Hulefa-yı Raşidin (632-661), İslami imparatorluğun temellerini atmaktan ve hudutlarını Arap topraklarının ötesine genişletmekten mesul olmuştu. Bu liderler, halkın rızasıyla ve kendi liyakatlerine göre seçilmişti. Hazreti Muhammed'in (570-632) vekilleri olarak İslam topraklarında mutlak hakimiyeti tesis ettiler ve siyasetleri, istikbaldeki birçok hükümdar için idare tarzının temelini oluşturdu. İmparatorluğun vaziyeti mükemmel olmaktan çok uzak olsa da, Doğu medeniyeti tarihinde uzun ve refah dolu bir devrin yalnızca başlangıcıydı. Merkezi hükümet, idare müesseseleri, kamu refahı projeleri, yurttaş haklarının korunması ve umumi olarak insanlara yardım etme isteği gibi yenilikler, onları Arap tarihinde oldukça popüler kıldı. Dindarlıkları ve idaredeki mükemmellikleri sebebiyle onlar Müslümanların kahir ekseriyetince saygı görmekte ve mirasları, Müslümanların ideal liderlerin nasıl olması gerektiğine dair inançlarıyla günümüze kadar ulaşmaktadır.
Tarihi Bağlam
Milattan sonra 6. asrın sonlarında Arabistan, modern mefhumlarla 'üçüncü dünya ülkesi' diyebileceğimiz bir yerdi – eğer bir ülke olsaydı. Ancak İslam Peygamberi Hazreti Muhammed (570-632) idareyi eline aldığında, büyük bir değişme yaşanmaya başladı. Allah'ın elçisi olarak 22 yıl süren vazifesinde Hz. Muhammed, parçalanmış Arap kabilelerinin çoğunu tek bir millet haline getirdi.
Peygamberin ölümünden sonra, yakın arkadaşı ve yoldaşı Hz. Ebu Bekir (632-634), Raşidin Halifeliği'ni (632-661) tesis etti; ki İslam alemi üzerinde mutlak otorite iddiasında bulunan birçok halifenin ilkiydi. Hz. Ebu Bekir'in yerine Hz. Ömer (634-644) ve onun yerine de Hz. Osman (644-656) geçti. Hz. Osman, aşireti mensuplarınca kolayca kontrol edildi ve bu da şöhretinin azalmasına yol açtı; isyancı askerlerce kendi evinde katledildi.
Peygamber'in kuzeni ve damadı olan Ali bin Ebu Talib (656-661), daha sonra halifeliği devraldı. Ali, Şiiler olarak adlandırılan bir grup Müslümanca hürmet görmüştür; Şiiler, ana akım Sünnilerden esasıyla yalnızca Hz. Ali'yi Hz. Muhammed'in hükümdarlığının meşru varisi ve uzun bir manevi liderler veya imamlar dizisinin ilki olarak kabul etmeleriyle ayrılırlar.
Raşidİn Halifeliği'nin sonuna doğru, İslam toprakları batıda Mısır ve Kuzey Afrika şeridinin bazı doğu bölgelerinden doğuda eski Sasani İmparatorluğu'nun tamamına kadar geniş bir sahayat yayıldı. Bu, yeni bir devrin başlangıcıydı – İslami Halifeliklerin şafağı.
Halife ve Şura
Halife (Arapçada) kelimesi, kelimenin tam manasıyla "temsilci" veya "vekil" manasına geliyordu; tıpkı Peygamber'in temsilcisi (Arapçada Halifetü'l-Rasul) gibi. Hz. Muhammed'in yakın arkadaşı ve dostu olan Hz. Ebu Bekir, Peygamber'le eşit değil, onun altı olarak hükümet koltuğuna oturduğunda bu müessesenin temellerini attı.
Bu müessese, ilahi ilhamla kurulmuş olsa da, İslam'da belirtilen bazı talimatlara dayanmıyordu; daha ziyade sembolik bir mirastı. Raşidin devrinde bu unvan ırsi değildi; halife, şura adı verilen bir ihtiyarlar meclisince seçilirdi ve daha sonra bu kişiler halifeye fiillerinde tavsiyelerde bulunurdu. Peygamberin kendisi de inananlarına karar vermeden önce başkalarıyla istişare etmelerini emrettiği için, uygun istişare olmadan hiçbir fiil gerçekleştirilmezdi. Bu şekilde, Raşidin hükümeti, imparatorların veya daha sonraki Emevi Hanedanlığı ve Abbasi Halifeliği'nin benimsediği totaliter idare tarzından farklıydı.
