Reinhard Heydrich (1904-1942) Nazi SS organizasyonunun korgenerali, Gestapo şefi ve Reich güvenliğinin başıydı. Adolf Hitler'in (1889-1945) favorilerinden biri olarak Heydrich Üçüncü Reich'taki tüm polis aktivitesini kontrol etti ve Yahudilerin, komünistlerin, siyasi rakiplerin ve Nazi devletinin düşmanı olarak görülen diğer herkesin zulüm, tutuklama ve cinayetinin gerçekleştirilmesine etkili bir rol üstlendi.
Heydrich, Alman işgal altındaki Çekoslovakya'daki önde gelen Nazilerden biriydi ve oradaki acımasız yönetimi kendisine "Prag Kasabı" unvanını kazandırdı. Heydrich, Çek direnişi tarafından Mayıs 1942'de suikast ile öldürüldü. Yaşamış olsaydı Heydrich'in insanlığa karşı işlemiş olduğu suçlardan -bilhassa da Holocaust'taki direkt rolünden ve altı milyon Yahudi'nin ölümünden ötürü- 1945'te Nürnberg'deki mahkemelerinde asılacağı kesindir.
Erken Kariyeri
Reinhard Heydrich, Batı Almanya'daki Halle'de 7 Mayıs 1904 tarihinde doğdu. Babası Bruno Heydrich Dresden'den gelen seçkin bir müzisyen, besteci ve müzik öğretmeniydi. Heydrich'in kendi annesi, aslında bir Yahudi olan Elizabeth Maria Anna Amalie Kranzt idi. Elizabeth mütevazi bir aktördü fakat Heydrich'in kariyeri boyunca anti-Semitik bir Nazi olarak özgüvenini zedeleyen şey, onun Yahudi bağlantılarıydı.
Heydrich 1922'de Alman donanmasına katıldı. Üstlerini etkileyerek, öncelikli olarak iletişim ve istihbarat alanında çalışarak rütbece yükseldi. Boş vakitlerinde o "birinci sınıf bir eskrimci, harika bir binici, yetenekli bir pilot ve yetenekli bir kemancıydı" (Boatner, 214). Nisan 1931'de Heydrich, bir tersane müdürünün kızıyla yaşadığı skandal ilişki nedeniyle donanmadan ayrılmak zorunda kalmıştı. Kız hamile kaldı fakat Heydrich onunla evlenmeyi reddetti. Heydrich, uzun süredir Lina von Osten'a (1911-1985) bağlıydı ve onunla 1931 sonlarında evlendi.
Heydrich 1931'de ayrıca faşist Nasyonel Sosyalist Alman İşçi Partisi'ne (NSDAP) ya da kısaca Nazi Partisi'ne katıldı. Lina, Heydrich'ten önce de Nazi partisinin bir üyesi ve eşi kadar anti-Semitikti. Heydrich ayrıca, hızlı terfiler edindiğin Nazi paramiliter grubu SS'e (schutzstaffel) katıldı. Heydrich, Temmuz 1934'te Obergruppenführer rütbesine erişti. Heydrich Naziler için biçilmiş kaftandı:
Sarışın Aryan yakışıklılığının mükemmel bir portresi... mavi gözlü güzel görünüşü, atletik becerisi, kibirli tavrı ve müzik yeteneği, derinden bölünmüş, belirsiz ve hain sinir hastası kişiliğini gizliyordu.
(Dear 416)
Nazi silahlanma bakanı Albert Speer'e (1905-1981) göre, Heydrich "her zaman temiz giyinimli ve iyi yetişmiş biri ve her an beklenmeyen kararlar alabilen biriydi. Bir kez bu kararlara vardığında nadir görülen bir inatla onları uygulardı" (Speer, 503-4)
Deniz kuvvetlerindeyken askeri istihbarat departmanında çalışarak tecrübe edinmiş olan Heydrich'e, SS içinde eşdeğer bir şube oluşturulması yönünde talimat verildi. SD ya da Sicherheitsdienst 1934 yılında kuruldu. Heydrich Nazizmin yükselen yıldızıydı ve aynı yıl içerisinde Nazi gizli polisi Prusya Gestaposu'nun başına atandı. Heydrich'in kariyeri "entrika konusunda dehaya ve güç hırsına sahip bir planlayıcı" olması sayesinde ilerledi (Boatner, 215). Heydrich, Temmuz 1934'deki Uzun Bıçaklar Gecesi'ndeki planlamacı katkısıyla değerini kanıtladı. Uzun Bıçaklar Gecesi'nde Nazi Sturmabteilung (SA), Hitler'in emriyle, çok güçlendikleri için acımasızca tasfiye edildi ve üst düzey komutanları idam edildi.
