آراکنه، مشتق از آراخنه یونانی ( به معنای عنکبوت) یکی از شخصیتهای اساطیر یونان است که شهرتش در امر بافندگی شهره خاص و عام بود و در یکی از داستانهای مشهور وی مینروا الهه خرد را به مسابقه بافندگی دعوت نمود. بر طبق آنچه که در کتاب مسخها اثر اووید (۴۳ ق م تا ۱۷ م) آمده است، مینروا بر روی دیوار آویز خود داستانهای باشکوه خدایان را ترسیم کرد که این مساله آزردگی خاطر آراکنه را به دنبال داشت چرا که آن دختر بر آن بود تا ثابت کند آدمیان برتر از خدایان هستند.
دیوار آویز آراکنه که در تضاد آشکار با اثر مینروا بود گناهانی را که خدایان در قبال آدمیان مرتکب شده بودند به تصویر میکشید و گرچه آن تابلو یک اثر هنری به شمار میرفت اما عصبانیت مینروا را به دنبال داشت و موجب شد که آن الهه نخست آراکنه را تحقیر کند و سپس اثرش را از میان ببرد. آراکنه که دریافته بود چه کرده است و تا چه میزان مینروا و خدایان را رسوا و بی آبرو ساخته است طنابی پیدا کرد و سپس برای آنکه به زندگی خود خاتمه دهد به بیرون از خانه گریخت. باری، مینروا خیالات دیگری برای آراکنه در سر داشت و بهمین دلیل آن دختر را به عنکبوتی مبدل ساخت و این اطمینان را به همگان داد که آراکنه و زاد و رودش به لعنت ابدی دچار شوند و تا پایان عمر به بافندگی تارهای خود مشغول باشند و بدین ترتیب نخستین کارتنک ( عنکبوت) پا به عرصه وجود گذاشت.
مینروا همتای رومی آتنا الهه مشهور یونانی است و در بعضی نسخ آتنا بجای مینروا چهره اصلی این افسانه است.
استعداد فطری آراکنه
آراکنه دختر ایدمون مرد همسر از دست داده و تاجر و صنعتگری بود که در دادوستد رنگ ارغوانی فوکایی که بسیار قیمتی بود تبحر داشت. آن پدر و دختر در حومه شهر کوچکی موسوم به هیپاپا در قلمرو لیدیه (در ترکیه امروزی) زندگی می کردند.
از همان عهد طفولیت آراکنه مهارت مخصوصی در بافندگی داشت و استعداد او در این زمینه مایه فخر اهالی ایونی بود و تحسین کنندگان آن دختر به دور کلبه او و پدرش جمع می شدند و هنر او را به نظاره مینشستند . حتی پریان دریایی نیز از خانه های خود در رودخانه پاکتولوس و کوه تمولوس بیرون می آمدند تا نظاره گر استعداد هنری او باشند. سرعت و دقت آراکنه در بافندگی اعجاب تماشاییان را به دنبال داشت (" مهارت او آنقدر سرشار از لطافت بود) که همگان تا به پایان آمدن اثر هنری وی سراپا چشم بودند"(کتاب مسخها، ۶.۱۸). او بدون اندیشه قبلی رنگها را بر میگزید و قادر بود تا از آن رنگها زنده ترین و شگفت انگیز ترین مناظر نظیر بیشه ها، کرانه ها، کوه ها و قصرها را خلق کند که این مساله باعث شد پس از به پایان رسیدن آن شاهکار تحسین کنندگان آن دختر ستایش بی حد و حصر خود را نثار وی کنند.
در آن زمان این باور در بین مردم وجود داشت که این استعداد شگرف هر ۵۰۰ سال یکبار از طرف خدایان به آدمیان تفویض می شود. باری، علی رغم ستایش هایی که نثار آراکنه میشد، وی حد خود را میدانست و دختری معقول باقی ماند. او میدانست که خوش اقبال بوده که از چنین موهبتی برخوردار بوده و آن قریحه را به حساب خود نمی گذاشت، گرچه به ارزش آن استعداد واقف بود.
هنر بافندگی و نساجی در یونان باستان از اهمیت به سزایی برخوردار بود. آن هنر جز لاینفک جامعه یونان و رفاه و سعادت بشر بود چرا که بافندگی با البسه و اثاث خانه رابطه مستقیم داشت. بهرروی، در قصه آراکنه ما برای نخستین بار میبینیم که صنعت نساجی دارای نقش مهمی در اساطیر یونان بوده است.
