Ocak 1919’dan Ocak 1920’ye kadar gerçekleştirilen ve savaşı kazanan İtilaf Devletleri’nin katıldığı Paris Barış Konferansı, Birinci Dünya Savaşı’nı (1914-18) resmen sona erdiren barış düzenlemesinin şartlarını tartışmış ve karara bağlamıştır. Dört imparatorluğun dağılmasıyla birlikte, mağlup Merkezi Devletler ile çeşitli antlaşmalar imzalanmış; bunlar arasında özellikle Almanya ile imzalanan Versay Antlaşması ve Macaristan ile imzalanan Trianon Antlaşması öne çıkmaktadır.
I. Dünya Savaşı'nın mağlupları galiplere savaş tazminatı ödemek zorunda kalmış, topraklarının çeşitli parçalarını kaybetmiş ve askeri kuvvetlerinin büyüklüğünü kısıtlamakla yükümlü tutulmuşlardır. Avrupa haritasının yeniden çizilmesi, başta Çekoslovakya ve Yugoslavya olmak üzere birkaç yeni ülkenin kurulmasına yol açmıştır. Paris Barış Konferansı'nda alınan kararlar ve bunun sonucunda sınırların ve nüfusun yeniden düzenlenmesi, 20 yıl sonra İkinci Dünya Savaşı'nın patlak vermesine zemin hazırlayacak olan içten içe büyüyen bir hoşnutsuzluğa neden olmuştur.
Dayatılan Bir Barış
I. Dünya Savaşı'nın galipleri olan İtilaf Devletleri; Fransa, Büyük Britanya, İtalya ve Amerika Birleşik Devletleri olmak üzere dört baskın ülke tarafından yönetiliyordu. İtilaf Devletleri; 30 Ekim'de Türkiye (Osmanlı İmparatorluğu), 3 Kasım'da Avusturya-Macaristan ve 11 Kasım 1918'de ise Almanya ile ateşkes anlaşmaları imzaladılar. Başta Doğu Avrupa ve Doğu Asya'da cepheleri bulunan ve halen devam etmekte olan Rus İç Savaşı gibi bazı bölgelerde çatışmalar sürse de, artık savaşın mağluplarının katlanmak zorunda kalacağı kesin şartlar üzerinde anlaşma zamanı gelmişti.
İtilaf Devletleri, barış şartlarını görüşmek üzere Paris yakınlarındaki Versailles (Versay) Sarayı'nda bir araya geldi. Birçok ulusun hükümet liderleri orada buluşsa da, Paris'teki sürece "Dörtlü Konsey" damgasını vurdu: ABD Başkanı Woodrow Wilson (1856-1924), Birleşik Krallık Başbakanı Lloyd George (1863-1945), Fransa Başbakanı Georges Clemenceau (1841-1929) ve İtalya Başbakanı Vittorio Orlando (1860-1952). Paris'te temsil edilen diğer uluslar —ki toplamda 32 taneydiler— arasında Kanada, Çin, Japonya, Yeni Zelanda, Portekiz ve Sırbistan da yer alıyordu.
1917 Bolşevik Devrimi ile hükümdarı Çar II. Nikolay'ı hukuka aykırı şekilde tahttan indiren ve savaştan vaktinden önce çekilen "haydut bir devrimci devlet" olarak görülen SSCB, Paris'e davet edilmedi. Alman heyeti ise konferansa sadece son günlerde, üzerinde uzlaşılmış bir anlaşmayı imzalamak üzere davet edildi. Yenilen güçlerin varisleri olan Avusturya, Macaristan, Bulgaristan ve Türkiye hükümetlerinin temsilcileri de Paris'e çağrılmadı.
Her ulusun delegasyonu birkaç yüz kişiden oluşuyordu; ayrıca konferansı 500 gazeteci takip ediyordu. Tarihçi M. Macmillan, Paris 1919 adlı kitabında şöyle not düşer: "Ocak ve Haziran ayları arasında Paris; aynı anda hem dünyanın hükümeti, hem temyiz mahkemesi hem de parlamentosuydu; korkuların ve umutların odak noktasıydı" (Winter'dan alıntı, 175).
