kıyılara doğru büyük bir göç hareketiyle sonuçlanmıştı.
Ticaretin ikinci bir sonucu; Doğu Hindistan Şirketinin (EIC) hazırda tuttuğu kendi ordu finansmanını sağlayacak kadar zenginleşmesi olmuştu. Doğu Hindistan Şirketi ordusu, 200.000’den fazla savaşçıyı silahaltına alacak hale gelmiş ve bu ordu aynı zamanda Güney ve Güneydoğu Asya’nın en büyük ordusu olmuştu. Bu askeri güç, EIC Şirketinin sadece ticaret ağını değil, aynı zamanda 18.yüzyıl ortalarından itibaren kontrol ettiği topraklarda da genişleme olmasını sağlamıştı. Askeri fetihler, anlaşmalar ve entrikalar sayesinde EIC Şirketi kısa sürede kendi başına adeta bir devlet haline gelmişti. EIC Şirketi, kurmuş olduğu tekeller aracılığıyla ticareti dikkatlice kontrol ederek kasasını dolduruyordu, ancak genişleme döngüsü, daha fazla genişlemesini sağlayan toprak rantlarının elde edilmesiyle daha da zenginleşmesiyle sonuçlanmıştı. Hindistan Prenslikleri artık yutuluyordu ve General Robert Clive’ın 1757 yılı, Haziran ayında Bengal Nawab güçlerine karşı Plassey Muharebesinde kazandığı zafer gibi olaylarla daha fazla toprak kazanılmıştı. Dört İngiliz-Mysore Savaşı (1767-99) ve İki İngiliz-Sih Savaşından (1845-99) sonra daha fazla toprak kazanılmıştı. EIC Şirketi, çıkarlarını koruma ihtiyacı; Doğu Hindistan gemileri ve limanlarını, aralarında 1602 yılında kurulan Hollanda Doğu Hindistan Şirketi ve 1664 yılında kurulan Fransız Doğu Hindistan Şirketinin de bulunduğu rakip Avrupa şirketlerinden korumayı da içeriyordu. Böylesi bir rekabet varken, EIC Şirketi 18.yüzyılın sonuna geldiğinde, gelirinin yarısını askeri personel ve donanma harcamalarına ayırması şaşırtıcı olmamıştı.
Üçüncü bir sonuç ise geleneksel endüstri faaliyetleri üzerindeki etki olmuştur. EIC Şirketi, Britanya’ya o kadar çok Hint pamuğu ve Çin ipeği ithal etmişti ki, kadim İngiliz yün endüstrisi zarar görmeye başlamıştı: Her sınıftan insan pamuktan elbise giymeye başlamıştı. Çünkü Hindistan’da kimse yünden ürün istemiyordu ve bu nedenle Britanya yün endüstrisinde büyük bir düşüş yaşanmıştı. Yün endüstrisini korumak amacıyla cesetlerin yünden üretilen ürünlerden başka bir kefenle gömülmesini yasaklayan yasalar çıkarılmıştı. İthalat vergilerini artırmak ve her türlü mamul kumaşı tamamen yasaklamak kısmen başarılı önlem olmuştu. Pamuk modası böylece devam etmiş ve talebi karşılamak üzere Britanyalı girişimciler de en sonunda Hindistan’a ihraç edilen pamuklu giysi üretmek amacıyla kendi fabrikalarını kurmuş ve Hindistan’daki tekstil endüstrisine ciddi destek vermişlerdi. Hindistan’da sadece ekonomik refah değil, aynı zamanda ülkenin doğal manzarası da zarar gümüştü. Çay, kahve ve afyon üretim alanları, bir daha asla toparlanmayacak şekilde çoraklaşmış ve çok büyük oranda ormansızlaştırılmış bölgelerin meydana gelmesine neden olmuştu.
EIC Şirketi ticari başarısının diğer bir sonucu da hem İngiltere ve hem de Hindistan’daki kültürel uygulama alanlarında meydana gelen değişim olmuştu. Şirket, Hindistan’da nüfusun Hıristiyanlaştırılmasını da teşvik etmek üzere çokça çaba göstermişti (İspanyol ve Portekizlilerin kolonilerinde denedikleri gibi), ancak bazen belirli kültürel uygulamaları sona erdirmek üzere bazı adımlarda atılmıştı. EIC Şirketi Genel Valisi Lord William Bentinck (1774-1839), 1828 yılında, tartışmalı bir şekilde, Hindu dul bir kadının merhum kocasının cenaze töreni ateşinde kendini kurban etme geleneği olan Sati’yi (diğer bir adıyla Suttee) kaldırmaya karar vermişti. Bu arada İngiltere’de, büyük miktarda Çay ithalatı olması, Çay içeceğini bira içeceğinden çok daha ucuz hale getirmiş ve hızla yaygınlaştırmıştı. Şeker, Amerika’daki büyük köle çiftliklerinden kolayca temin edilebilmiş ve Çayla iyi uyum sağlayarak, Çay’ı oldukça popüler bir içecek haline getirmişti. Alt sınıftan insanlar Çay’ı, ucuz, hafif uyarıcı ve iş yerinde kolaca demlenebildiği için tercih ediyorlardı. Zenginler tabakası ise Çay’ı demlerken ve içerken kaliteli porselenlerini sergileyebilecekleri bir sohbet merkezi ve bahanesi haline geldiği için Çayı seviyordu. İngiliz kolonileri bile bu alışkanlığı çokça benimsemişlerdi. 1773 yılında, Kuzey Amerika’da, Boston Çay Partisi protestocuları, Çay üzerindeki resmi vergiler kaldırıldığında Çay’ın yeniden vergilendirilmesine öfkelenmiş ve bu yüzden İngiliz Doğu Hindistan Şirketine ait Çay sandıklarını Boston limanında denize dökmüşlerdi.
Çin porselenleri ve mobilyadan ipek baskılara kadar diğer ürünler o kadar büyük miktarlarda ithal edilmişlerdi ki, 19.yüzyılda Britanya, Çin malı her şeye karşı bir çılgınlık haline kapılmış ve bu çılgınlık da sanat, mobilya ve mimaride kendine özgü bir tarzın gelişmesine yol açmıştı. Son olarak, EIC Şirketi faaliyetleriyle gelen diğer bir “ithalat” türü de İngilizceyi zenginleştiren kelime hazinesi olmuştu. Şöyle ki; “Loot” (Hindistan argo dilinde yağma veya savaş ganimeti anlamına gelir), “cash” (Tamilce’de para kelimesinden gelir), “thug” (Hintçe ve Marathi’de dolandırıcı anlamına gelen ve yolcuları soyan çeteler için kullanılan kelimeden gelir) gibi terimler İngilizcede yaygın olarak kullanılan kelimeler haline gelmiş ve bugün de kullanılmaya devam ediliyor.
