Atinalı Sokrates (MÖ y. 470/469-399), bütün Batı Felsefesi'nin temelini oluşturan Antik Yunan felsefesinin gelişmesine yaptığı katkılar sayesinde dünya tarihinin en meşhur figürleri arasındadır. Hatta bu sebeple "Batı Felsefesinin Babası" olarak bilinir.
Aslen bir heykeltıraş olan Sokrates, Delphi Kahini tarafından dünyanın en bilge adamı olduğu söylenmeden önce askerlik de dahil olmak üzere birçok başka meslekte de çalışmış gibi görünüyor. Kahinin yanlış olduğunu ispatlamak için, bilge olduğu söylenenleri sorgulamaya başladı ve böylece kahinin haklı olduğunu ispatladı: Sokrates, önemli hiçbir şey bildiğini iddia etmediği için dünyanın en bilge adamıydı.
En meşhur öğrencisi Platon'du (MÖ y. 424/423-348/347). Platon, Atina'da bir okul (Platon Akademisi) kurarak ve daha da mühimi, Sokrates'i ana karakter olarak öne çıkardığı felsefi diyaloglarla onun adını onurlandıracaktı. Platon'un diyaloglarının Sokrates'in öğretilerini doğru bir şekilde aksedip aksetmediği münakaşa edilmeye devam etse de kesin bir cevaba ulaşılması pek de muhtemel değil. Platon'un en bilinen öğrencisi, daha sonra Büyük İskender'e (MÖ 356-323) ders verecek ve kendi okulunu kuracak olan Stagiralı Aristoteles'ti (MÖ 384-322). Bu gelişmeyle, ilkin Sokrates tarafından geliştirilen Yunan felsefesi, İskender'in fetihleri sırasında ve sonrasında bilinen dünyaya yayıldı.
Sokrates'in tarihiliği hiçbir zaman sorgulanmamıştır; ancak tam olarak ne öğrettiği, Pisagor'un felsefi prensipleri veya İsa Mesih'in sonraki öğretileri kadar belirsizdir; zira bu kişilerin hiçbiri kendi başlarına bir şey yazmamıştır. Sokrates, Batı'da felsefe disiplinini başlatan kişi olarak kabul edilse de, onun hakkında bildiklerimizin çoğu Platon'dan, daha azı da bir diğer öğrencisi Ksenofon'dan (MÖ 430-MÖ 354 civarı) gelmektedir. Platon'unkinin yanı sıra, öğrencilerinin kurduğu birçok başka ekole dayanarak onun felsefi vizyonunu yeniden yapılandırma gayretleri de olmuştur; ancak bunlar, onlara ilham veren orijinal öğretileri tanımlamak için çok çeşitlidir.
Antik çağlardan günümüze ulaşan "Sokrates", büyük ölçüde Platon'un felsefi bir kurgusu olabilir ve tarihçi Diogenes Laertios'a (y. 180-240) göre, Platon'un birçok çağdaşı, onu, ustasının mesajına dair kendi yorumunu ilerletmek için Sokrates'i kendi suretinde yeniden dizayn etmekle suçlamıştır. Her ne olursa olsun, Sokrates'in tesiri, Batı Felsefesi'nin ve Batı medeniyetinin temelindeki kültürel anlayışın tesis edilmesine yol açan ekolleri kurmuştur.
Erken Hayatı ve Kariyeri
Sokrates, heykeltıraş Sophronicus ve ebe Phaenarete'nin kızı olarak MÖ 469-470 civarında doğdu. Gençliğinde müzik, jimnastik ve gramer (genç bir Yunan için yaygın derslerdi) tahsil etti ve babasının mesleği olan heykeltıraşlığı sürdürdü. Geleneklere göre olağanüstü bir sanatçıydı ve Akropolis yolundaki Graces heykelinin MS 2. yüzyıla kadar hayranlık uyandırdığı söylenir. Sokrates orduda üstün hizmet verdi ve Potidaea Savaşı'nda General Alkibiades'in hayatını kurtardı.
