Czarna śmierć była pandemią dżumy, która spustoszyła średniowieczną Europę w latach 1347–1352. Szacuje się, że Czarna Śmierć zabiła od 25 do 30 milionów ludzi. Choroba miała swoje źródło w Azji Środkowej i została przeniesiona na Krym przez mongolskich wojowników i kupców. Następnie dżuma przedostała się do Europy przez Włochy, prawdopodobnie za pośrednictwem szczurów lub pasożytów ludzkich, które dotarły tam na genueńskich statkach handlowych płynących z Morza Czarnego.
Choroba była wywoływana przez bakterię pałeczkową Yersinia pestis i przenoszona przez pchły żyjące na gryzoniach, choć najnowsze badania sugerują, że nosicielami mogły być również pasożyty ludzkie, takie jak wszy. Nazwa „czarna śmierć” pochodzi od charakterystycznego czernienia skóry i wrzodów, będącego jednym z objawów choroby; inne symptomy to gorączka i bóle stawów. Ponieważ nawet dwie trzecie zakażonych umierało, szacuje się, że od 30% do 50% populacji na obszarach dotkniętych zarazą zmarło z powodu czarnej śmierci. Skala śmiertelności była tak ogromna, że miała poważne konsekwencje dla całego społeczeństwa średniowiecznej Europy: niedobór chłopów doprowadził do żądań zniesienia pańszczyzny, pojawiły się powszechne wątpliwości wobec autorytetów i bunty, a wiele miast i wsi zostało całkowicie opuszczonych. Była to najgorsza zaraza w historii ludzkości — odbudowa populacji Europy do poziomu sprzed czarnej śmierci zajęła około 200 lat.
Jakie były przyczyny dżumy?
Dżuma to choroba zakaźna wywoływana przez bakterię pałeczkową, która jest przenoszona i rozprzestrzeniana przez pasożytnicze pchły żyjące na gryzoniach, zwłaszcza na szczurze wędrownym. Inne pasożyty, w tym te bytujące na ludzkiej skórze, mogły również przyczyniać się do rozprzestrzeniania choroby. Istnieją trzy typy dżumy i wszystkie prawdopodobnie występowały podczas pandemii czarnej śmierci: dżuma dymienicza, płucna i posocznicowa. Najczęstszą formą w XIV wieku była dżuma dymienicza, powodująca silne obrzęki w pachwinach i pod pachami (węzły chłonne), które przybierały odrażający czarny kolor — stąd nazwa czarna śmierć. Czarne wrzody, które mogły pokrywać całe ciało, były wynikiem wewnętrznych krwotoków i nazywano je dymienicami, od których pochodzi nazwa dżumy dymieniczej. Inne objawy to wysoka gorączka i bóle stawów. Nieleczona dżuma dymienicza kończy się śmiercią w 30–75% przypadków, często w ciągu 72 godzin. Pozostałe dwa typy — dżuma płucna (zwana też płucną) i posocznicowa — są zazwyczaj śmiertelne w niemal wszystkich przypadkach.
Jakie były objawy dżumy?
Straszliwe objawy tej choroby zostały opisane przez pisarzy epoki, w szczególności przez włoskiego autora Giovanniego Boccaccia we wstępie do jego „Dekameronu” z 1358 roku. Jeden z pisarzy, walijski poeta Ieuan Gethin, być może najtrafniej oddał wygląd czarnych wrzodów, które widział na własne oczy w 1349 roku:
Widzimy, jak śmierć wkracza w nasze szeregi niczym czarny dym, zaraza, która ścina młodych, bezkorzenny upiór, nieznający litości dla pięknego oblicza. Biada mi z powodu szylinga pod pachą… Ma kształt jabłka, przypomina główkę cebuli, mały wrzód, który nie oszczędza nikogo. Wielka jest jego kipiel, niczym żarzący się węgiel, bolesna rzecz o popielatym kolorze… Są podobne do nasion czarnego grochu, pokruszonych odłamków kruchego węgla morskiego… do żużli łusek chwastu morskiego, mieszaniny wszelakiej, czarnej zarazy przypominającej półpensówki, jagody… (Davies, 411)
Jak rozprzestrzeniała się czarna śmierć?
XIV wiek w Europie już przed nadejściem czarnej śmierci okazał się czasem katastrof. Wcześniejsza zaraza dotknęła bydło, a nadmierna eksploatacja ziemi doprowadziła do nieurodzaju, który z kolei spowodował dwie wielkie klęski głodu o zasięgu ogólnoeuropejskim w latach 1316 i 1317. Do tego dochodziły niepokoje związane z wojnami, zwłaszcza z trwającą wojną stuletnią (1337–1453) między Anglią a Francją. Nawet pogoda zaczęła się pogarszać — po wyjątkowo łagodnym cyklu klimatycznym z lat 1000–1300 nastał początek tzw. „małej epoki lodowcowej”, w której zimy stawały się coraz chłodniejsze i dłuższe, skracając sezon wegetacyjny, a co za tym idzie, zmniejszając plony.
