Antik İsrail sanat gelenekleri, bilhassa mühürlerde, Samarya'dan gelen fildişi eserlerde ve oymalarda barizdir; her biri Levant sathındaki artistik geleneklerle alakalı motifler ihtiva eder. Antik İsrail ve buna binaen sanatı, yaklaşık MÖ 10. yüzyıldan MÖ 8. yüzyılın sonlarına kadar varlığını sürdürmüş ve hem mahalli hem de ithal malzemeler kullanmıştır; bu vaziyet, mühürler için kullanılan mahalli kireç taşı ve muhtemelen Fenike'den ithal oyma fildişi eserlerle gösterilmektedir. Antik İsrail sanatındaki yaygın motifler arasında hayvanlarla çevrili bitkiler, astral semboller (güneş diskleri ve yıldızlar gibi), Mısır sembollerinin uyarlanmış şekilleri (kanatlı sfenksler, urai ve şahinler gibi), muhtelif hayvanlar (aslanlar, deve kuşları ve boğalar gibi) ve canavarlar (Lamassu'ya benzer yaratıklar olan Kerubiler gibi) yer almaktadır.
Antik dünyadaki çoğu sanat eserinde olduğu gibi, mühürlerde bile, eseri kimin yarattığı net değildir; mühürler, üzerinde adı geçen kişiden farklı birince yaratılmış olabilir. Benzer şekilde, eski İsrail'den kalma sanat eserlerinin yaşı ve korunma hali sebebiyle, objelerin nasıl veya nerede üretildiği tam olarak belli değildir; çoğu zaman tavsiyeler, bilgiye dayalı tahminlerdir. Herhalükarda, İsrail'in başkenti Samarya'da bulunan karmaşık fildişi işlemeleri veya detaylı mühürleri ele alsak da, İsrail'e ait malzemeler ve nesneler 2700 yıl önceki cemiyet hakkında hikayeler anlatır. Sanat, İsrail Krallığı'nın birçok yönünü ortaya koymaktadır: üst sınıf arasında lüks eşya ticaretinin devam etmesi; kült ritüelleri, tanrılar ve mukaddes objelere dair bakış açıları; beynelmilel ağlar; kültürel kaygılar; ve eski İsrail'de kültler ile tanrıların rolü.
Malzemeler, Teknikler ve Yapımcıları
Tıpkı modern sanatçıların çalışmak için farklı tuvaller ve malzemeler (mesela, kil figürin, duvar, kağıt vb.) seçmesi gibi, eski İsrail sanatının sanatçıları da muhtelif malzemeler kullanmıştır. Mesela, kireç taşı en sık mühür yapımında kullanılırken, yarı değerli taşlar (karnelyan, jasper, kuvars vb.), kemik, kil ve fildişi gibi diğer malzemeler de daha az sıklıkla kullanılmıştır. Mühür oluşturmak için, taş ustaları (taşla çalışan sanatçılar) tuval malzemesini 8 mm ile 3 cm arasında değişen pürüzsüz, skarabe benzeri bir şekle getirirlerdi. Daha az yaygın olsa da, eski İsrail'de konik, yarım küre ve dairevi mühürler de kullanılmıştır. Pürüzsüz, cilalı bir tuval oluşturduktan sonra, yaratıcılar mühürlere çeşitli usullerle tasarımlar işlerlerdi: keskin, sivri bir aletle resimler ve kelimeler kazıyarak; Taşın kenarını törpülemek; mühüre dik bir delme aleti kullanmak; veya tekerlek kesimi, "bir aletin başının yüzeye paralel olarak dönmesiyle kesme" (Seevers ve Korhonen 2016). Antik İsrail sanatı bilhassa benzersiz değildir ve malzeme ve tekniklerle alakalı müşahedeler, Demir Çağı'nda daha geniş Levant'taki sanat için de caridir.