Elli yaşlarında, üst sınıf bir kadın olan Xanthippe ile evlendi ve ondan üç oğlu oldu. Ksenophon gibi çağdaş yazarlara göre, bu çocuklar inanılmaz derecede sıkıcıydı ve babalarına hiç benzemiyorlardı. Sokrates, Delphi Kahini tarafından insanların en bilgesi olduğu söylenene kadar oldukça normal bir hayat yaşamış gibi görünüyor. Kahinin iddiasına meydan okuması, onu bir filozof ve Batı Felsefesi'nin kurucusu olarak mevkilendirecek olan yolu belirledi.
Kahin ve Sokrates
Orta yaşlarındayken, Sokrates'in arkadaşı Khairephon, Delphi'deki meşhur Kahin'e Sokrates'ten daha bilge biri olup olmadığını sordu ve Kahin "Hiçbiri" diye cevap verdi. Bu cevap karşısında hayretle şaşkına dönen ve Kahin'in yanıldığını ispatlamayı ümit eden Sokrates, hem kendi hem de başkalarının gözünde 'bilge' kabul edilen insanlara sorular sormaya başladı. Dehşete düşerek, "bilgelikleriyle en yüce üne sahip olanların neredeyse en bilge olmayanlar olduğunu, sıradan insanlar olarak aşağılananların ise çok daha zeki olduklarını" gördü (Platon, Savunma, 22).
Atina gençliği, Sokrates'in çarşıda büyüklerine soru sormasını izlemekten büyük keyif alırdı ve kısa zaman sonra, örneği ve öğretileri sayesinde ilk özlemlerini terk edip kendilerini felsefeye adayan gençlerden oluşan bir hayran kitlesi edindi (Yunanca 'Philo', sevgi ve 'Sophia', bilgelik - kelimenin tam manasıyla 'bilgelik sevgisi'). Bunlar arasında, Kinik ekolünün kurucusu Atinalı Antisthenes (MÖ y. 445-365), Kirene ekolünün kurucusu Kireneli Aristippos (MÖ y. 435-356), yazılarıyla Citiumlu Zenon'a tesir edecek olan Ksenophon (MÖ y. 336-265), Stoa ekolünün kurucusu ve en meşhuru Platon (Diyaloglar'da Sokrates hakkında bilgi edinmemizin ana kaynağı) ve daha birçokları vardı. Sokrates'in vefatından sonra antik yazarlarca bahsedilen her büyük felsefe ekolü, onun takipçilerinden birince kurulmuştur.
Sokratesçi Ekoller
Bu ekollerin çeşitliliği, Sokrates'in geniş kapsamlı tesirinin ve daha da mühimi öğretilerindeki yorumlarda çeşitliliğin delilidir. Antisthenes ve Aristippos'un öğrettiği felsefi mefhumlar birbirinden son derece farklıdır; Antisthenes, iyi bir hayatın ancak öz-kontrol ve öz-fedakârlıkla elde edilebileceğini öğretirken, Aristippos, zevk dolu bir hayatın takip edilmeye değer tek yol olduğunu iddia etmiştir.
Sokrates'in felsefeye en büyük katkısının, entelektüel arayışları 'fizik bilimi' mihverinden (Thales, Anaksimandros, Anaksimenes ve diğerleri gibi Sokrates Öncesi Filozoflarca izlenen) uzaklaştırıp etik ve ahlakın müşahhas sahasına taşıması olduğu söylenmiştir. Öğretilerini sürdürdüğünü iddia eden ekollerin çeşitliliği ne olursa olsun, hepsi temel prensipleri olarak bir tür ahlak anlayışını vurgulamıştır. Bir ekolün benimsediği 'ahlak' anlayışının bir diğerince sıklıkla kınanması, Sokrates'in temel mesajının çok farklı yorumlandığına bir kere daha tanıklık eder.