Meşruiyet kazanmak için halifenin tebaasından bey'at veya bağlılık andı alması da gerekiyordu. Bu şekilde demokrasi unsurları da aşılanıyordu. Mamafih halife geniş çapta kabul gördükten sonra, bu antları vermeyi reddeden az sayıda kişiden zorla alınabiliyordu. Halk, halifenin bütün fiillerinin İslam ve adalete uygun olması şartıyla, ona uymakla mükellefti. Hz. Ebu Bekir, seçildikten sonraki açılış hutbesinde bunu çok açık bir şekilde ifade etti:
"Ben aranızda en iyisi değilim; tamamen tavsiye ve yardımınıza ihtiyacım var. İyi yaparsam beni destekleyin; hata yaparsam bana nasihat edin. İdareyle vazifelendirilen birine doğruyu söylemek sadakattir; onu gizlemek ise ihanettir. Benim gözümde güçlü ve zayıf aynıdır; her ikisine de adalet sunmak isterim. Ben Allah'a ve Peygamberine itaat ettiğim gibi, siz de bana itaat edin; eğer Allah'ın ve Peygamberin kanunlarını ihmal edersem, sizin itaatinize hakkım kalmaz." (Ali, S.A. 21-22)
Böylece meşru bir halifeye isyan eden kişi, İslam'ın kendisine isyan eden kişi olarak görülüyordu. Büyük muvaffakiyetler elde etmelerine rağmen, ilk dört halife sade bir yaşam sürdüler ve mütevazı kaldılar. İkinci halife Ömer, unvanına Emirü'l-Müminin (müminlerin emiri) ifadesini ilave etti – daha sonraki devirlerde (Osmanlı İmparatorluğu), bu, bir halifenin korumasını Müslüman olmayan topraklarda yaşayanlar da dahil olmak üzere bütün Müslümanlara genişletebileceği anlamına geliyordu.
Merkezileşen Hükümet
Medine, imparatorluğun payitahtı ve halifenin merkeziydi; Mescid-i Nebevi ise Parlamento binası olarak tesis edilmişti ki burada konsey ve halife devlet işlerini görüşürdü. Daha sonra, Halife Ali devrinde, hükümet merkezi Irak'taki Kufe'ye taşındı. Halifenin adı, bütün ülkedeki camilerde hutbe (veya Cuma vaazı) esnasında anılırdı.
Merkezi hükümet, asırlardır süregelen kan davalarıyla boğuşan, kabileler halinde yaşayan Arapların hayatına yeni bir soluk getirdi. Peygamber'in ölümünden sonra, Arabistan'ın isyankar kabileleri, eski kabile tarz-ı hayatlarına geri dönmek için son derece güçlü ancak nizamsız bir teşebbüste bulundular. Bu durum, Ridde veya İhanet Savaşları'nı (632-633) tetikledi. Bu savaşlar esnasında, bu kabilelerin hepsi teker teker Raşidin ordularınca mağlubiyete uğratıldı ve yarımada yeniden birleşti. Bu merhalede başarılı bir ricat, Arabi İmparatorluğun sonu anlamına gelirdi.
Yurttaşların Hakları
Umumi olarak, Raşidin Halifeliği vatandaşları iki kategoriye ayrılabilir: Müslümanlar ve gayrimüslimler. Müslümanlar, daha yüksek vatandaşlık standardı gibi kendilerine ayrılmış bazı imtiyazlardan yararlanırken, bütün insanlara tam ibadet hürriyeti tanınmış ve halife onların hayatlarının ve mallarının manevi koruyucusu olmuştur. Yahudiler, Hristiyanlar, Samaritler ve Zerdüştler, Müslümanlar gibi mukaddes bir kitaba bağlı oldukları için Ehl-i Kitap veya Kitap Ehli olarak adlandırılmış ve bu sebeple onlara tam dini müsamaha gösterilmiştir.