Fildiler Samarya'da keşfedilmiş olsa da, Kuzey Suriye'nin tamamında yaygın lüks eşyalardı. Bu yüzden, fildişi oymaları bölge sathında, bazen tek bir şehirde birden fazla üretim merkeziyle oyulup üretiliyordu. Fildişi oymaları oluşturmak için çeşitli aletler kullanılıyordu: testereler, geniş ve sivri uçlu keskiler, düz keskiler, yaylı matkaplar ve bu aletlerin diğer varyasyonları. Ancak, anlayışımız bu tür bilgilendirilmiş çıkarımlardan kaynaklandığı için öğrenilecek çok şey var:
...inek ve buzağı heykellerinin etrafındaki fildişinin büyük kısmı muhtemelen yaylı matkap gibi elle çalışan matkaplar ve keski kombinasyonu kullanılarak çıkarılmıştır. İnek ve buzağının gözleri için derin oyuklar oluşturmak için de benzer bir kombinasyon kullanılmış olabilir. (Lauffenburger, Anderson-Zhu ve Gates 2018)
Samarya Fildişi: Lüks ve Güç
Antik Yakın Doğu'da fildişi son derece kıymetli bir eşyaydı. Samarya'nın da bir parçası olduğu Kuzey Suriye'nin her yerinde fildişi atölyeleri vardı. Hem Kitab-ı Mukaddes metinleri hem de arkeolojik deliller, İsrail krallığında fildişi oymacılığının önemine şahitlik eder. Mesela, İbranice Kitab-ı Mukaddes, Yahve'nin yok edeceği fildişi evlerden bahseder (Amos 3:17). İbranice Kitab-ı Mukaddes'in İsrail Krallığı'nda fildişi oymacılığının önemine dair işaretini destekleyen arkeologlar, 20. yüzyılda Samarya'dan yaklaşık 500 fildişi sanat eseri parçası buldu. Fildişi parçaları, bilhassa Mısır, Fenike ve Kuzey Suriye tesirlerini gösteren geniş bir yelpazede imajlar ve kültürel tesirler sergiliyor.
Mesela, 1930'larda Samarya'da ortaya çıkarılan fildişi oyma, çömelmiş aslanları ele alalım. Çeşitli bilim insanları bu oymaları mobilya kakmaları olarak yorumlamış, yani mobilyaların yüzeyini süslemek için kullanılmışlardır. Dikkat çekici derecede benzer objeler Sam'al (günümüz Zincirli) ve Tazos'ta (Ege Denizi'nde) da ortaya çıkarıldı. 1930'lardan itibaren bilim insanları, çömelmiş aslanlar gibi sanat formları arasındaki yakın münasebetin, İsrail'in Şam ve Fenike gibi bölgeden fildişi oymaları ithal ettiği anlamına geldiğini farzetti. Bu muhtemel olsa da, teyidi zordur.
Samarya fildişi eserleri ile Kuzey Suriye'deki diğer bölgelerdeki (örneğin Arslan Taş, Nimrud, Zincirli vb.) eserler arasındaki benzerlikler, sanatın sosyal fonksiyonuna dair bir pencere açabilir. MÖ 9. yüzyıla ait metinsel deliller, İsrail Krallığı ve bölgedeki çeşitli diğer grupların Yeni Asur'a karşı bir koalisyon kurduğunu gösterir. Muhtemelen, bir koalisyon kurmak, yabancı liderleri ziyaret etmeyi ve ağırlamayı içine alırdı. Yabancı liderleri ziyaret ederken, fildişi oymaları gibi lüks eşyalar, ziyaretçilere İsrail'in servetini ve dolayısıyla kuvvetini gösterirdi. Tıpkı 21. yüzyılda lüks eşyaların sosyal statüyü göstermesi gibi, İsrail Krallığı'ndaki sanat eserleri de izleyiciye -ister yabancı devlet adamı ister sıradan bir kişi olsun- İsrail Kralı'nın kuvvete, servete sahip olduğunu ve lüks eşyaları karşılayabileceğini gösteren bir sinyal vazifesi görüyordu; bunlar, krallığın Fenike, Nimrud ve Şam gibi yerlere göre prestijinin işaretiydi.
Mühürler: Siyaset, Din ve Ağlar
Mühürler, sıklıkla bir ad ve sanat eseriyle yazılmış nesnelerdir. Diğer nesneleri tanımlamak ve doğrulamak için insanlar mühürü ıslak kile bastırırlardı. Benzer şekilde, mühürler kil zarflar için de kullanılırdı ve böylece habercilerin veya diğer tarafların belgeye göz atmamaları sağlanırdı. Mamafih, bilhassa İsrail Krallığı'ndan gelen mühürlerde büyük bir çeşitlilik vardır; bu da kültürel tesirleri, siyasi ağları ve dini fikirleri gösterir.
