De Soemeriërs waren het volk in het zuiden van Mesopotamië waarvan de beschaving bloeide tussen ca. 4100-1750 v. Chr. Hun naam stamt van de regio die vaak - en ten onrechte - een "land" wordt genoemd. Soemerië was echter nooit een samenhangende politieke entiteit, maar een regio van stadstaten met elk een eigen koning.
De half-mythische Soemerische Koningslijst (samengesteld tussen ca. 2112 en ca. 2004 v.Chr.) stelt dat het koningschap zoals dat door de goden werd ingesteld op aarde, uit de hemelen neerdaalde op de stad Eridu, en daarmee wordt het concept van wet en orde verbonden met dat van de stad; een paradigma dat zou standhouden door de hele Soemerische beschavingsgeschiedenis.
Soemerië was de zuidelijke tegenhanger van de noordelijke regio Akkad, die Soemerië voorzag van zijn naam, die "land van de nobele heersers" betekent. De Soemeriërs zelf noemden hun regio simpelweg "het gebied" of "het gebied van de zwartharigen".
De Soemeriërs waren verantwoordelijk voor veel belangrijke innovaties, uitvindingen en concepten die tegenwoordig vanzelfsprekend zijn. Ze werden de eigenlijke "uitvinders" van de tijd door dag en nacht op te delen in perioden van 12 uur, uren in 60 minuten en minuten in 60 seconden. Andere innovaties en uitvindingen van hun hand omvatten de eerste scholen, de vroegste versie van het verhaal van de Grote Zondvloed en andere bijbelse verhalen, het oudste heldenepos, de overheidsbureaucratie, monumentale architectuur en irrigatietechnieken. Zij waren de eersten die zoveel "primeurs" bedachten dat ze met recht "Uitvinders van de Beschaving" kunnen worden genoemd.
Na de opkomst van de Amorieten in Mesopotamië en de invasies van de Gutiërs en daarna de Elamieten hield Soemerië op te bestaan en bleef het alleen bekend door verwijzingen in de werken van antieke auteurs, waaronder de schrijvers die het Bijbelboek Genesis opstelden. De Soemeriërs bleven onbekend tot het midden van de 19e eeuw, toen opgravingen in Mesopotamië hun beschaving blootlegden en hun vele bijdragen aan het licht brachten.
Ontwikkeling en 39 primeurs
Gedurende de hele 19e eeuw stortten Europese archeologen zich op het Nabije Oosten op zoek naar oude steden, graven en artefacten. Geen van hen ging naar Mesopotamië om naar Soemerische steden te zoeken, want niemand wist dat die beschaving ooit had bestaan; ze zochten naar plaatsen die in de Bijbel worden genoemd, zoals Babylon en Nineveh en een mysterieuze plaats die Sinear wordt genoemd - maar ze vonden veel meer dan ze verwachtten.
Niemand weet waar de Soemeriërs vandaan kwamen, maar rond 2900 v. Chr. waren ze stevig gevestigd in het zuiden van Mesopotamië. De geschiedenis van deze regio wordt door moderne geleerden verdeeld in zes tijdperken:
- De Obeid-periode - ca. 5000-4100 v. Chr.
- De Uruk-periode - 4100-2900 v. Chr.
- De Vroegdynastieke periode - 2900-2334 v. Chr.
- De Akkadische Periode - 2334-2218 v. Chr.
- De Gutische Periode - ca. 2218-2047 v. Chr.
- De Ur III Periode (ook bekend als de Soemerische Renaissance) - 2047-1750 v. Chr.
De oorsprong van de mensen uit de Obeid-periode is ook onbekend - net als hun cultuur - maar ze lieten een aantal intrigerende artefacten achter en stichtten waarschijnlijk de eerste gemeenschappen, later uitgroeidend tot steden die zich tijdens de Uruk-periode ontwikkelden tot stadstaten. De Vroegdynastieke periode bracht de opkomst van de koningen, de oprichting van een regeringstelsel en een bureaucratie, en conflicten tussen Soemerische stadstaten om land- en waterrechten. De Soemerische steden werden periodiek verenigd onder één koning, zoals in het geval van Enembaragesi van Kish die Soemerië tegen Elam leidde in de eerste geregistreerde oorlog in de geschiedenis, rond 2700 v. Chr. De Soemeriërs zegevierden en plunderden de steden van Elam.
