Edward Wyznawca, znany także jako święty Edward Wyznawca, panował jako król Anglii w latach 1042–1066. Edward opierał się na potężnym rodzie Godwinów (znanym także jako Godwine), aby utrzymać jedność królestwa, lecz jego osiągnięcia obejmowały stosunkowo pokojowe rządy w burzliwym dla Anglii stuleciu oraz ufundowanie opactwa westminsterskiego. Ponieważ nie miał dzieci, jego następcą został Harold Godwinson, znany jako Harold II (panował od stycznia do października 1066 roku), który musiał bronić swoich praw do tronu przed kilkoma rywalami — najgroźniejszym z nich był daleki kuzyn Edwarda, Wilhelm Zdobywca (ok. 1027–1087). Uważany przez wielu późniejszych władców za duchowego założyciela angielskiej, a obecnie brytyjskiej monarchii, Edward został ogłoszony świętym w XII wieku, a jego korona (lub zachowane jej fragmenty) jest nadal używana podczas brytyjskich ceremonii koronacyjnych.
Sukcesja
Edward urodził się ok. 1003 roku w Islip w hrabstwie Oksfordshire jako syn króla Aethelreda II (zwanego Nierozważnym, pan. 978–1016) oraz Emmy z Normandii (ok. 985–1052). Bratem Edwarda był Edmund Żelaznoboki, który krótko panował jako król w 1016 roku, aż do swojej śmierci w listopadzie tego samego roku. W dość chaotycznych realiach dynastycznych Anglii sprzed podboju normańskiego Edward został następcą króla Hardekanutego (pan. 1040–1042), syna króla Knuta (pan. 1016–1035) i brata króla Harolda I (pan. 1040). Hardekanut zmarł na skutek ataku (prawdopodobnie padaczki) 8 czerwca 1042 roku, nie pozostawiając następcy. Edward był przyrodnim bratem Hardekanutego (mieli tę samą matkę) i przebywał na wygnaniu w Normandii przez 25 lat, aż król wezwał go z powrotem i ustanowił współwładcą oraz dziedzicem tronu. Hardekanut był niepopularnym władcą z powodu surowości i nadmiernych podatków, a jego śmierć — prawdopodobnie spowodowana pijacką ucztą — została opłakana przez niewielu.
Przez zbieg okoliczności, w którym trzech królów zmarło w ciągu siedmiu lat, Edward — będący wówczas bardziej Normanem niż Anglikiem — niespodziewanie znalazł się na tronie w wieku 40 lat. Koronacja nowego króla odbyła się w katedrze w Winchester 3 kwietnia 1043 roku. Jak na człowieka, który zdawał się najbardziej lubić polowania i którego charakter historycy czasem opisują jako słaby, jego panowanie okazało się w dużej mierze pokojowe. Sprzyjały temu: zmniejszenie najazdów wikingów, zwycięska kampania przeciwko Makbetowi, królowi Szkocji (pan. 1040–1057), w 1054 roku, oraz skuteczne powstrzymanie buntowniczych Walijczyków w latach 60. XI wieku. Ostatecznie okazało się, że najgroźniejsi wrogowie Edwarda nie byli jego sąsiadami, lecz znajdowali się wewnątrz jego własnego dworu.
Godwinowie
Edward poślubił Edith Godwin (znaną także jako Edith z Wesseksu lub Eadgyth Godwin, zm. 1075 roku) 23 stycznia 1045 roku, co stanowiło korzystny sojusz z najpotężniejszym rodem w królestwie. To właśnie ojciec Edith, Godwin, earl Wesseksu, w dużej mierze zapewnił Edwardowi utrzymanie tronu wobec rywalizujących skandynawskich pretendentów wywodzących się od różnych jego poprzedników. Między oboma mężczyznami dochodziło jednak do tarć, ponieważ Godwin wolał obsadzać kluczowe stanowiska dworskie Sasami, podczas gdy Edward faworyzował Normanów. Kolejnym źródłem wstydu było nieokiełznane zachowanie najstarszego syna Godwina, earla Swegena (znanego także jako Swein), który zasłynął z porwania ksieni z Leominster, a następnie zamordowania jej kuzyna, earla Beorna. Sytuacja eskalowała w 1051 roku, kiedy Godwinowie odmówili wykonania rozkazu Edwarda, by interweniować w sporze między mieszkańcami Dover a odwiedzającym miasto Eustachym z Boulogne, podczas którego doszło do bójki i jeden z ludzi Eustachego został zabity. Edward zorganizował proces, którego wynikiem było wygnanie prominentnych członków rodu Godwinów do Irlandii, a król posunął się nawet do wysłania swojej żony Edith do klasztoru.