Tartışma Noktaları: Almanya ile Hesaplaşma
Konferansta, ulusal liderlerin üzerinde anlaşamadığı her konu önce dışişleri bakanlarının katıldığı toplantılara, ardından da bir Büyükelçiler Konseyi'ne devredildi. Diplomatlardan oluşan 52 ayrı komisyon detayları karara bağlamak için uğraştı. Temel amaç kalıcı bir barışı tesis etmekti. Rus, Alman, Osmanlı ve Avusturya-Macaristan olmak üzere dört imparatorluk parçalandığı için tartışılacak çok şey vardı.
Paris'teki görüşmeler, Woodrow Wilson'ın On Dört İlkesi'nden etkilendi; ancak bu ilkelerin temsil ettiği "kendi kaderini tayin hakkı" (self-determinasyon) ruhu, savaşın mağluplarına uygulanmayacaktı. İtilaf liderleri çeşitli konularda, özellikle de Almanya'nın barış şartlarının ne kadar ağır olacağı konusunda fikir ayrılığına düştü. Fransa daha sert şartlar istiyordu, ancak Amerika Birleşik Devletleri'nin daha ılımlı tutumu, dış politikada izolasyonizmin (yalnızcılık) baskın görüş haline geldiği kendi iç siyaseti tarafından zayıflatıldı. Lloyd George, Almanya'ya karşı çok sert davranılmasına karşıydı ancak ülkesindeki kamuoyu tam tersini düşünüyordu. Fransız halkı da benzer şekilde Almanya'nın ağır bedeller ödemesini istiyordu, gerçi Clemenceau bu politikanın doğurabileceği tehlikelerin tamamen farkındaydı. John Maynard Keynes'in de aralarında bulunduğu ekonomistler, mağluplara verilen mali cezalar çok ağır olursa gelecekte dünya ticaretinin zarar göreceği ve galiplerin de bundan kayıplı çıkacağı konusunda uyarılarda bulundular. Bu görüş ayrılıklarının sonucunda ortaya çıkan uzlaşma metni ise Versay Antlaşması oldu.
Versay Antlaşması
Almanya için barış şartları, Haziran 1919'da tüm taraflar arasında imzalanan Versay Antlaşması ile belirlendi. Antlaşmanın maddeleri (diğerlerinin yanı sıra) şu noktaları içeriyordu:
- Savaş Suçluluğu: Almanya, I. Dünya Savaşı'nın tüm sorumluluğunu kabul etmek zorundaydı ("suçluluk maddesi").
- Savaş Tazminatı: Almanya; Fransa, Britanya ve Belçika'ya savaş tazminatı ödemekle yükümlü kılındı (1921'de bu miktar 6,6 milyar sterlin olarak sabitlendi).
- Toprak Kayıpları: Alsace ve Lorraine bölgeleri Fransa'ya geri verildi; Yukarı Silezya ise Polonya'ya geçti.
- Stratejik Bölgeler: Almanya'nın kömür zengini Saar bölgesi Alman kontrolünden çıkarıldı.
- Askerden Arındırma: Ren Bölgesi (Rhineland) askerden arındırılacaktı.
- Danzig: Danzig (Gdańsk), Milletler Cemiyeti'nin kontrolüne bırakıldı.
- Sömürgeler: Almanya tüm denizaşırı sömürgelerini kaybetti.
- Askeri Kısıtlamalar: Alman ordusuna 100.000 kişilik bir sınır getirildi; donanması ise en fazla 36 gemiye sahip olabilecekti.
- Silah Yasakları: Almanya'nın tank, ağır topçu, uçak, denizaltı veya zırhlı savaş gemisi inşa etmesi yasaklandı.
Almanya, 28 Haziran'da antlaşmayı protesto ederek imzaladı. Öte yandan Amerika Birleşik Devletleri Senatosu, başta Milletler Cemiyeti'nin (aşağıya bakınız) getireceği yükümlülüklerin ulusal egemenliği ihlal edeceği endişesiyle antlaşmayı onaylamayı reddetti. Bu durum, Başkan Wilson'ın antlaşmayı Amerikan halkına tanıtmak için çıktığı yorucu tanıtım turuna rağmen gerçekleşti.