Bilim insanları ananevi olarak tarihi Sokrates hakkında bilgi kaynağı olarak Platon'un Diyaloglar'ına güvenirken, Platon'un çağdaşları, Platon'un kendi felsefi görüşlerinin sözcüsü olarak 'Sokrates' adını verdiği bir karakteri kullandığını iddia etmişlerdir. Bu tenkitçiler arasında, Platon'un en tesirli diyaloglarından birinde adı geçen (ve yazıları artık kaybolmuş olan) Platon'un meslektaşı Phaedo ve Memorablia adlı eserinde Platon'un sunduğundan farklı bir Sokrates görüşü sunan Ksenofon'un öne çıktığı iddia edilmektedir.
Sokrates ve Vizyonu
Öğretileri nasıl yorumlanırsa yorumlansın, Sokrates'in esas mihrak noktasının iyi ve faziletli bir hayatın nasıl yaşanacağı olduğu açıktır. Platon'un ona atfettiği "sorgulanmamış bir hayat yaşamaya değmez" (Savunma, 38b) iddiası tarihi açıdan doğru görünmektedir zira takipçilerini toplumun emirlerini ve tanrılar ile nasıl davranılması gerektiğiyle ilgili kabul görmüş batıl inançları takip etmek yerine kendi başlarına düşünmeye teşvik ettiği aşikardır.
Platon ve Ksenofon'un Sokrates tasvirleri arasında farklılıklar olsa dahi, her ikisi de sınıf ayrımlarına veya "uygun davranışa" aldırmayan ve kadınlarla, hizmetçilerle ve kölelerle, üst sınıftan insanlarla olduğu kadar rahat konuşan bir adam tasvir eder.
Lakin Atina'da ferdi davranış, sıklıkla İngilizceye "piety" (dindarlık) olarak çevrilen, lakin daha çok "vazife" veya "bir yola bağlılık"a benzeyen "Eusebia" olarak bilinen bir kavramla korunurdu. Eusebia'nın yasakladığı sosyal kaidelere uymayı reddeden Sokrates, haklı olarak bu gelenekleri ihlal edip onu yasaları çiğnemekle suçlayabilecek şehirdeki birçok önemli şahsı kızdırmıştı.
Sokrates'in Yargılanması
MÖ 399'da Sokrates, mahkemede ölüm cezası talep eden şair Meletos, tabakçı Anytos ve hatip Lykon tarafından dinsizlikle suçlandı. Suçlama şöyleydi: "Sokrates, evvela devletin tanıdığı tanrıları inkar edip yeni tanrılar getirmekten, ikinci olarak da gençleri yozlaştırmaktan suçludur." Bu suçlamanın hem şahsi hem de siyasi sebeplerle yapıldığı, Atina'nın yakın zamanda devrilen Otuz Tiran belasıyla bağlantılı olanlardan kendisini arındırmaya çalıştığı öne sürülmüştür.
Sokrates'in bu rejimle münasebeti, tiranların en kötüsü olarak kabul edilen ve Sokrates tarafından yozlaştırıldığı düşünülen eski öğrencisi Kritias aracılığıylaydı. Ayrıca, kısmen Platon'un Meno diyaloğunun yorumlarına dayanarak, Anytos'un Sokrates'i oğlunu yozlaştırmakla suçladığı da öne sürülmüştür. Anlaşılan Anytus, oğlu Sokrates'in öğretilerine alaka duyup siyasi meşgalelerini bırakana kadar onu siyasete hazırlıyordu. Sokrates'i suçlayanlar, filozofun gençliği nasıl yozlaştırdığına dair Kritias'ı örnek olarak gösterdiklerinden, bu delili mahkemede hiç kullanmamış olsalar bile, emsalin jüri tarafından bilindiği anlaşılıyor.