Godwinowie nie zamierzali rezygnować ze swoich ziem, a kiedy rok później powrócili do Anglii zbrojnie, wyglądało na to, że wybuchnie wojna domowa. Na szczęście Witan, królewska rada doradców, nakłonił Edwarda, by zwrócił Godwinom ich ziemie i tytuły. Ród Godwinów okazał się zbyt potężny, a jego stronnicy zbyt lojalni, by król mógł odsunąć ich na dłuższy czas. Edith została wyprowadzona z odosobnienia i ponownie zajęła należne jej miejsce jako królowa.
Po śmierci earla Godwina 12 kwietnia 1053 roku jego syn Harold Godwinson (ur. ok. 1023 roku) odziedziczył jego tytuł earla Wesseksu oraz rolę przywódcy rodu i najpotężniejszego dowódcy wojskowego w Anglii (earl Swegen zmarł wcześniej podczas pielgrzymki na Bliski Wschód). Bracia Harolda również należeli do najważniejszych osób w królestwie: Tostig, earl Nortumbrii, oraz Gyrth, earl Anglii Wschodniej. Aby nie dopuścić do całkowitej dominacji rodu Godwinów i zapewnić bardziej zrównoważony podział ziem między swoich earlów, król Edward nalegał, by Harold zrezygnował z Anglii Wschodniej.
Wilhelm z Normandii
Około 1051 roku — co istotne, w czasie gdy Godwinowie przebywali na wygnaniu i byli w niełasce — Wilhelm, książę Normandii, odwiedził Edwarda. Człowiek, który później stał się znany jako Wilhelm Zdobywca, twierdził później, że angielski król obiecał mu tron w podziękowaniu za gościnę, jakiej Edward doświadczył w Normandii podczas swojego wygnania. Obaj byli dalekimi krewnymi — hrabia Ryszard I z Normandii (932–966) był zarówno dziadkiem Edwarda, jak i pradziadkiem Wilhelma. Możliwe też, że Edward chętnie wskazał Wilhelma jako swojego następcę, ponieważ traktował to jedynie jako rozwiązanie tymczasowe — zamierzał bowiem mieć własnego syna, nawet jeśli oznaczałoby to ponowne małżeństwo. Dodatkowo udzielenie Wilhelmowi takiego poparcia mogło być celową strategią, mającą zrównoważyć ogromną potęgę rodu Godwinów.
Kolejnym elementem roszczenia Wilhelma (przynajmniej według kronikarzy normańskich) było to, że Harold Godwinson odwiedził Normandię w marcu 1064 roku, gdzie został pojmany przez hrabiego Guya z Ponthieu, a następnie przekazany Wilhelmowi. Średniowieczne źródła są niejasne lub sprzeczne co do tego, dlaczego Harold w ogóle wypłynął z Bosham w Sussex. Jedni twierdzą, że jego statek został zepchnięty z kursu przez burzę, inni że zamierzał spotkać się z Wilhelmem w Normandii, aby poinformować go, iż Norman został wyznaczony przez Edwarda na następcę tronu. Jeszcze inni podają, że Harold próbował uwolnić angielskich jeńców przetrzymywanych w Normandii.
Według źródeł sprzyjających Wilhelmowi, takich jak Wilhelm z Poitiers (ok. 1020–1090), warunkiem uwolnienia Harolda było to, że Harold obieca zostanie wasalem Wilhelma i przygotuje drogę do inwazji na Anglię. Cała ta historia mogła jednak być jedynie usprawiedliwieniem dla Wilhelma, by najechać Anglię w 1066 roku, a źródła anglosaskie kwestionują wiele z tych relacji. Jak się okazało, według źródeł anglosaskich, na łożu śmierci Edward wybrał na swojego następcę Harolda Godwinsona, który stał się jego najbliższym doradcą.