Niszczycielska zaraza dotykająca ludzi nie była zjawiskiem nowym, ponieważ poważna epidemia miała już miejsce w połowie V wieku, pustosząc obszar Morza Śródziemnego, a w szczególności Konstantynopol. Czarna śmierć z 1347 roku wkroczyła do Europy prawdopodobnie przez Sycylię, gdy została tam przywieziona przez cztery genueńskie statki zbożowe płynące z Kaffy nad Morzem Czarnym. Miasto portowe było oblegane przez Tatarów-Mongołów, którzy katapultowali do jego wnętrza ciała zmarłych zakażonych, i to właśnie tam Włosi mieli zarazić się dżumą. Innym źródłem byli mongolscy kupcy podróżujący Jedwabnym Szlakiem, którzy przynieśli chorobę z jej pierwotnego ogniska w Azji Środkowej — za takie uznaje się Chiny, co potwierdziły badania genetyczne z 2011 roku (choć jako alternatywne źródło wskazywano również Azję Południowo-Wschodnią, a rzeczywiste historyczne dowody na epidemię dżumy w Chinach w XIV wieku są słabe). Z Sycylii był już tylko krok do włoskiego lądu stałego, choć jeden ze statków z Kaffy dotarł do Genui, został tam odprawiony i zawinął do portów w Marsylii, a następnie w Walencji. W ten sposób, do końca 1349 roku, choroba rozprzestrzeniła się szlakami handlowymi na Europę Zachodnią: Francję, Hiszpanię, Brytanię i Irlandię — wszystkie te kraje doświadczyły jej przerażających skutków. Rozprzestrzeniając się niczym pożar, epidemia dotarła w latach 1350–1352 do Niemiec, Skandynawii, państw bałtyckich i Rosji.
Średniowieczni lekarze nie mieli pojęcia o istnieniu tak mikroskopijnych organizmów jak bakterie, dlatego byli bezradni, jeśli chodzi o leczenie. Tam, gdzie mogli mieć największe szanse na pomoc — czyli w zapobieganiu — byli z kolei ograniczeni przez fatalny stan sanitarny, który w porównaniu ze współczesnymi standardami był zatrważający. Inną skuteczną strategią mogłaby być kwarantanna, lecz ponieważ ludzie wpadali w panikę i uciekali, gdy tylko pojawił się przypadek dżumy, nieświadomie roznosili chorobę jeszcze dalej.
Ofiar zarazy było tak wiele, a ciał tak dużo, że władze nie wiedziały, co z nimi robić — wozy wyładowane trupami stały się powszechnym widokiem w całej Europie. Wydawało się, że jedynym możliwym działaniem było pozostanie na miejscu, unikanie kontaktu z ludźmi i modlitwa. Choroba ostatecznie wygasła w 1352 roku, lecz powracała jeszcze wielokrotnie, choć w mniej gwałtownych ogniskach, przez resztę okresu średniowiecza.
Ilu ludzi zmarło z powodu czarnej śmierci?
Chociaż czarna śmierć rozprzestrzeniała się bez przeszkód, niektóre obszary zostały przez nią dotknięte znacznie bardziej niż inne. Ten fakt, w połączeniu z często przesadzonymi szacunkami liczby ofiar, zarówno średniowiecznych, jak i niektórych współczesnych autorów, sprawia, że niezwykle trudno jest dokładnie ocenić całkowitą liczbę zgonów. Zdarzało się, że całe miasta — na przykład Mediolan — uniknęły poważnych skutków epidemii, podczas gdy inne, takie jak Florencja, zostały zdziesiątkowane — to włoskie miasto straciło 50 000 spośród 85 000 mieszkańców (Boccaccio twierdził, że liczba ta wynosiła niemożliwe do osiągnięcia 100 000). W Paryżu, według przekazów, w szczytowym momencie grzebano 800 zmarłych dziennie, ale inne miejsca jakimś sposobem uniknęły tej rzezi. Średnio 30% populacji na obszarach dotkniętych zarazą zginęło, choć niektórzy historycy skłaniają się ku liczbie bliższej 50%, co prawdopodobnie miało miejsce w najbardziej dotkniętych miastach. Szacunki dotyczące liczby ofiar w Europie w latach 1347–1352 wahają się zatem od 25 do 30 milionów. Populacja Europy nie powróciła do poziomu sprzed 1347 roku aż do około 1550 roku.
Jakie były konsekwencje czarnej śmierci?