De latere koning Eannatum zou delen van Elam heroveren rond 2500 v. Chr. en Lugalzagesi zou hetzelfde doen rond 2330 v. Chr., maar deze koningen konden de Soemerische stadstaten nooit volledig onder controle krijgen. Soemerië werd uiteindelijk veroverd door Sargon van Akkad (reg. 2334-2279 v. Chr.) die er de kern van zijn multinationale rijk van maakte. Hij behield de controle over de regio door in elke stad vertrouwde functionarissen op machtige posities te plaatsen - waaronder zijn dochter, Enheduanna (circa 2300 v.Chr.), hogepriesteres van de godin Inanna in Ur (die als persoon bekendheid verwierf als 's werelds eerste bij naam bekende schrijver).
Het Akkadische Rijk hield de regio in handen tot de invasie van de Gutiërs, die regeerden tot ze werden verdreven door Ur-Nammu (reg. ca. 2112-2094 v. Chr.) en zijn zoon Shulgi van Ur (reg. ca. 2094-2046 v. Chr.), samen verantwoordelijk voor de zogenaamde Soemerische Renaissance, een wedergeboorte van de Soemerische cultuur na de Akkadische en Gutische veroveringen.
Soemerische steden werden rijk door de handel, zowel voor als na de veroveringen. De relatieve stabiliteit van de steden moedigde culturele groei, innovatie en uitvindingen aan. Assyrioloog Samuel Noah Kramer onderzoekt in zijn iconische werk History Begins at Sumer 39 "primeurs" in de wereld die van de Soemeriërs stammen:
- De eerste scholen
- Het eerst bekende geval van pluimstrijkerij
- Het eerst bekende geval van jeugddelinquentie
- De eerste zenuwoorlog
- Het eerste tweekamerstelsel
- De eerste historicus
- De eerste belastingverlaging
- De eerste 'Mozes'
- Het eerste juridische precedent
- De eerste farmacopee
- De eerste boerenalmanak
- Het eerste tuinexperiment met schaduwgevende bomen
- De eerste kosmologie en kosmogonie
- De eerste morele idealen
- De eerste 'Job'
- De eerste spreekwoorden en gezegden
- De eerste dierfabels
- De eerste literaire debatten
- De eerste bijbelse parallellen
- De eerste 'Noach'
- Het eerste verhaal over wederopstanding
- De eerste 'Sint Joris'
- Het eerste geval van literaire ontlening
- De eerste heldentijd van de mens
- Het eerste liefdeslied
- De eerste bibliotheekcatalogus
- De eerste Gouden Eeuw
- De eerste 'zieke' samenleving
- De eerste liturgische jammerklachten
- De eerste Messias
- De eerste langeafstandskampioen
- De eerste literaire beeldspraak
- De eerste sekssymbolen
- De eerste Mater Dolorosa
- Het eerste slaapliedje
- Het eerste literaire portret
- De eerste elegieën
- De eerste zege van de arbeidersbeweging
- Het eerste aquarium
De Soemeriërs vonden ook het concept van de stad uit. en één van de steden die aanspraak maakt op de betiteling van "oudste stad ter wereld" is het Soemerische Uruk. De vroegste steden die in Soemerië werden gesticht waren:
- Eridu
- Uruk
- Ur
- Larsa
- Isin
- Adab
- Kullah
- Nippur
- Kish
Het hart van de stad was het tempelcomplex, gemarkeerd door de grote ziggoerats die de inspiratie zouden vormen voor het latere verhaal van de Toren van Babel. Elke stad had zijn eigen beschermende godheid die in de tempel woonde en de inwoners beschermde en leidde, maar bij de Soemeriërs nam de stad Eridu - met zijn god Enki - een speciale plaats in.