1936'da Heydrich İçişleri bakanlığına bağlı, Sipo veya Sicherheitspolizei olarak bilinen güvenlik polisine yeni Nazi organizasyonunun başına geçti. Bu oldukça etkili bir şekilde onun hem Gestapo'yu hem de suç polisini ya da Kriminalpolizei'ı (Kripo) kontrol ettiği anlamına geliyordu ve bu onu korkulan SS lideri Heinrich Himmler'in (1900-1945) yardımcısı yaptı. Tarihçi H. Thomas, Heydrich'i Himmler'in "gayretli bir şekilde acımasız ama aynı zamanda köle ruhlu ikinci komutan" olarak tarif etti (40). Himmler-Heydrich ekibi beraber çalıştı fakat Heydrich, Himmler'den gizli olarak nefret ediyordu. Bir keresinde eşine onu "iç çamaşırı içinde hayal ettiğini ve o zaman her şeyin normal" olduğunu söylemişti (Cimino, 54).
Heydrich güçlerini acımsızca hapse atma, işkence ve devlete veya Nazi Partisi'ndeki konumuna tehlike teşkil eden herkesi idam etmeye kullandı. Heydrich, sanıklara karşı ilk önce delil toplama gibi geleneklerle uğraşmıyordu. Daha ziyade önleyici önlemleri tercih ederek, zarar vermeden önce, devletin düşmanı olabilecek kişileri yakalatıyordu. Yahudiler, komünistler, masonlar, eşcinseller, alışkanlık haline gelmiş suçlular ve kilise gibi Nazi Almanyası'nın düşmanı olarak gördüğü herkese acımasız bir zulüm yaşattı. Heydrich, şüpheliler hakkında binlerce dosya ve fiş kartı tutuyordu; hepsi de Nazizme karşı işlemiş oldukları özel suçları belirtmek için dikkatlice hazırlanmış renklerle kodlanmıştı. Kasım 1938'de Alman Yahudilerine karşı yapılan Kristallnacht ('Kırık Cam Gecesi') pogromunun mesuliyeti bazen Heydrich'e yüklenmektedir fakat o uzun bir süre Hitler'e, sıradan terör gecelerinden ziyade, daha sistematik ve hukuki bir temizde Yahudilere zulmedilmesi konusunda ısrar ediyordu.
Hitler, Polonya'ya saldırmak için bahane arıyorken, Gleiwizt radyo istasyonundaki aldatma operasyonunu düzenleyen kişi Heydrich'ti. Operasyon esnasında kılık değiştirmiş SS üyeleri, taranmış cesetleri Polonyalılar yapmış gibi göstererek ortalıkta bıraktılar. Hitler bunun ardından 1939'da Polonya'nın işgali için yeşil ışık yaktı. Eylül 1939'da Heydrich, yeni bir organizasyon olan Reich Ana Güvenlik Ofisi'ne veya RSHA'ya (Reichssicherheitshauptamt) atanarak layıkıyla ödüllendirildi. Bu artk Heydrich'in Gestapo, Kripo ve SD'yi kontrol ettiği anlamına geliyordu. RSHA'nın üç ana görevi vardı: polislik ve Nazizm düşmanlarını baskılamak, istihbarat toplamak ve Naziler tarafından ırksal olarak aşağı şekilde nitelendirilen kişileri ortadan kaldırmak. Bu görevlerin hiçbirinde RSHA herhangi bir şekilde hukuki kısıtlamaya tabi değildi. Heydrich'in nihayi hedefi "herkes üzerinde topyekün ve kalıcı polis gözetimine" sahip olmaktı (Stone, 164).