آراکنه و مینروا (آتنا)
در یک عصر سرنوشت ساز، آراکنه که از شراب غرور سرمست شده بود بر آن شد تا الهه صنعتگری ( مینروا) را که به وی فن بافندگی آموخته بود به مبارزه طلبد و با بانگ بلند از آن ایزد بانو دعوت کرد تا با وی رقابت کند تا مشخص شود کدامیک از آن دو در آن هنر بهتر هستند. "بگذارید مبارزه ای برگزار شود. در صورت شکست، من هر مجازاتی را متحمل خواهم شد."( کتاب مسخها، ۶ . ۲۴-۲۵)
مینروا خود را به هیئت پیرزنی در آورد و در آستانه کلبه آراکنه ظاهر گشت و چنین گفت: شاخه نخلی پیشکش مینروا کن و عاجزانه از او طلب غفران کن که اینگونه به دام غرور افتاده ای"( کتاب مسخها، ۶ . ۳۲-۳۳). آراکنه که از این اندرز پیرزن برافروخته شده بود و نمی دانست که پیرزن خود مینروا در هیئت مبدل است به وی گفت که سر خود گیرد و آشکارا گفت که خواهان نبرد رو در رو با مینروا است. آراکنه از آن عجوز پرسید چرا مینروا از حضور در مقابل او خودداری کرده . مینروا نیز از این فرصت استفاده کرد و جامه مبدل خود را به یکسو نهاد. در همان هنگام که پریان دریایی و زنان در مقابل مینروا کرنش میکردند، آراکنه آرامش خود را از کف نداد و نگذاشت وحشت بر او چیره شود و همچنان ندای هل من مبارز سر میداد. آراکنه و مینروا در پای ماکو به رقابت پرداختند در حالیکه گروهی از مردم با شور و هیجان فراوان به تماشای کار آن دو نشسته بودند.
آن دو زن دست جادوی خود را به حرکت در آوردند، و لذت مانع از خستگی آنها میشد. تار و پود اثر هنری آن دو با نخهایی به رنگ ارغوانی صوری درهم تنیده خلق میکرد با سایه هایی روشن و ظریف و نامحسوس"( کتاب مسخها، ۶ ۶۰-۶۲).
مینروا بر روی دیوار آویز خود داستانهای حماسی خدایان و ایزد بانوان را رسم کرد و گرد هریک از آنها هاله ای با شکوه قرار داد: جووه عالیمقام (زئوس) ، ممنون حمله آورنده(پوزییدون) و مینروای ظفرمند (آتنا). سپس، او گامی فراتر نهاد و در هر گوشه از تابلوی خود انسانهایی را ترسیم نمود که اراده خدایان را محک زده بودند و بادافره گناه خود را دریافت کرده بودند. در آخر، مینروا شاخه هایی از درخت زیتون را که نماد صلح بود و خود آن درخت نیز به آن الهه نثار شده بود زینت بخش اثر هنری خود کرد.
در پاسخ به مینروا، آراکنه بر روی دیوار آویز خود داستان انسانها بالاخص زنانی را ترسیم کرد که فریب خدایان را خورده بودند. چهره زنانی در آن تابلو به چشم می آمد که خدایان آنها را اغوا کرده بودند: اروپا، لدا، آنتیوپه، دانائه و آلکمنه نمونه هایی از آن زنان بودند. و البته خدایان نیز در آن اثر دیده میشدند که مرتکب فسق و فجور شده بودند: جووه، نپتون، باکوس و ساتورن. آنها خود را از صورتی به صورتی تغییر میدادند تا بتوانند دل زنان را بربایند؛ آنها تجسم واقعی نیرنگ بودند.
در آخر، آراکنه گلها و برگهای عشقه را زینت بخش اثر هنری خود کرد . دیوار آویز آراکنه یک شاهکار هنری بود . حتی مینروا نیز نمیتوانست استعداد هنری خالق آن اثر را که پیش چشمش بود نادیده بگیرد.
آن ایزدبانوی جنگجوی بلوند از توصیفات آراکنه بیزار شد و تابلویی را که مبین فساد اخلاقی خدایان بود پاره پاره کرد.
مینروا همان دسته چوب محکمی را که با آن مشغول کار هنری خود بود در دست داشت و با آن چوب ضربه های متعدد به سر آراکنه وارد آورد.(مسخها،۶ ۱۲۹-۱۳۳).
آراکنه که از این قضیه شرمزده شده بود ، طنابی به گردن خود آویخت تا خود را خلق آویز کند تا بیشتر از آن هدف لعن و نفرین و تحقیر مینروا در مقابل مردم نشود. مینروا به آراکنه رحم آورد و طناب را از گردن او در آورد و بجای آن مایعی را بر آراکنه پاشید. بلافاصله، آراکنه به عنکبوتی مبدل شد.