De eerste stad
Hoewel de hedendaagse archeologie heeft vastgesteld dat Uruk de oudste stad in Mesopotamië is, geloofden de Soemeriërs zelf dat de eerste stad ter wereld Eridu was, die werd geleid door hun god van wijsheid en water, Enki, die de stad uit de waterige moerassen liet verrijzen en het concept van koningschap en orde in het land vestigde. De vestiging van Eridu door Enki werd gezien als een soort gouden eeuw, vergelijkbaar met de bijbelse Hof van Eden als woonplaats van de goden en de oorsprong van de wetten die de beschaving reguleren (bekend als de me). Historica Gwendolyn Leick merkt op:
Het Mesopotamische Eden is geen tuin maar een stad, gevormd uit een stuk droog land omringd door de wateren. Het eerste gebouw is een tempel... Dit is hoe de Mesopotamische traditie de evolutie en functie van steden voorstelt, en Eridu levert het mythische paradigma. In tegenstelling tot het bijbelse Eden, waaruit de mens na de zondeval voor altijd werd verbannen, bleef Eridu een werkelijke plaats, doordrenkt met heiligheid maar blijvend toegankelijk. (2)
De 'val' van Eridu had niets te maken met de zonden van de mensheid, maar met de slimheid van een van de populairste Mesopotamische godinnen, Inanna. In het gedicht Inanna en de God van de Wijsheid reist de godin van haar stad Uruk naar Eridu, het huis van haar vader Enki, en nodigt hem uit om een paar drankjes met haar te drinken. Terwijl hij drinkt en steeds jovialer wordt, overhandigt hij de me graag aan zijn dochter. Als ze die allemaal verzameld heeft, rent ze naar haar schip en brengt ze naar Uruk, waardoor haar stad de overhand krijgt en Eridu kleiner wordt. Hedendaagse geleerden geloven dat deze mythe is ontstaan als reactie op de verschuiving van agrarische cultuur (gesymboliseerd door Eridu) tot stadsontwikkeling, belichaamd door Uruk, een van de machtigste steden in de regio.
Bestuur
Religie was volledig geïntegreerd in het leven van de mensen en was leidend voor het stadsbestuur en de sociale structuur. De Soemeriërs geloofden dat de goden orde hadden geschapen uit chaos en dat de rol van het individu in het leven bestond uit het samenwerken met de goden om ervoor te zorgen dat er niet opnieuw chaos zou ontstaan. De goden zelf zouden later echter zelf hun werk terugdraaien - de wereld terugbrengen naar chaos - toen het gedoe en de problemen van de mensheid te groot werden om te verdragen.
Het Soemerische werk dat bekend staat als de Genesis van Eridu (samengesteld rond 2300 v. Chr. en gevonden in de ruïnes van Eridu) is de vroegste versie van het verhaal over de Grote Vloed dat later werd naverteld in de Atrahasis, het Epos van Gilgamesj en in het Bijbelboek Genesis. Het verhaalt hoe de goden door een vloed de mensheid vernietigen op één man na: Ziusudra, die wordt behouden doordat Enki hem opdraagt een ark te bouwen en twee dieren van elke soort te redden. Daarna geven de goden toe en besluiten ze de menselijke bevolking onder controle te brengen en hun storende neigingen te beperken door dood en ziekte in de wereld te introduceren; daarmee herstelden ze de orde en stelden grenzen aan het menselijke leven en streven.
De goden verwachtten van de mensen dat ze hun leven zouden gebruiken om de orde te handhaven, wat ook inhield dat ze een manier moesten vinden om samen te werken. De Soemeriërs waren erg trots op hun zelfstandigheid, zoals blijkt uit de verheffing van de beschermgoden van elke stad en uit hun onderlinge rivaliteiten en conflicten, maar ze werden door de goden verplicht om die opzij te zetten in het belang van het algemeen welzijn. Kramer schrijft:
Hoewel de Soemeriërs veel waarde hechtten aan het individu en zijn prestaties, was er één allesoverheersende factor die een sterke geest van samenwerking bevorderde tussen zowel individuen als gemeenschappen: de volledige afhankelijkheid van Soemerië van irrigatie voor zijn welzijn - ja, voor zijn bestaan. Irrigatie is een ingewikkeld proces dat gemeenschappelijke inspanning en organisatie vereist. Kanalen moesten worden gegraven en constant onderhouden. Het water moest eerlijk verdeeld worden onder alle betrokkenen. Om dit te garanderen was een macht nodig die sterker was dan de individuele landeigenaar of zelfs de enkele gemeenschap: vandaar de groei van overheidsinstellingen en de opkomst van de Soemerische staat. (Sumerians, 5)
De Soemerische Koningslijst somt alle namen van koningen op tot aan het begin van de wereld, toen de goden voor het eerst het koningschap instelden in Eridu. De eerste koning aan wiens bestaan archeologisch bewijs is toegeschreven, was Etana, beschreven als "hij die alle landen stabiliseerde" (Sumerians, 43) en held van het gedicht De mythe van Etana. de lijst gaat vervolgens chronologisch - vaak met onmogelijk lange leeftijden voor de vorsten - verder tot aan de heerschappij van de koningen rond 2100 v. Chr.