Milletler Cemiyeti Ve Self- Determinasyon
Paris Barış Konferansı, Wilson'ın listesindeki 14. madde uyarınca, Ocak 1920'de Milletler Cemiyeti (Cemiyet-i Akvam) adı verilen uluslar birliğini de kurdu. Ancak bu cemiyetin tam olarak nasıl işleyeceği sorusu belirsizliğini koruyordu. Wilson için bu, konferansın en temel tartışma konusuydu. Bu yapı, barışçıl müzakereleri teşvik etmek ve çatışmalardan kaçınmak için tasarlanmış görkemli bir fikirdi; fakat uygulamada, bir veya daha fazla üyenin saldırgan eylemleriyle karşılaşıldığında cemiyetin tepkileri genellikle zayıf ve etkisiz kaldı. En önemli zayıflık, Amerika Birleşik Devletleri hükümetinin izolasyonizm politikası izleyerek cemiyete katılmama kararı almasıydı. Yine de Milletler Cemiyeti'nin kalıcı mirası, refah konularını teşvik etmedeki başarısı ve Ekim 1945'te kurulan daha kalıcı Birleşmiş Milletler'in oluşumuna ilham vermesi oldu.
Ciddi görüş ayrılıkları devam ediyordu. Hem Çin hem de İtalya, Paris Barış Konferansı'ndan büyük bir hayal kırıklığıyla ayrıldı. Kuzeydoğu Çin'deki bir liman olan Shandong (o zamanki adıyla Shantung), Alman yönetimi altındaydı ancak şimdi Japonya'ya verilmişti; bu durum, orayı kendisi isteyen Çin hükümetinde kalıcı bir öfkeye yol açtı. Japon delegasyonu Shandong konusunda memnun olsa da, ABD'nin Pasifik politikası karşısında hoşnutsuzdu ve Wilson'ı "sözde melek, özde şeytan" (Winter, 505) olarak tanımladı. Bu öfke, Japonya'nın kendi izolasyonist dış politikasını izlemesi ve daha sonra Çin'e doğru genişlemesiyle kalıcı sonuçlar doğuracaktı.
Orlando, İtalya'nın topraklarını genişletme hırsına sahipti ancak bu taleplerin çoğu Wilson tarafından engellendi. İtalya, Fiume (Rijeka, Hırvatistan) limanını kontrol etmek istiyordu ama bu fikir Paris'te reddedildi ve yine kalıcı bir kırgınlığa sebep oldu. İtalyan delegasyonu bu mesele üzerine konferansı terk etti. Fiume o kadar büyük bir milli onur meselesi haline geldi ki, faşist lider Benito Mussolini, 1922'de iktidarını pekiştirmek için bu durumu kullandı.
Bir diğer önemli başarısızlık, Balkan devletleri üzerinde bir uzlaşmaya varılamamasıydı. Bu oldukça parçalı bölge, birbirleriyle rekabet eden birçok grubu barındırıyordu ve bu grupların bazılarının kendilerine ait gördükleri toprakları çoktan ele geçirmiş olması durumu daha da karmaşıklaştırıyordu. Savaşın ilk eylemine, yani Arşidük Franz Ferdinand suikastına tanıklık eden bölge, büyük güçlerin liderlerinden hiçbirinin elini yakmak istemediği bir "sıcak patates" olarak kaldı.
Paris'teki bir diğer başarısız tartışma noktası ise Arabistan ile nasıl bir yol izleneceğiydi. Birleşik ama bağımsız bir Arabistan hayalini desteklemek üzere Paris Barış Konferansı'na bir Arap Komisyonu katıldı. Komisyon, "Arabistanlı Lawrence" (T. E. Lawrence) gibi figürlerin desteğini aldı; ancak sonunda Britanya ve Fransa gibi devletler bölgedeki nüfuzlarından vazgeçmek istemediler. Bu durum, Wilson'ın listesindeki 5. madde ile çelişiyordu; zira bu madde, sömürge iddialarının tarafsız bir şekilde düzenlenmesini ve yerel halkların çıkarlarının hükümetlerin iddialarıyla eşit tutulmasını öngörüyordu.