Arkadaşlarının tavsiyelerini görmezden gelip kabiliyetli konuşma yazarı Lysias'ın yardımını reddeden Sokrates, kendini mahkemede müdafaa etmeyi seçti. Antik Atina'da avukat yoktu ve bir avukat yerine bir konuşma yazarı tutulurdu. Lysias en yüksek maaşlı avukatlardan biriydi, lakin Sokrates'e hayran olduğu için hizmetlerini ücretsiz olarak sunuyordu.
Konuşma yazarı umumiyetle sanığı, asılsız bir suçlamayla haksızlığa uğramış iyi bir adam olarak sunardı ve mahkemenin Sokrates'ten beklediği müdafaa türü de buydu. Ancak Sokrates, kendini haklı çıkarma ve canını bağışlama çağrılarıyla dolu bir müdafaa yapmak yerine, Atina mahkemesine meydan okuyarak masumiyetini ilan etti ve kendini Atina'nın "at sineği" rolüne -kendi masrafıyla herkesi uyanık ve şuurlu tutan, onlara iyilik eden biri- koydu. Platon, Savunma adlı eserinde Sokrates'e şöyle dedirtir:
Beni idam ederseniz, gülünç bir teşbih yapmak gerekirse, devlete, büyük ve iyi huylu ama boyutu yüzünden biraz hantal olan ve bu yüzden tahrik edilmesi gereken bir atın sineği gibi tutunan bir başkasını kolay kolay bulamazsınız. Bana öyle geliyor ki Tanrı beni devlete böyle bağlamış, çünkü gün boyu her an üzerinize konarak her birinizi tahrik ediyor, ikna ediyor ve azarlıyorum. (Savunma, 30e)
Platon, eserinde Sokrates'e tevcih edilen suçlamaların pek bir ağırlığı olmadığını açıkça ortaya koyarken, aynı zamanda Sokrates'in jüri ve mahkeme protokolünün duygularını hiçe saydığını da vurgular. Sokrates, bir konuşma yazarı kılığında profesyonel bir avukat tutmayı reddeden ve dahası, idam cezası gerektiren bir suçtan yargılanan bir sanıktan beklenen davranışlara uymayı reddeden biri olarak sunulur. Platon'a göre Sokrates ölümden korkmuyordu ve mahkemeye şöyle diyordu:
Dostlarım, ölümden korkmak, gerçekten bilge olmadan kendimizi bilge sanmaktır; çünkü bilmediğimizi bildiğimizi sanmaktır. Çünkü kimse ölümün insanın başına gelebilecek en büyük iyilik olup olmadığını bilemez. Ama insanlar, sanki en büyük kötülük olduğunu çok iyi biliyormuş gibi ondan korkarlar. (Savunma, 29a)
Bu pasajın ardından Platon, Sokrates'in meşhur felsefi duruşunu aktarır; yaşlı usta, toplumuna ve beklentilerine uymak yerine ilahi olana hizmet etmeyi seçmesi gerektiğini meydan okurcasına belirtir. Sokrates, yurttaşlarına karşı dürüstçe şöyle der:
Atinalılar, sizi gururlandırıyor ve seviyorum; ama sizden çok Tanrı'ya itaat edeceğim ve hayatım ile kuvvetim olduğu müddetçe felsefe yapmaktan ve öğretmekten asla vazgeçmeyeceğim, yolumda karşılaştığım herkese nasihat edeceğim ve onu ikna ederek şöyle diyeceğim: Ey dostum, büyük, güçlü ve bilge Atina şehrinin bir yurttaşı olan siz, neden en büyük miktarda parayı, şerefi ve itibarı biriktirmekle bu kadar çok alakadar olurken, bilgelik, hakikat ve ruhun en büyük gelişmesiyle bu kadar az ilgileniyorsunuz ve bunları asla dikkate almıyor veya önemsemiyorsunuz? Bundan utanmıyor