Başlangıçta, Mısır sanatı Levant'ı büyük ölçüde etkilemiştir. MÖ 2. binyılın ortalarında, takriben MÖ 1500'de, mühürlerin neredeyse %40'ı skarabe böceklerini temsil ediyordu. Bunların bazıları Mısır'da üretilmiş olsa da, skarabe böceklerinin İsrail'de de üretilmiş olması muhtemeldir. Mesela, bazı mühürler Mısır unsuru olan bok böceğini, “bitkilerin ve hayvanların bereketiyle alakalı bir tanrıçayı temsil edebilecek çıplak bir kadının önden tasviri gibi” Mısır dışı motiflerle birleştirir (Eggler ve Uehlinger, 16). Benzer şekilde, bazı mühürler Mısır ve Kenan tanrılarını bir araya getirir; örneğin, “boynuzlu bir yılanla savaşan veya bir aslanın üzerinde duran bir tanrının tasviri” (Eggler ve Uehlinger, 16). Mısır sanat stilleri, Demir Çağı'ndan ve antik İsrail'in ortaya çıkışından önce Kenan mühürleriyle önemli ölçüde karışmıştır.
MÖ 12. ve 11. yüzyıllarda Levant'taki Mısır gücü azaldıkça, bok böceği mühürleri çok daha az sıklıkla üretildi. Bunun yerine, mahalli mühür gelenekleri, Mısır kültürünün yoğun tesirinden kendilerini ayırarak, kireç taşından (önceden mühürler enstatit adı verilen bir malzemeden yapılıyordu) konik ve yüksek kubbeli mühürler üretti. Ayrıca, ağacın iki yanında duran keçiler veya emziren hayvanlar gibi daha mahalli sanat eserleri de öne çıktı. MÖ 9. yüzyıla gelindiğinde, Levant çapında mahalli sembol ve imajların artan önemi, “mahalli ve/veya bölgesel beyliklerin kademeli olarak yükselişini ve konsolidasyonunu… ve resmileşmiş ticaret modellerini” gösteriyordu (Eggler ve Uehlinger, 16). Bilhassa, MÖ 9. yüzyıla kadar mahalli damga mühür stillerindeki artış, antik İsrail'deki artan şehirleşme ve merkezileşmeyle paralellik gösteriyordu.
MÖ 9. yüzyılın ortalarından itibaren, bölge çapındaki damga mühürleri, “kanatlı sfenksler, urailer, şahinler, güneş diskleri vb. gibi yaygın olarak tanınan uğurlu veya apotropaik varlıkları gösteren” bir tür ortak dil oluşturuyordu (Eggler ve Uehlinger, 17). Mısır kökenli olmalarına rağmen, bu tür mühürlerdeki sanat, Mısır unsurlarını mahalli biçimlerle senkronize etme teşebbüsü değil, bariz bir Suriye-Fenike karakterini göstermektedir. Dahası, MÖ 9. yüzyılın ortalarından İsrail'in yıkılışına kadar olan devirdeki mühürler, önceki çağlara göre daha fazla ad ve unvan yazısı içerir.
Resimlerin yanı sıra, adlı mühürler tipik olarak şu unsurları da içeriyordu: sahibinin şahsi adı, "kızı" veya "oğlu" ifadesi, babanın adı ve bazen de bir meslek unvanı. Mesela, İsrail'den bir mühür "Yarobam'ın hizmetkarı Şema'ya ait" (İbranice: לשׁמע עבד ירבעם) olarak çevrilmektedir. "Şema'ya ait" ve "Yarobam'ın hizmetkarı" kelimeleri arasında sola bakan bir aslan bulunmaktadır. Elbette, Kuzey İsrail Krallığı MÖ 721 civarında yıkıldığı için, İsrail mühürleri artık mevcut değildi ve bölgesel siyasette rol oynamadılar.
İsraili Dinde İmaj: Yahve Temsilleri
Arkeoloji ve Eski Ahit kaynakları son derece açık: Yahve, eski İsrail dininde merkezi bir rol oynamıştır. Yani, İsrailliler diğer tanrıların varlığını kabul etseler de, Yahve'den daha az güçlü olarak idrak edilmişti. Lakin İsrail'e mahsus olan şey, Yahve'yi sanatta nasıl temsil ettikleri veya daha doğrusu nasıl temsil etmedikleridir.