Lakin bu müsamahanın bir bedeli vardı: idarecilerin gayrimüslim tebaalarından (ağır olmasa da) hususi vergiler almalarına izin veriyordu. Müslüman sınırları içinde yaşayan gayrimüslimler, zimmi veya koruma altındaki insanlar olarak adlandırılıyordu; bütün sağlıklı Müslüman erkekler için mecbur olan askerlik vazifesinden muaf tutuluyorlardı. Mamafih, cizye adı verilen hususi bir vergiyle telafi ettiler.
Halife Ömer, fethedilen halkların toprakları ve malları üzerindeki haklarını korumasını sağladı. Fethedilen orduları, mahalli halkla karışmalarını en aza indirgemek için ayrı mahallelere yerleştirerek, onları tacizden korumak için sert bir tedbir aldı. Bu maksatla hususi garnizon şehirleri inşa edildi; Mısır'da Fustat, Irak'ta ise Basra ve Kufe şehirleri kuruldu. Bu politikanın bir geri dönüşü, halefi Osman devrinde gerçekleşti; akrabalarının baskısı altında, Müslümanların fethedilen yerlilerden toprak satın almalarına izin verdi – akrabaları olan Emeviler bu şekilde oldukça fazla mülk ve nüfuz elde ettiler.
İslam'a geçen Arap olmayan Müslümanlar, Arap ailelerine bağlı (sözleşmeyle bağlı) Mevali(ler) olarak biliniyordu. Bu kişiler Raşidin devrinde, gayrimüslimlerden alınan bazı vergilerden muafiyet de dahil olmak üzere belirli imtiyazlardan faydalanıyorlardı. Ancak bu kolaylık, Emevi Halifeliği'nce kaldırıldı ve bu kişilerin idare çevresinin dışında tutulması temin edildi; ancak bu engel Abbasi Hanedanlığı'nca ortadan kaldırıldı.
İdari Politikalar ve Resmi Müesseselere Giriş
İdarenin iskeletinin büyük bir kısmı ikinci ve en meşhur halife Ömer tarafından tesis edilmişti. Selefinin kısa hükümdarlığı, kontrol altına almayı başardığı devamlı çekişme ve düzensizlikle damgalanmıştı, ancak imparatorluğu işler hale getirmek Hz. Ömer'e kalmıştı. İdari zaferleri şu şekilde hülasa edilebilir:
- Fethedilen topraklarda eyaletlerin resmileştirilmesi
- Mevzubahis eyaletlere valilerin tayin edilmesi
- Güçlü ve müstakil bir hukuk sisteminin tesisi
- Devlet hazinesinin resmileştirilmesi ve mali işleri idare için bir gelir idaresinin kurulması
- Fethedilen toprakların askerler arasında paylaştırılması yerine askerlere emekli maaşı verilmesi
- Daha sonra belediye muhafızlığı veya polise dönüştürülen gece bekçiliğinin getirilmesi
- Disiplini sağlamak ve korkaklığı caydırmak için orduda reformların yapılması
Peygamber zamanında bile imparatorluk çeşitli eyaletlere bölünmüştü; Hz. Ömer, patriyarkının yoluna sadakatle fethedilen toprakları tesirli bir idare için birkaç küçük eyalete ayırdı. Her eyalette halkın refahını temin için valiler veya emirler tayin edildi. Daha küçük eyaletlerin valilerine Veli veya Naib, yani vekil denirdi. Bu valiler halklarına karşı herhangi bir kötü muamele olması halinde halifeye hesap vermekle mükelleftiler.
Hz. Ebu Bekir devrinde, Hz. Ömer, şura azası olarak, kanun ve defa temin etmekten mesuldü. Kendi devrinde, İslam tarihinde ilk defa, kadılara sabit maaşlar verildi - böylece bu kişilere kendi meslekleri kazandırıldı. Bu kişiler Kadı (Kadı) ve Hakim (hükümdar - hukukun hükümdarı anlamında) gibi unvanlar taşıyorlardı ve alakalı kişilerin statüsüne bakılmaksızın adalet prensiplerine göre hareket ediyorlardı. Neredeyse her insanı, hatta halifeyi bile, yaptıklarından mesul tutabiliyorlardı. Suçlulara verilen cezalar, Hazreti Muhammed devrinde Medine'dekiyle aynıydı; bu cezalar sertti ancak suç faaliyetlerini ezmek ve halkı korumak için dizayn edilmişti.