De Soemerische stadstaat werd geregeerd door een koning, de lugal (letterlijk "grote man") die, naast zijn vele andere verantwoordelijkheden, toezicht hield op het grondgebruik en daarbij verbonden was met de goden om ervoor te zorgen dat hun wil op aarde werd gedaan. De Lugal stond aanvankelijk aan het hoofd van een "huishouden" - een hechte gemeenschap die haar middelen bundelde - en het concept van het huishouden zou blijven bestaan als de onderliggende machtsstructuur van de steden.
Met de opkomst van de steden en de ontwikkeling van landbouwinnovaties brachten de Soemeriërs blijvend verandering in de manier waarop mensen leefden en zouden blijven leven. Historicus Paul Kriwaczek zegt hierover:
Dit was een revolutionair moment in de menselijke geschiedenis. De [Soemeriërs] waren bewust op niets minder uit dan het veranderen van de wereld. Zij waren de eersten die het principe aannamen dat, door de geschiedenis heen, vooruitgang en verbetering heeft gestimuleerd en dat de meesten van ons in de moderne tijd nog steeds motiveert: de overtuiging dat het recht, de missie en de bestemming van de mensheid eruit bestaan de natuur te transformeren, te verbeteren en haar meester te worden. (20)
Bijdragen en ineenstorting
De steden van de Soemeriërs breidden zich uit, en wanneer ze meer ruimte en grotere hulpbronnen nodig hadden, namen ze die van anderen af. Tijdens de Uruk-periode ontwikkelde de cultuur zich snel, met als wellicht grootste prestatie de uitvinding die culmineerde in de komst van het schrift rond 3600-3500 v. Chr. en de verfijning ervan rond 3200 v.Chr. Het vroege schrift ontwikkelde zich als antwoord op de behoefte aan communicatie over lange afstanden in de handel en gaf basisinformatie door zoals: "twee schapen - vijf geiten - Kish", wat op dat moment duidelijk genoeg was voor de verzender, maar niet in staat om de ontvanger te informeren of de twee schapen en vijf geiten kwamen of gingen, of ze levend of dood waren en wat hun bestemming was. Deze vroege aanzet tot schriftelijke communicatie zou zich ten tijde van de Vroegdynastieke periode ontwikkelen tot het schriftstelsel dat werken zou voortbrengen als het Epos van Gilgamesj, Enheduanna's Hymnen aan Inanna en vele andere grote literaire werken.
Het Soemerisch werd de lingua franca van Mesopotamië en vestigde het schriftsysteem dat bekend staat als spijkerschrift en dat later gebruikt zou worden om andere talen vast te leggen. Gwendolyn Leick geeft commentaar:
De meer homogene culturele horizon van de alluviale vlakten [van Soemerië] komt tot uitdrukking in de ontwikkeling van het schrift in een bepaald idioom. Waarom juist het Soemerisch de taal werd die in schrift werd gerepresenteerd, is nog steeds onzeker. Mesopotamië was nooit taalkundig of etnisch homogeen en de persoonsnamen in de vroege teksten laten duidelijk zien dat er in die tijd andere talen dan het Soemerisch werden gesproken. (65)
Tegen de Vroegdynastieke periode was het Soemerisch ingeburgerd als geschreven taal en dat gold ook voor de Soemerische cultuur, religie, architectuur en andere belangrijke aspecten van de beschaving. De literatuur van de Soemeriërs zou latere schrijvers beïnvloeden, met name de schrijvers van de Bijbel, omdat hun verhalen over de mythe van Adapa, de Eridu Genesis en de Atrahasis de latere bijbelse verslagen over de Hof van Eden, de zondeval en de zondvloed zouden vormen. De werken van Enheduanna zouden model staan voor latere liturgieën, Mesopotamische dierenfabels zouden door Aesopus worden gepopulariseerd en Het Epos van Gilgamesj zou werken als de Ilias en Odyssee inspireren.