Nihayi Çözüm
Heydrich, Nihayi Çözüm'ün başat savunucularındandı. RSHA'nın başındaki kişi olarak baş teğmen Adolf Eichmann (1906-1962) ile birlikte Yahudilerin, Üçüncü Reich'ın doğu tarafına deport edilmesini planladı. Zorunlu göç Hitler'in "Yahudi Sorunu" için ilk "çözümdü". İkinci "çözüm" ise kentlerde gettolar oluşturularak geride kalanların hapsedilmesiydi. "Aşağı ırk" (Friedländer, 313) olarak tanımladığı Yahudilerin kolayca tanınması ve aşağılanma amacıyla sarı Davut Yıldızı armasını giymesi fikri ona aitti. 1941 ortalarında "nihayi çözüm"e karar kılınmıştı: Yahudilerin topyekün katli. Heydrich bu politika değişikliğini 20 Ocak 1942'de Berlin dışında toplanan Wannsee Konferansı'nda polis personeline iletti. Heydrich 11 milyon Yahudi'nin ortadan kaldırılacağını söylerek övünmüştü. Bu korkunç amaç için Heydrich toplama kamplarının ölüm kamplarına -Auschwitz en meşhuruydu- dönüştürülmesini emretti. Bu şeytani plana Operasyon Reinhard adı verildi.
Yahudiler ve diğer "düşmanlar" da, bilhassa Doğu Cephesi'nde Alman ordusunun yeni topraklar ele geçirilmesiyle zulme uğradı. Bu olduğunda düzenli orduyu mobil güvenlik güçlerinden oluşan SS birlikleri (Einsatzgruppen) takip etti. Heydrich tarafından kontrol edilen bu "görev birlikleri" üst düzey bir sır olarak tutuluyordu ve yaşlı ve çocuklarının da arasında bulunduğu kimi uygun görürlerse öldürüyor veya deport ediyorlardı. Çok sık bir şekilde tüm köyler bir kerede kurşuna dizilip idam ediliyordu fakat belirli hedefler arasında Yahudiler, yerel memurlar, partizanlar, savaş esirleri, Çingeneler ve akıl hastaları da vardı. Genellikle kurbanlar, vurulmadan veya gaz odalarında ölüdürlmeden önce kendi mezarlarını kazmaya zorlanıyorlardı. Yeni bölgeler tamamen ele geçirildiğinde Naziler, aynı "çözümü" Almanya'da ve Avusturya'da yapmış olduğu gibi istenmeyen olarak nitelendirdikleri insanlara uyguladılar.
Suikast: Anthropoid Operasyonu
Mart 1939'da Hitler'in Çekoslovakya'yı işgal ettiği görülmüştü. Slovak bölgesi ayrılırken ve Macaristan güneydeki eski Çekoslovakya'nın bazı kısımlarını talep ederken Naziler, kalan bölgeyi Üçüncü Reich içinde idari bir alan olarak ele aldılar. Bu bölge Bohemya ve Moravya Protektorası olarak anılıyordu. Heydrich, Bohemya Reichsprotektor Yardımcılığı'na atandı. Bu, Nazilerin sapkın planlarında sıkça rastlanan bir unvandı ve Heydrich'in Çek halkına korumadan başka bir şey sunduğu gerçeğini gizlemekteydi. Reichsprotektor'un ilk hamlesi meşumdu: SS bayrağının Prag Kalesi'nin kulesinde dalgalandırmıştı. Heydrich "bu Çek haşaratları Almanlaştıracağına" söz vermişti (Boeatner, 215). Heydrich, Almanya'nın savaş çabası için hayati önem arz eden Çek ağır sanayisinin daha etkili olmasını hedefliyordu ve bu yüzden performansı düşük işçilere yiyecek karnesi vermemek gibi acımasız politikalar uyguladı.
Heydrich, yeraltı direniş örgütünü ezme çabalarının bir parçası olarak binlerce Çek adam ve kadını yakalattırdı ve halka açık bir şekilde idam ettirdi. Heydrich'in yönetimi öyle acımasızdı ki "Sarışın Canavar", "Reich Cellatı", "Prag Kasabı" olarak anılır oldu. Çek ve Britanya askeri isti istihbaratı olayları Britanya hükümetine aktardı ve II. Dünya Savaşı'nda (1939-1945) ilk defa Nazi rejiminin önde gelen birine suikast düzenlenmesi emri verildi. Çekler nihayi onayı verdi, zira Heydrich öyle kendinden evvelkilerle kıyaslayınca öyle acımasızdı ki, intikam alınsa dahi onun ortadan kaldırılması uzun vadede daha çok masum insanın hayatını kurtarırdı.