Devlet gelirlerini idare etmek için Divan kuruldu; bu gayeyle, Ebu Bekir tarafından kurulan Beytü'l-Mal adı verilen bir devlet hazinesi de resmileştirildi. Bu devlet hazinesi aynı zamanda halifeye hizmetleri mukabilinde maaş temin etmek için de kullanılıyordu, zira halife kendi işine sahip olamazdı. Müslümanlara, bilhassa Peygamberle akrabalık bağı olanlara, ilk Müslüman olanlara ve savaş gazilerine (bilhassa İslam tarihinin ilk harbi olan Bedir Savaşı'ndan (624) gazilere) umumi bütçeler veriliyordu. Bu, Hz. Osman vazifeye geldiğinde %25 nispetinde artırıldı.
Halkı koruma vazifesi ilk olarak Halife Ömer tarafından bir gece bekçisine verildi. Bu kuvvet daha sonra Halife Ali tarafından Şurta adı verilen bir belediye muhafız birliğine (veya modern terimlerle bir polis gücüne) dönüştürüldü; bu kuvvetin kumandanına Sahibu's-Şurta unvanı verildi. Hz. Ömer ayrıca birliklere nezaret için Ârif adı verilen subaylar vazifelendirmek gibi muhtelif askeri reformlar yaptı; disiplin ihlali, korkaklık ve firar ağır bir şekilde cezalandırılıyordu.
Fethedilen topraklar birlikler arasında paylaştırılmadı; fethedilen halklar bunun yerine vergi ödedi. Bu şekilde Hz. Ömer askerleri için maaş ve tekaüt maaşı sağladı; tekaüt maaşı da Arap hayat tarzına yeni bir katkıydı. Ayrıca, askerlerin yerlilerle karışmasını sınırlayarak, yerlilerin taciz edilmesini ve askerlerin moralinin bozulmasını önledi.
Devlet Geliri
Divan veya gelir idaresi devlet gelirlerinin idaresinden mesuldü. İmparatorluğun para birimi, üzerine "Bismillah" (Allah'ın adıyla) yazısı ilaveli Sasani para birimiydi; para birimi Emevilerce standartlaştırıldı. İslami İmparatorluk, zamanının diğer imparatorlukları gibi, gelirlerini bazıları kalıcı, bazıları geçici olmak üzere muhtelif kaynaklardan elde ediyordu:
- Zekat veya kâfi kaynağa sahip bütün Müslümanlarca ödenen sadaka
- Haraç veya gayrimüslimlere tatbik edilen toprak vergisi (Roma geleneğinde tributum soli olarak bilinir)
- Cizye veya gayrimüslimlerce ödenen kişi başı vergi (Roma geleneğinde tributum capitis olarak bilinir)
- Öşr veya ilk defa Hz. Ömer tarafından ticarete konu olan (şahsi kullanım için olmayan) mallara tatbik edilen gümrük ve tüketim vergisi
- Anlaşmaların bir parçası olarak sunulan haraçlar
- Hums veya Maâl-ı Ganîme, İngilizceye harp ganimetleri olarak çevrilmiştir.
Bu kaynakların ilk üçü ayrı bir açıklama gerektiriyor. Zekât, kafi kaynaklara sahip olan (şu anda kullanmadıkları) bütün Müslümanların temel vazifelerinden biridir. Ömer, bu vergileri toplamak için memurlar tayin etti; para, yoksul Müslümanların umumi refahını, devletin müdafaasını ve toplayanların maaşlarını ödemek için kullanıldı. Zekâtın yalnız Müslümanlara mahsus bir sadaka türü olduğunu, diğer bütün sadaka türlerinin ise Peygamber zamanından beri olduğu gibi bütün insanlara dağıtılabileceğini ve dağıtıldığını belirtmek önemlidir.
Haraç ve cizye gayrimüslimlerden toplanıyordu. Fethedilen halklardan vergi alma pratiği yeni bir şey değildi; benzer ve daha ağır vergiler uzun zamandır diğer imparatorluklarda da mevcuttu. Ömer, imparatorluğunun zaferinin ziraî üretime -ki bu fethedilen halkların maişet kaynağıydı- bağlı olduğunu biliyordu ve bu sebeple, mallarını ellerinde tutmalarına izin veren haraç pratiği getirildi. Cizye, Müslüman olmayanlardan alınan ilave bir vergiydi; zira Müslümanların aksine, onlardan askerlik hizmeti beklenmiyordu.