Emperyal güçler arasındaki değişim iradesi eksikliğinden dolayı hayal kırıklığına uğrayanlar sadece Arap halkı değildi; Güneydoğu Asya, Hindistan, Afrika, Latin Amerika, Pasifik ve Karayipler'deki milliyetçi gruplar da benzer şekilde görmezden gelindi. Dönemin ırkçı tutumları ve ırklar arası eşitliğin onaylanmasının kesin reddi; belli bir dereceye kadar kendi kaderini tayin hakkının (tam bağımsızlık değil) yalnızca Kanada, Avustralya, Yeni Zelanda ve Güney Afrika gibi beyazların hakimiyetindeki devletlere verilmesi anlamına geliyordu. Sömürge halklarının savaşa yaptığı katkılara rağmen, "emperyal yönetim aslında Paris Barış Konferansı'nda daha da genişletildi" (McDonough, 53).
İmzalanan Diğer Antlaşmalar
Tarih kitaplarında en çok Versay Antlaşması dikkat çekse de, Paris Barış Konferansı, I. Dünya Savaşı'nın mağlup tarafındaki diğer devletlerle ilgili birkaç önemli antlaşmanın daha imzalanmasıyla sonuçlandı. Almanya, Avusturya-Macaristan ve diğer devletlerin sınırları küçültülürken, Orta ve Doğu Avrupa haritası yeniden çizildi; bazı devletler genişletildi ve Çekoslovakya ile Yugoslavya gibi yeni ülkeler kuruldu. Sınırların bu şekilde yeniden düzenlenmesi nedeniyle yaklaşık 10 milyon insan yerinden edildi.
Saint-Germain Antlaşması
Saint-Germain Antlaşması 10 Eylül 1919'da İtilaf Devletleri ile yeni Avusturya Cumhuriyeti arasında imzalandı. Avusturya, Almanca konuşulmayan tüm bölgelerinden mahrum bırakıldı ve Almanca konuşan nüfusun çoğunlukta olduğu diğer bazı toprak parçalarını İtalya, Çekoslovakya, Romanya ve Yugoslavya'ya devretmek zorunda kaldı. Avusturya'nın Almanya ile birleşmesi (Anschluss) sonsuza dek yasaklandı ve İtilaf Devletleri'ne tazminat ödemesine karar verildi. Avusturya ordusunun mevcudu bundan böyle 30.000 kişiyi geçemeyecekti.
Neuilly Antlaşması
Neuilly Antlaşması, 27 Kasım 1919'da İtilaf Devletleri ile Bulgaristan arasında imzalandı. Bulgaristan; Yunanistan (Trakya dahil, böylece denize erişimini kaybetti) ve Romanya'ya toprak kaybetti. Bulgaristan galiplere tazminat ödemekle yükümlü kılındı ve diğer antlaşmalardan farklı olarak tazminat tutarı 90 milyon sterlin olarak kesin bir rakama bağlandı (ancak daha sonra bu miktar düşürüldü). Ordusuna ise 20.000 kişilik bir sınır getirildi.
Trianon Antlaşması
Trianon Antlaşması, 4 Haziran 1920'de İtilaf Devletleri ile Macaristan arasında imzalandı. Macaristan; Romanya, Avusturya Cumhuriyeti, İtalya, Polonya, Çekoslovakya ve Yugoslavya'ya toprak vererek önemli ölçüde küçüldü. Sınırların bu şekilde daralması Macaristan'ın yüzölçümünü %66 oranında azalttı ve (daha önce yaklaşık 21 milyon olan) nüfusunu 8 milyon civarına düşürdü. Diğer yenilen devletlerde olduğu gibi galiplere tazminat ödenmesi kararlaştırıldı ve Macar ordusunun 35.000 kişiyi aşamayacağı hükme bağlandı.