Harold rzeczywiście dobrze wykorzystywał swój czas. Okazał się wartościowym przywódcą dla króla, budując swoją reputację dzięki takim udanym podbojom militarnym jak atak na Gruffydda ap Llywelyna, króla Walii, w latach 1063–1064, po którym szeroko chwalono go jako subregulus (pod-króla) oraz dux Anglorum (naczelnego dowódcę Anglików). W 1065 roku Harold uporał się także z buntem w Northumbrii, wywołanym przez surowe rządy jego własnego brata, Tostiga. Tostig został wygnany do Flandrii, a krążyły pogłoski, że Harold sam sprowokował cały epizod, aby zyskać jeszcze większe względy króla Edwarda. Krótko mówiąc, Harold Godwinson, szwagier króla, był wówczas najważniejszym człowiekiem w Anglii, i nic dziwnego, że Edward, nie mając własnych dzieci, wybrał go na swojego następcę, nawet jeśli 15 lat wcześniej faworyzował księcia Wilhelma.
Opactwo Westminsterskie
Edward zasłynął jako fundator Opactwa Westminsterskiego w Londynie, które zostało poświęcone świętemu Piotrowi i konsekrowane w grudniu 1065 roku. Niestety Edward był zbyt chory, by uczestniczyć w ceremonii. Opactwo, zbudowane w normańskim stylu romańskim, było największym w Anglii i jednym z najwspanialszych w Europie; od 1066 roku miało stać się miejscem koronacji, poczynając od koronacji Wilhelma Zdobywcy. Wybór lokalizacji opactwa zapoczątkował także proces przenoszenia politycznej stolicy Anglii z Winchesteru do Londynu. Opactwo było zamieszkane przez mnichów benedyktyńskich aż do 1640 roku, stało się miejscem pochówku monarchów i wybitnych osobistości, a na przestrzeni wieków było wielokrotnie przebudowywane. Zachował się zapieczętowany dokument królewski, w którym odnotowano przekazanie majątku Perton na potrzeby opactwa. Edward wspierał również rozwój budownictwa sakralnego w innych częściach kraju, dbając o to, by nikt w jego królestwie nie mieszkał zbyt daleko od kościoła. Król był też zajęty budową zamków — wzniósł ich wiele w Herefordshire, w zachodniej Anglii, aby przeciwdziałać zagrożeniu walijskich buntów. Zamki te, podobnie jak późniejsze słynne fortyfikacje Wilhelma Zdobywcy, były w większości konstrukcjami z drewna i ziemi.
Śmierć i następca
Edward, mający wówczas około 62 lat, zmarł 5 stycznia 1066 roku w Westminsterze i — co bardzo stosowne — został pochowany w swoim nowym opactwie. 6 stycznia 1066 roku Harold Godwinson został koronowany jako Harold II, prawdopodobnie również w Opactwie Westminsterskim. Szybkość, z jaką Harold doprowadził do swojej koronacji, może wskazywać na wyzwania, jakie stawiali przed nim rywale inni niż książę Wilhelm. Najgroźniejszym z nich był Harald Hardrada, król Norwegii (znany także jako Harold III, pan. 1046–1066), którego bardzo wątpliwe roszczenie do tronu Anglii opierało się na przekonaniu, że jest prawowitym władcą Danii, która niegdyś kontrolowała część Anglii, oraz na fakcie, że jego poprzednik, Sweyn (Swein) z Norwegii, był nieślubnym synem Aelfgifu, żony króla Knuta. Drugim rywalem był Edgar Aetheling, prawnuk Ethelreda II i stryjeczny wnuk Edwarda Wyznawcy, lecz w 1066 roku miał zaledwie kilkanaście lat, przez co łatwo go odsunięto, zwłaszcza że angielscy możni obawiali się ataków z zagranicy i potrzebowali teraz władcy o dużych zdolnościach militarnych.
Rządy Harolda rzeczywiście okazały się bardzo krótkie. Najpierw musiał stawić czoła inwazyjnej armii na północy Anglii, dowodzonej przez Haralda Hardradę oraz wygnanego brata Harolda, Tostiga. Harold odniósł zwycięstwo w bitwie pod Stamford Bridge 25 września, lecz następnie musiał natychmiast ruszyć na południe, by zmierzyć się z armią Wilhelma Zdobywcy w bitwie pod Hastings 14 października 1066 roku. Harold zginął w tej bitwie, a Wilhelm rozpoczął swój udany normański podbój Anglii. Normański książę został koronowany jako Wilhelm I w dzień Bożego Narodzenia 1066 roku, ponownie w Opactwie Westminsterskim, i panował aż do 1087 roku.