musunuz? Ve eğer münakaşa ettiğim kişi, Evet, ama umursuyorum derse; onu hemen terk etmem veya bırakmam; onu tahkik eder, sorgular ve çapraz sorguya çekerim ve eğer hiçbir fazileti olmadığını düşünür, yalnız fazileti olduğunu söylersem, onu daha büyük olanı değersiz, daha küçük olanı ise fazla değerli bulmakla suçlarım. Bunu, karşılaştığım herkese, genç yaşlı, yurttaş yabancı, ama bilhassa yurttaşlara, çünkü onlar benim kardeşlerimdir, söylemeliyim. Çünkü bilmenizi istediğim gibi, bu Tanrı'nın emridir ve bugüne kadar devlette Tanrı'ya hizmetimden daha büyük bir iyilik olmadığına inanıyorum. Çünkü tek yaptığım, yaşlı genç demeden hepinizi, şahsınız ve mallarınız için değil, her şeyden önce ve özellikle ruhani en büyük gelişmeyi önemsemeniz için ikna etmeye çalışmaktır. Size şunu söylüyorum ki, fazilet parayla gelmez, faziletten para ve insanın hem umumi hem de hususi her türlü iyiliği gelir. Benim öğrettiğim budur ve eğer gençliği yozlaştıran öğreti buysa, tesirim gerçekten yıkıcıdır. Ama eğer biri benim öğretim bu değildir derse, yalan söylüyordur. Bu sebeple, ey Atinalılar, size diyorum ki, ister Anytus'un emrettiğini yapın, ister yapmayın, beni ya beraat ettirin yahut da ettirmeyin; Fakat ne yaparsanız yapın, bilin ki, yollarımı asla değiştirmeyeceğim, defalarca ölmem gerekse bile. (29d-30c)
Sokrates'in ölüm yerine bir ceza tavsiye etme zamanı geldiğinde, Sokrates Olimpiyat Oyunları kahramanlarına ayrılmış bir yer olan Prytaneum'da ücretsiz yemeklerle şerefinin korunmasını teklif etti. Bu, Prytaneum'un ve Atina şehrinin şerefine ciddi bir hakaret olarak kabul edilirdi. Müebbet hapis cezasına çarptırılan suçluların mahkemeden merhamet dilemeleri beklenirdi, kahramanca övünçlere kapılmaları değil.
Mahkumiyet ve Sonrası
Sokrates mahkûm edildi ve ölümle cezalandırıldı (Ksenophon bize böyle bir netice istediğini söyler ve Platon'un Savunma adlı eserinde yargılamaya dair anlatısı bunu teyit eder gibi görünmektedir). Sokrates'in son günleri Platon'un Euthyphro, Savunma, Kriton ve Phaedo adlı eserlerinde anlatılır. Son diyalog, Atina'daki hapishane hücresinde arkadaşlarıyla birlikte baldıran zehri içerek öldüğü günü tasvir eder ve Platon'un ifadesiyle, "Arkadaşımızın sonu böyleydi, sanırım tanıdığım en bilge, en adil ve en iyi adamdı." (Phaedo, 118).
Sokrates'in tesiri, öğrencilerinin onun hayatı, öğretileri ve ölümü hakkında kendi yorumlarını oluşturmaları, kendi felsefi ekollerini kurmaları ve öğretmenleriyle yaşadıkları tecrübeleri yazmalarıyla hemen hissedildi. Bütün bu yazılar arasında, Sokrates'in hayatı hakkında bize bilgi verebilecek tek kaynak Platon, Ksenofon, Aristofanes'in komik bir resmi ve daha sonra Aristoteles'in eserleridir. Sokrates hiçbir şey yazmamış, ancak Hakikat'i arama ve müdafaa yolundaki söz ve fiilleri dünyayı değiştirmiştir ve onun örneği bugün dahi insanlara ilham vermeye devam etmektedir.