Sevr Antlaşması
Sevr Antlaşması, 10 Ağustos 1920'de İtilaf Devletleri ile eski Osmanlı İmparatorluğu olan Türkiye arasında imzalanacaktı. Resmen hiçbir zaman onaylanmayan bu antlaşmanın şartlarına göre, Türkiye'nin savaş öncesi ve savaşta edindiği topraklar büyük ölçüde azaltılacaktı. Arabistan, Ermenistan, Mezopotamya ve Suriye bölgeleri bağımsızlık kazanacaktı. Osmanlı İmparatorluğu'nun diğer parçaları ise İtalya'ya (On İki Ada ve Rodos) ve Yunanistan'a (Trakya ve Ege Adaları) verilecekti. Çanakkale ve İstanbul Boğazları, Milletler Cemiyeti tarafından yönetilecekti. Gelecekteki cumhurbaşkanı Mustafa Kemal Atatürk (1881-1938) liderliğindeki Türk hükümeti, bu şartları çok ağır bularak antlaşmayı imzalamayı reddetti. Bir dizi müzakere ve Türk-Yunan Savaşı'ndaki (1919-22) askeri başarıların ardından Türkiye, 24 Temmuz 1923'te İtilaf Devletleri ile imzalanan Lozan Antlaşması ile çok daha avantajlı şartlar elde etmeyi başardı.
Sorunlu Bir Miras
Kalıcı bir barışı garanti altına almak için tasarlanmış olsa da birçok ülkede hem yetkililer hem de halk nezdinde, Paris Barış Konferansı tarafından sunulan şartların çok ağır olduğu ve pratik gerçekliklerden uzak kaldığı yönünde yaygın bir tepki oluştu. Bu durum, özellikle müzakere edilmiş bir barıştan ziyade "dayatılmış bir barış"tan söz edilen Almanya'da belirgindi.
Aslında Almanya, SSCB'nin 1917-18'de savaştan çekilmesinin ardından imzalanan Brest-Litovsk Antlaşması ile bu devlete çok daha ağır şartlar dayatmak istemişti. Barış şartları uyarınca Almanya, yenilen bir ülke olmasına rağmen "coğrafi ve ekonomik olarak büyük ölçüde bozulmamış kalmış; siyasi birliğini ve büyük bir ulus olarak potansiyel gücünü korumuştu" (Shirer, 58). Buna rağmen hoşnutsuzluk had safhadaydı ve Alman halkının kendi "korkak" askeri liderleri tarafından "arkadan bıçaklandığına" dair —tamamen asılsız olsa da— kalıcı bir duygu mevcuttu. Alman şansölyesi ve Nazi lideri Adolf Hitler (1889-1945), 1930'lu yıllarda Nasyonal Sosyalizmi yaymak amacıyla, I. Dünya Savaşı'nın sona eriş biçimine yönelik bu uzun süredir içten içe büyüyen öfkeyi körükledi. Hitler, Mart 1935'te Versay Antlaşması'nı resmen reddetti ve ardından antlaşmanın birçok maddesini tersine çevirmek için harekete geçti. Bu nedenle tarihçiler, antlaşmaya karşı duyulan bu nefreti, II. Dünya Savaşı'nın (1939-45) patlak vermesinin birkaç nedeninden biri olarak tanımlamışlardır.
Diğer liderler de popülerlik kazanmak için Paris Barış Konferansı'nın diktelerini geri çevirme vaatlerini kullandılar. Sonuç olarak kalıcı bir barış sağlanamadı; ancak bu durum, belki de 1919-20'de Paris'teki delegelerin kontrolü dışındaki faktörlerle daha çok ilgiliydi: ABD'nin dünya siyaset sahnesinden çekilmesi, savaştan hemen sonra ve yeniden 1929'da yaşanan küresel ekonomik kargaşa gibi. I. Dünya Savaşı, Avrupa ve diğer bölgelerdeki hassas güç dengesini yok etmişti ve savaş sonrası yıllarda bu dengeyi yeniden kurmanın imkansız olduğu görüldü.