Het concept van goden die in de stadstempel wonen, en ook de vorm en grootte van de Soemerische ziggurat worden wel gezien als invloedrijk voor de ontwikkeling van de piramides van de oude Egyptenaren en voor het geloof in hun eigen goden. Het Soemerische concept van tijd en het schrijfsysteem werden ook door andere beschavingen overgenomen. Het Soemerische cilinderzegel - een individueel teken ter persoonlijke identificatie - bleef in Mesopotamië in gebruik tot ca. 612 v. Chr. en de val van het Assyrische Rijk. Er was geen enkel aspect van cultuur waaraan de Soemeriërs geen bijdrage leverden, maar ondanks al hun sterke eigenschappen begon de achteruitgang van hun beschaving al lang voordat die ten onder ging.
De Soemerische beschaving stortte rond 1750 v. Chr. in met de invasie van de regio door de Elamieten. Shulgi van Ur had in 2083 v. Chr. een grote muur gebouwd om zijn volk tegen zo'n invasie te beschermen, maar omdat de muur aan geen van beide kanten verankerd was, kon er gemakkelijk omheen gelopen worden - en dat was precies wat de invallers deden. Toch had de cultuur geworsteld om haar autonomie te behouden sinds de Amorieten de macht in Babylon hadden veroverd.
Met de opkomst van de Semitische Amorieten vond een verschuiving plaats in de culturele invloed, die op veel gebieden zichtbaar is, maar vooral in de man-vrouw verhouding binnen het Mesopotamische pantheon. Dit werd vooral zichtbaar tijdens de heerschappij van Hammurabi (r. 1792-1750 v. Chr.) die het Soemerische theologische model volledig omkeerde door een mannelijke oppergod, Mardoek, boven alle andere te verheffen. Tempels voor godinnen werden weliswaar niet vernietigd, maar in betekenis gemarginaliseerd en vervangen door tempels gewijd aan mannelijke godheden.
In dezelfde tijd gingen de rechten van vrouwen - traditioneel gelijk aan die van mannen - achteruit, net als de grote Soemerische steden. Uitputting van de grond en stadsuitbreiding, in combinatie met voortdurende conflicten, worden genoemd als de belangrijkste redenen voor het verval van de steden. De correlatie tussen de afname van de status van vrouwelijke godheden en vrouwenrechten is nooit goed verklaard - onbekend is welke van de twee het eerst kwam - maar het is een veelzeggend detail van de neergang van een cultuur die vrouwen altijd hoog had ingeschat. Tegen de tijd dat de Elamieten rond 1750 v. Chr. binnenvielen, was de Soemerische cultuur al aan het verzwakken en de Elamieten voltooiden dit proces eenvoudigweg.
Ontdekking
De Soemeriërs genieten tegenwoordig erkenning om hun talrijke bijdragen aan de wereldcultuur, maar dit is een vrij recente ontwikkeling. Hun geschiedenis lag eeuwenlang begraven onder het zand. Alle verwijzingen naar hen in oude geschriften werden verkeerd begrepen door geleerden, omdat er geen referentie bekend was voor deze toespelingen. Het land Sinear, genoemd in het bijbelse boek Genesis, werd bijvoorbeeld gezien als toespeling op een regio in Mesopotamië, maar de betekenis van die verwijzing kon niet worden begrepen zolang geleerden geen idee hadden dat het land Soemerië - het bijbelse Sinear - ooit had bestaan.
Deze situatie veranderde drastisch in het midden van de 19e eeuw, toen westerse instituten en sociëteiten expedities begonnen uit te zenden naar het Nabije en Midden-Oosten, op zoek naar fysiek bewijs ter bevestiging van bijbelse verhalen. Indien een land als Sinear ooit bestaan had, zo redeneerde men, dan zouden de ruïnes ervan - samen met die van andere bouwwerken en steden die in de Bijbel genoemd worden - blootgelegd kunnen worden.
In die tijd werd de Bijbel (in het bijzonder de verhalen van het Oude Testament) beschouwd als het oudste boek ter wereld en volledig origineel. Men dacht dat het verhaal van de Hof van Eden, de zondeval en de zondvloed originele werken waren, rechtstreeks geschreven of geïnspireerd door de enige ware God van de joods-christelijke traditie. De archeologen en geleerden die op deze expedities werden gestuurd, werden verondersteld harde bewijzen te vinden om deze bewering te ondersteunen, maar in plaats daarvan vonden ze onverwacht iets heel anders: de Soemerische beschaving.