Çek Direniş Örgütü'nün iki üyesi ilk olarak Britanya'da eğitildiler. Kod adı Anthropoid olan bir operasyonda Jan Kubiš ve Jozef Gabčík Bohemya'ya 29 Ekim 1941'de paraşütle indiler. İki ajan, suikast için en iyi zaman ve yeri belirlemek için Heydrich'in hareketlerini çalışmaya başladılar. Heydrich'in aptalca bir şekilde Prag Kalesi'ndeki karargahına ve başkentin 6 mil (10 km) kuzeyindeki villasına giderken her gün aynı rutini takip etmesi bu görevi kolaylaştırdı. Heydrich'i arabasında vurmak, bilhassa çoğunlukla aracın ön kısmında oturması ve korumasız olmasından ötürü Nazi'yi oracıkta öldürmek için en iyi fırsat olarak görüldü. Saldırı yeri seçildi: şoförün yavaşlamak zorunda kalacağı dar banliyölerden birinde olacaktı.
Kubiš, Gabčík ve ortakları hedef belirlenen alanda 27 Mayıs 1942'de toplandılar ve Heydrich'in arabası yavaşladığı vakit Gabčík yola atladı. Neredeyse sıfır mesafeden Gabčík, Sten marka makineli tüfeğiyle Nazi şefine nişan aldı fakat silah ateşlemedi. Araçtaki Almanlar saldırganlarına tabancayla ile ateş açarak Gabčík'i iki defa bacağından vurdular. Ardından Kubiš olaya dahil olarak araca bir el bombası fırlattı. Bomba arka kapıyı vurarak patladı ve araçta bir delik açtı. Heydrich sendeleyerek araçtan çıktı ve yolun üzerine düştü. Gabčík, Kubiš ve ekibin geri kalanı olay yerini terk etti. Heydrich yakınlardaki bir hastaneye götürüldü ve yan tarafında derin bir yarası bulunduğu halde tedavi edildi fakat hayatı tehlikede değildi. Lakin Heydrich'in yarasından içine giren, araç gövdesi ve döşeme parçaları gibi yabancı maddeler birkaç gün sonra kan zehirlenmesine yol açtı. Heydrich 4 Haziran'da öldü. Berlin'de Hitler'in kişisel katılımı ve Führer'in onun tabutunun üzerine çelenk bırakmasıyla tam bir cenaze töreni gerçekleşti
Misillemeler
Reichsprotektor olarak Heydrich'in yerini, suikastçilerle alakalı bilgi getirenlere nakit ödülü teklif eden Karl Hermann Frank (1898-1946) aldı. Ayrıca, Çek ajanlarına yardım eden kim varsa aile üyeleriyle birlikte vurulacağını da içeren uğursuz bir uyarı vardı. Olaya direkt olarak karışan yedi ajan hain Karel Čurda tarafından ihanete uğradı fakat Prag Saint Cyril ve Saint Methodius kilisesinde saklandıkları yerde ölüme kadar savaştılar. Dört kilise görevlisi ajanlara yardım ettiği için idam edildi ve 250'den fazla Çek'in operasyona yardım ettiğinden şüpheniliyordu.
Nazilerin suikasta karşı misillemeleri, Hitler'in ilk başta niyet ettiği şekilde hemen 10,000 Çek'i idam etmek kadar korkunç olmasa da aşırı derecede vahşiceydi. Frank buna karşı çıktı. İnsani sebeplerden ötürü değil fakat bu misillemeler Nazilerin himayesindeki bölge üzerinde hiçbir kontrolleri olmadığı izlenimi yaratırdı. Bunun yerine 9 Haziran'da Frank, Prag yakınlarındaki Lidice köyünü, esas olarak direniş savaşçılarının yuvası olarak kabul edildiği için ilk hedefi olarak seçti. 199 erkek ve çocuk Lidice'de kurşuna dizildi, 11 kadın hapse atıldı ve 198 kadın Berlin'in kuzeyinde bulunan Ravensbrück toplama kampına gönderildi ve 98 çocuk evlat edinilmek üzere Almanya'ya götürüldü lakin bunlardan 81'i ırki sebeplerden ötürü idam edildi. Köy yerle biredildi ve kalıntılar dinamit kullanılarak havaya uçuruldu; tüm bu işlem filme alındı. Ležáky ve Bernartice başta olmak üzere diğer köyler benzer muameleye maruz kaldı. Savaştan ve Üçüncü Reich'ın çöküşünden sonra Lidice adı, Heydrich'in Avrupa halkına dayattığı terör rejiminin ahlaksızlığını anmak için dünyadaki birçok kasaba tarafından benimsendi.