MÖ 10. yüzyıldan sonra Suriye genelinde, tanrıların antropomorfik temsilleri daha az yaygın hale geldi. Yani, tanrılar eskisi kadar sık insan gibi temsil edilmiyordu. Sanatçılar, tanrıları insan olarak temsil etmek yerine, düzenli olarak hayvanlar (boğa, at, keçi), tabii varlıklar (ağaç) veya semavi semboller (hilal, güneş diski) olarak temsil etti. İsrail için bu, Yahve'nin kuvvetli bir savaşçı, bereket veya fırtına tanrısı olarak tasvir edilmediği anlamına gelir; bunun yerine, hayvanlar veya semavi semboller tanrıyı sembolize etmiş olabilir. Önceki bölümde bahsedilen İsrail mühürüne atıfta bulunarak, aslan Yahve'yi sembolize edebilir; ancak aslan aynı zamanda çok çeşitli başka şeyleri de sembolize edebilir: krallık, mühürün sahibinin güçlü olması, koruyucu bir imaj ve daha fazlası. Bunu teyit etmenin bir yolu yok. Ancak kesin olarak bildiğimiz şey, eski İsrail sanatında Yahve'nin antropomorfik olarak temsil edilmediğidir.
İsrail'de Ritüel, Kült ve Sanat
Antik İsrail'de sanatın meydana geldiği bir diğer önemli yer de kült sahalarıdır. İsrail kültüyle alakalı en meşhur sanat eserlerinden biri Taanach'tan bir kült standıdır. Yaklaşık 1 metre yüksekliğinde olan bu standın dört katı ve bir çatısı vardır. Her kat, dini motifler ihtiva eden sanat eserleri barındırır. Mesela, üçüncü katta stilize edilmiş bir ağaca tırmanan ve ona bakan iki keçi bulunur; ağaç bir tanrıçayı veya doğurganlığı sembolize eder. Benzer şekilde, en alt katta tarihçiler Othmar Keel ve Christoph Uehlinger'in "Aslanların Hanımı" olarak adlandırdığı, Fenike sanatının tesiri altında kalmış ve bir tanrıçanın ibadetini aksettiren bir eser bulunur (157).
İlginç bir şekilde, ikinci katta "yalnızca bir çift melek ve bir boşluk vardır ve aralarında hiçbir tasvir eksik değildir... Boşluğun kasten boş bırakıldığı görülmektedir" (Keel ve Uehlinger, 157). Kerublar (İbranice çoğul kerubim) ilahi koruyucu mahluklar olarak kabul edildiğinden, boşluğun iki muhtemel izahı olabilir. İlki, boşluk "görünmez bir tanrı"nın sembolü olması. Daha önce de belirtildiği gibi, tanrıların antropomorfik temsilleri MÖ 10. ve 9. yüzyıllarda azalmıştır. Boşluğun bu yorumu, Kitab-ı Mukaddes metinlerini hatırlatır. Çıkış 25:19-22'de, Kerublar sandığın tepesine bağlıdır. Sandık, Yahve'nin ayak taburesini temsil eder. Buna rağmen, Yahve herhangi bir görüntüyle temsil edilmemiştir. Binaenaleyh, Kitab-ı Mukaddes metinlerindeki Yahve temsili ile İsrail sanatındaki temsil arasında bir benzerlik vardır.
Başka bir yorum ise, boşluğun iki yanında yer alan Kerubların, bir mabedin girişini koruyan Kerubları sembolize etmesidir. Benzer fikirler, kralın sarayının girişini koruyan devasa Lamassu heykelinin bulunduğu Yeni Asur sanat ve mimarisinde de açıkça görülmektedir. Netice itibariyle, sanatın Yahve'yi "görünmez bir tanrı" olarak mı yoksa bir mabetin girişi olarak mı temsil ettiğine bakılmaksızın, İsrail sanatı açıkça kült bağlamlarını zenginleştirmek için kullanılmıştır; ilahi varlıkların sembol ve remizleri bir dereceye kadar mukaddeslik iletmekte, izleyiciye sahayı mukaddes olarak belirlemekte ve İsrailoğullarının dini ritüellerini tatbik edebilecekleri bir saha yaratmaktadır.
Sonuç
İsrail Krallığı, sosyal faaliyetin bir parçası olarak sanat üretti ve sanat eserlerinin tesiri altında kaldı. Sanat şekil ve motifleri kendi başlarına bilhassa benzersiz olmasa da, benzersiz olan şey, sanatın eski İsrail'in diğer güçlerle olan münasebetlerinde meşruiyetini güçlendirmek için nasıl kullanıldığıydı. İsrail, gücünü göstermek (Samarya fildişi işlemeleri), bölgesel siyasete katılmak (mühürler), dini fikirleri ifade etmek ve kült ritüelleri için mukaddes sahalar yaratmak gayesiyle sanat eserleri sergiledi. Kısaca söylemek gerekirse, İsrail Krallığı, kendi aralarında ve başkalarıyla fikir alışverişinde bulunmak için sanatı kullandı.