Dziedzictwo — świętość i korona
Edward Wyznawca wywarł ogromny wpływ na historię Anglii, zwłaszcza jak na króla o tak mało burzliwym panowaniu. Domesday Book, spis wszystkich właścicieli ziemskich, majątków, dzierżawców i chłopów w średniowiecznej Anglii, została sporządzona w latach 1086–1087, ale odnotowywała stan własności z końca panowania Edwarda, czyli ze stycznia 1066 roku. Edward pojawia się także kilkakrotnie w innym wielkim normańskim dziele, Tkaninie z Bayeux (1067–1079), która przedstawia obrazową historię normańskiego podboju. Sława Edwarda trwała jednak dalej na wiele innych sposobów. Stał się symbolem Anglii sprzed podboju normańskiego. W 1161 rpku Kościół średniowieczny ogłosił go świętym za jego wielką pobożność (choć nie ma na to wielu dowodów) i nadał mu tytuł „Edward Wyznawca”, prawdopodobnie w błędnym przekonaniu, że jego małżeństwo było bezdzietne, ponieważ złożył ślub czystości. Dniem święta świętego Edwarda wybrano 13 października.
Król został na pewien czas ogłoszony patronem Anglii, stojąc w tej wyniosłej roli obok świętego Jerzego, a jego panowanie, postrzegane jako złoty wiek, w którym sprawiedliwy monarcha rządził mądrze, zainspirowało XII‑wieczny kodeks praw Laws of Edward the Confessor („Prawa Edwarda Wyznawcy”). Oprócz tego, że wszyscy przyszli monarchowie musieli podczas koronacji przysięgać przestrzegania praw świętego Edwarda, sam Edward stał się szczególną inspiracją dla kilku późniejszych angielskich królów, takich jak Henryk III (pan. 1216–1272) oraz Ryszard II (pan. 1377–1399), którzy darzyli świętego wielkim podziwem. Pierwszy z nich nawet ufundował mu w Opactwie Westminsterskim wspaniałe nowe sanktuarium i odegrał kluczową rolę w jego kanonizacji.
Edward jest nadal upamiętniany przez swoich następców, ponieważ jedna z koron wśród brytyjskich klejnotów koronnych, Korona świętego Edwarda, była często używana podczas ceremonii koronacyjnych brytyjskich monarchów (a nawet jeśli używana jest korona zastępcza, na potrzeby ceremonii nadal nosi nazwę Korony świętego Edwarda). Henryk III, budując sanktuarium dla swojego znakomitego poprzednika, prawdopodobnie wyjął z trumny Edwarda szaty, klejnoty oraz złotą saską koronę lub diadem, aby włączyć je do swoich nowych regaliów królewskich. Klejnoty Koronne zostały zniszczone lub sprzedane w 1649 roku, po egzekucji Karola I (pan. 1600–1649), lecz część elementów odzyskano i włączono do nowych regaliów z 1660 roku, po restauracji monarchii i koronacji Karola II w 1661 roku (pan. 1660–1685). Wykonana na tę koronację pełna złota Korona świętego Edwarda, ważąca 2,3 kilograma (5 funtów), prawdopodobnie zawiera fragmenty oryginalnej korony Edwarda.
Najstarszym ze wszystkich elementów brytyjskich klejnotów koronnych uważa się Szafir świętego Edwarda, ośmiokątny kamień szlifowany w stylu rose cut, który według tradycji został wyjęty z pierścienia Edwarda Wyznawcy. Obecnie kamień ten jest osadzony w górnym krzyżu Korony Państwowej (Imperial State Crown), wykonanej w 1838 roku na koronację królowej Wiktorii (pan. 1837–1901). Legenda głosi, że król Edward podarował kiedyś swój pierścień żebrakowi, lecz został on zwrócony królowi przez dwóch pielgrzymów. Pielgrzymi ci mieli cudownie spotkać w Syrii świętego Jana Ewangelistę, który wyjaśnił im, że to on był owym żebrakiem w przebraniu. Takie właśnie opowieści o tym królu krążyły i rozwijały się w późnym średniowieczu.