Konsekwencje tak ogromnej liczby zgonów były poważne, a w wielu miejscach doszło do załamania struktury społecznej. Wiele mniejszych ośrodków miejskich dotkniętych zarazą zostało opuszczonych przez mieszkańców, którzy szukali schronienia na wsi. Tradycyjny autorytet — zarówno władz świeckich, jak i kościelnych — został podany w wątpliwość: jak to możliwe, że takie nieszczęścia spadają na ludzi? Czyż władcy i Bóg nie ponoszą w jakimś stopniu odpowiedzialności? Skąd wzięła się ta katastrofa i dlaczego była tak bezlitosna i ślepa w swoim działaniu? Jednocześnie wzrosła osobista pobożność, a organizacje charytatywne zaczęły się rozwijać.
Czarna śmierć, jak sugeruje sama nazwa, została uczłowieczona, by ludzie mogli lepiej zrozumieć to, co ich spotykało. Najczęściej przedstawiano ją w sztuce jako Ponurego Żniwiarza — szkielet na koniu, którego kosa bezlitośnie ścinała ludzi w pełni życia. Wielu było po prostu oszołomionych tą katastrofą. Niektórzy uważali ją za zjawisko nadprzyrodzone, być może związane z pojawieniem się komety w 1345 roku. Inni obwiniali grzeszników, zwłaszcza biczowników z Nadrenii, którzy maszerowali ulicami, chłostając się i wzywając grzeszników do pokuty, aby Bóg zechciał zdjąć to straszliwe brzemię. Wielu sądziło, że to niewytłumaczalna sztuczka diabła. Jeszcze inni obwiniali tradycyjnych wrogów, a dawne uprzedzenia zostały podsycone, co doprowadziło do ataków, a nawet masakr konkretnych grup — zwłaszcza Żydów, z których tysiące uciekły do Polski.
Nawet gdy kryzys minął, pojawiły się nowe, praktyczne problemy. Z powodu braku rąk do pracy pensje i ceny gwałtownie wzrosły. Konieczność prowadzenia upraw, by wyżywić ludność, stała się poważnym wyzwaniem, podobnie jak ogromny spadek popytu na towary rzemieślnicze — po prostu było znacznie mniej ludzi, którzy mogliby je kupować. W rolnictwie szczególnie ci, którzy byli zdolni do pracy, mogli domagać się wynagrodzenia, a instytucja pańszczyzny, w której chłop płacił czynsz i składał hołd właścicielowi ziemskiemu, nie mając prawa do zmiany miejsca, była skazana na zagładę. Narodziła się bardziej elastyczna, mobilna i niezależna siła robocza. Nastąpiły niepokoje społeczne, a często wybuchały otwarte bunty, gdy arystokracja próbowała przeciwstawić się nowym żądaniom. Do najbardziej znanych rozruchów należą te w Paryżu w 1358 roku, we Florencji w 1378 roku oraz w Londynie w 1381 roku. Chłopi nie osiągnęli wszystkiego, czego pragnęli — żądania obniżenia podatków zakończyły się fiaskiem — ale stary system feudalny przestał istnieć.
Po wielkich klęskach głodu w latach 1358 i 1359 oraz okazjonalnych, choć mniej gwałtownych nawrotach dżumy w latach 1362–1363, a następnie w 1369, 1374 i 1390, codzienne życie większości ludzi stopniowo zaczęło się poprawiać pod koniec XIV wieku. Ogólny dobrobyt i sytuacja materialna chłopstwa również się polepszyły, ponieważ zmniejszona liczba ludności ograniczyła konkurencję o ziemię i zasoby. Arystokraci posiadający ziemię nie zwlekali z przejmowaniem nieobjętych gruntów po tych, którzy zmarli, a nawet chłopi awansujący społecznie mogli rozważać powiększenie swoich majątków. Kobiety, w szczególności, zyskały pewne prawa do własności, których nie miały przed zarazą. Prawo różniło się w zależności od regionu, ale w niektórych częściach Anglii, na przykład, kobiety, które straciły mężów, mogły zatrzymać jego ziemię przez pewien czas, dopóki ponownie nie wyszły za mąż, a w innych, bardziej liberalnych jurysdykcjach, nawet po ponownym zamążpójściu nie traciły majątku po zmarłym mężu, jak to miało miejsce wcześniej. Choć żadna z tych przemian społecznych nie może być bezpośrednio przypisana samej czarnej śmierci — a niektóre z nich rozpoczęły się jeszcze przed jej nadejściem — wstrząs, jaki zaraza wywołała w społeczeństwie europejskim, z pewnością był czynnikiem przyspieszającym i wspomagającym zmiany, które zaszły w życiu społecznym u schyłku średniowiecza.