موی آراکنه و گوش و بینی او از بین رفت، سر او به یک گوی کوچک تبدیل شد و بدن او بسیار خرد و کوچک شد ( مسخها ۶، ۱۴۱-۱۴۲).
آراکنه و اولاد او به لعنت ابدی دچار شدند و ناگزیر گشتند تا پایان عمر خود به اشکال بی معنی تار در هم بتنند. همچنین، به عنوان مجازات توانایی آراکنه در خلق آثار هنری نفیس از وی سلب شد.
درون مایه های مهم
در طول قرون و اعصار، شخصیت های افسانه ای و اساطیری در حکم نمونه ای برای فضائل و رذائل اخلاقی بودند. قصه آراکنه نیز شاهدی بر این مدعاست.
به شکل سنتی، منتقدان به این قصه نظیر دیگر اساطیر یونان می نگرند و آن را نمونه ای از کیفر آدمیان میرا به دست خدایان قلمداد میکردند. آراکنه این جسارت را داشت تا اسباب آزردگی خاطر خدایان را فراهم سازد و آنان را به شکل منفی به تصویر بکشد و بهمین دلیل خدایان او را کیفر دادند . تحلیل گران دوران جدید از نقطه نظر فمینیستی به داستان مینگرند . آراکنه در برابر جامعه مرد سالار یونان که در آن زمان نظام غالب و رایج بود قد علم کرد. چرا آراکنه باید در برابر اعمال ننگین خدایان اساطیر یونان ساکت می نشست و دم بر نمی آورد؟ حتی مینروا که خود ایزد بانو بود و دختر رئوس به شمار میرفت، خود نماینده سنت مرد سالارانه خدایان المپ نشین بود و در امور مختلف با آراکنه سر ستیز داشت. داستانی که اووید راوی آن است هر دو منظر را تایید میکند.
تابلوی آراکنه آشکارا خدایان المپ نشین و قدرت مینروا را به مبارزه می طلبید. آراکنه بجای آن که با آب و تاب فراوان منظره دلنشین و باشکوه تولد خدایان و اعمال حماسی آنان را ترسیم کند آنگونه که در یونان باستان رسم رایج بود، جنایات آنها در قبال زنان را تصویر کرد و بی هیچ رو در بایستی چهره ای تیره از آنها ارائه داد. مینروا پس از دیدن اثر آراکنه بسیار برافروخته شد چرا که میدانست اقتدار همه خدایان متزلزل شده است. آراکنه از تحدی خود ذره ای عقب ننشست و این امر در نهایت به سقوط آن دختر و نابودی اثرش منتهی شد.
تاثیرات افسانه
در دوران جدید، قصه آراکنه بسیاری از جنبه های فرهنگ مردم را متاثر ساخته است. در بسیاری از کتب فانتزی ، سریالهای تلویزیونی و فیلم ها ردپای این داستان را میتوان دید. در مجموعه کتابهای کمیک قهرمانان المپ به قلم ریک ریوردن آراکنه را میتوان یافت، در فصل ۶ اپیزود نمایش cw سوپر نچرال، در فصل ۱ اپیزود هرکول: سفر های افسانه ای و حتی در نخستین مجموعه از کتابهای مارول کامیک آراکنه حضور دارد. دانته آلیگیری (۱۲۶۵-۱۳۲۱ میلادی) شاعر ایتالیایی در کتاب خود کمدی الهی و در بخش اول آن به شکل مختصر برای توصیف گریون دیو مهیب دوزخی به آراکنه اشاره میکند.
داستان آراکنه و مینروا (آتنا) موضوع اصلی تابلوی Las Hilanderas (افسانه آراکنه یا بافندگان) اثر هنرمند اسپانیایی دیگو ولاسکز(۱۵۹۹ -۱۶۶۰) می باشد. تابلوی ولاسکز بافندگی در یونان باستان را نشان میدهد؛ تماشگران نه تنها به نبرد آراکنه و مینروا و دیوار آویز آن دو چشم دوخته اند بلکه چشمان آنها مواد خام (پشم) و کار طاقت فرسایی که به خلق آن دو تابلوی منتهی میشد را دنبال میکرد.
آراکنه همچنین قرار است به عنوان نام آزمایش پروازی در نظر گرفته شود که قرار است در سال ۲۰۲۵ به وسیله آزمایشگاه نیروی هوایی (AFRL) انجام شود. این آزمایش پروازی در ساخت سیستم انتقال نیروی خورشیدی حائز اهمیت است و نخستین آزمایش پروازی پرواز آزاد در تاریخ میباشد.