Bazı şehirler, kabileler ve eyaletler, halifenin emriyle (eğer meşru bir sebep olduğunu düşünürse) bu vergilerden muaf tutuluyordu. Harp ganimetleri (Maâl-i Ganime) Hz. Ömer ve Osman zamanlarında mülke büyük bir zenginlik akışı temin edildi, ancak bu kazanç, muazzam olmasına rağmen, geçiciydi.
Gelişme Projeleri
Devlet hazinesini dolduran muazzam kaynaklar, çok sayıda bina, kanal, mektep, cami (Pers Sasani Şahı Hüsrev tarafından ihmal edilen Dicle ve Fırat nehirleri üzerindeki) setler ve diğer kalkınma projelerinin inşasında iyi bir şekilde kullanıldı. Hazreti Ali bu büyük teşebbüste mesuliyet payına sahiptir, zira Hazreti Ömer'e bu projeleri başlatmasını tavsiye eden oydu.
Hz. Ömer'in ilk vazifesi ticareti kuvvetlendirmek ve köylülüğü kalkındırmaktı; bunu yapma usulü tarihçi Syed Ameer Ali tarafından beliğ bir şekilde anlatılmıştır:
Mısır, Suriye, Irak ve Güney İran tarla tarla ölçüldü ve değerlendirme tek tip bir temelde belirlendi. Bu muhteşem kadastro çalışmasının kaydı, arazilerin sahasını vermenin yanı sıra, toprağın kalitesini, ürünün kalitesini, arazilerin karakterini ve benzerlerini tafsliatıyla açıklayan gerçek bir "katalog" oluşturmaktadır. (61-62)
Böylece Ömer, insanların aşırı vergilendirilmemesini temin ederek, büyüme ve gelişmeye yer bıraktı.
Sonuç
Raşidin devri, halkın umumi refahı devriydi. Teoride halife otoritesi en üstün olsa da, bu pratikte hiç de öyle değildi. Yeni kurulan imparatorlukta sayısız dil konuşulduğu için, idare cihanşümul olarak merkezi değildi.
Hulefa-yı Raşidin kendilerini korumakta da kifayetsiz kalmış; üçü soğukkanlılıkla katledilmişti. İdareleri mükemmel olmasa da ve muhtemelen birçok memur merhametsizce baskı tatbik etse dahi, belirledikleri politikalar insani ve müstebit olmayan bir tabiattaydı; Raşidin devrinde bir zımminin hayatının, feodal Avrupa'daki bir serfin hayatından daha iyi olduğu iddia edilebilir.
Dördüncü Raşidin halifesinin 661'de ölümünden sonra, Emeviler (661-750) iktidara yükseldi. Bu idareciler İslam öncesi aristokratik bir maziye malikti ve müessir idareciler olmalarına rağmen, politikaları Hulefa-yı Raşidun'un siyasetinden çok daha az müsamahakardı. Emeviler halifelik otoritesini tahkim etti ve Hulefa-yı Raşidin'in müsamahası sayesinde mani olunmadan faaliyet gösteren hainler, şimdi kendilerini yaramaz çocukların üşüştüğü sinekler gibi buldu. Ayrıca, imparatorluğun Araplaştırılmasından da mesuldüler; bu da merkezi otoritenin imparatorluğun her köşesinde hâkim olmasını sağladı. Hülasa, Emeviler imparatorluğun yönünü cumhuriyetçi tarzdan imparatorluğa kaydırdılar.
Raşidin devri halifeleri, batılı ve doğulu çağdaşlarında yaygın olan aşırılıkları sergilemedi. Hayat tarzlarındaki bu sadelik ve halklarının refahına duydukları hakiki alaka sebebiyle, ana akım Sünni Müslümanlarca Hulefa-yi Raşidin (doğru yolda olan halifeler) veya İngilizce'de Rashidun Caliphate olarak anılır. Şii Müslümanlar bu dört seçkin insandan yalnız birine, Hazreti Ali'ye saygı duyarlar; zira onlara göre, Hz. Ali'nin Peygamber ile olan kan bağı, kendisinden önceki kişilerin erdemlerinden daha önemlidir.
