Elizabeth dönemi (1558-1603) eğlence ve boş zaman etkinlikleri, İngiltere tarihinin önceki dönemlerinden çok daha çeşitlenmiş ve profesyonelleşmişti; adeta halkı düzenli etkinliklerle buluşturan ilk gerçek eğlence endüstrisi doğmuştu. Bu etkinlikler arasında tiyatro gösterileri ve hayvan dövüşleri yer alıyordu. Açık hava etkinlikleri arasında tenis, bowls, okçuluk, kılıç oyunları ve modern versiyonlarına göre daha şiddetli ve kuralsız olan futbol ve hokey gibi takım sporları vardı. Kart oyunları, masa oyunları ve kumar oldukça popülerdi; müzik ve dans etkinlikleri de halkın her sınıfından insanın yeteneklerini sergileyebileceği ve yeni arkadaşlar edinebileceği ortamlar sunuyordu. Tüm bu etkinliklerin başarısı ve yarattığı genel keyif ile eğlence, Puritan hareketinin hemen hemen hepsini şiddetle kınamasından da anlaşılmaktadır.
Zengin
Doğal olarak, zenginler her zaman tamamen boş durmasalar da çoğu insana göre daha fazla boş zamana sahipti. Malikanelerini ve hizmetçilerini yönetmedikleri zamanlarda, zenginler zamanı değerlendirmek için çeşitli etkinliklerle meşgul olurdu. Yemekler elbette arkadaşları ve daha uzak akrabaları ağırlamak için bir fırsattı; özellikle pazar günleri ve resmi tatillerde. Egzotik menülerle düzenlenen şölenler, kişinin servetini, güncel mutfak trendlerini ve kaliteli yemek, çatal-bıçak ve cam eşyaya olan zevkini göstermek için bir fırsattı. Ayrıca, yemek sonrası eğlence bazen jonglörler, akrobatlar, soytarılar ve müzisyenler tarafından sağlanırdı. Bahçecilik de popüler bir uğraş olup, pratik ipuçları içeren el kitapları mevcuttu. Dahası, bahçe sahibi olmak, aşağıda bahsedilecek açık hava oyunları için gerekliydi; ayrıca raketler veya masa oyunu taşları gibi özel ekipmanları satın alacak maddi imkana sahip olmak da önemliydi.
Fakir
Toplumun daha yoksul kesimleri, geçimlerini sağladıktan sonra kendi uğraşlarına da biraz zaman ayırabiliyordu; genellikle pazar öğleden sonraları, sabah kiliseye gidildikten sonra veya resmi tatillerde. Elizabeth dönemi tiyatroları gibi kamuya açık eğlenceler, çoğu kişi için bilet alabilecek kadar ucuzdu; ancak halk büyük ölçüde hayvan dövüşleri gibi kanlı sporları tercih ediyordu. Köylerde müzisyenler ve kemancılar eşliğinde halk dansları düzenlenir, kasabalarda ise akrobatlar, kuklacı sanatçılar, Morris dansçıları (renkli giysiler, kurdeleler ve çanlar takan geleneksel halk dansçıları) veya “waits” olarak bilinen müzisyenlerin verdiği ücretsiz konserler gibi gezici sanatçıların gösterilerine yer verilirdi. Özel ekipman gerektirmeyen oyunlar oldukça popülerdi; ancak bu oyunların kuralları, aristokrasinin daha formalize edilmiş oyunlarına göre çok daha değişkendi ve büyük ölçüde yerel geleneklere bağlıydı.
Atmaca Avcılığı ve Avcılık
Avcılık, aristokrasi arasında yeteneklerini göstermek amacıyla her zaman popüler bir etkinlik olmuştur. Elizabeth dönemi boyunca, orman arazilerinin çevrilmesi ve sıkı yasadışı avcılık yasaları alt sınıfların avlanma olanaklarını ciddi şekilde kısıtlamış olsa da, zenginler bunu genç bir erkeğin eğitiminin bir parçası ve at binmek ile taşra malikanelerinde zaman geçirmek için bir bahane olarak görmeye devam etmiştir. En yaygın avlar geyik, tilki ve tavşan idi. Eğitilmiş kuşlarla avlanmak (atmaca avcılığı) oldukça popülerdi; ayrıca giderek daha güvenilir ve isabetli hale gelen barutlu silahlarla ateş ederek avlanmak da yaygındı. Hem avcılık hem de atmaca avcılığı erkekler ve kadınlar tarafından yapılırdı. Olta ile balık tutmak da özellikle malikanelerinde yapay gölleri olanlar arasında yaygındı.
Hayvan Dövüşleri
Bulldog ve bullmastiff gibi vahşilikleriyle yetiştirilen köpekler, arenanın ortasına zincirlenmiş bir boğa veya ayıyı parçalamak için çukurlara konurdu. Çukura bir veya birkaç köpek bırakılır, boğa veya ayının kulaklarına ya da burnuna saldırır ve büyük hayvan yorgunluktan düşene kadar sıkıca tutunurdu. Maçın ne zaman bittiğine muhtemelen bir hakem karar verirdi, çünkü ayılar her dövüşte öldürülmeyecek kadar nadirdi. İki eğitimli horozun ölümüne dövüştüğü horoz dövüşleri de benzer dairesel arenalarda yapılır ve aynı derecede popülerdi. Bu kanlı sporlar, muhtemel kazanan üzerine bahisleri cezbetti; boğa dövüşlerinde ölen hayvanın eti yenirdi. Bu sporlar için kullanılan arenalar, muhtemelen sonraki dramatik tiyatroları da etkilemiştir.
Turnuvalar ve Dövüş Sanatları
Ortaçağ turnuvalarının yeniden canlandırılması, Elizabeth dönemi boyunca popülerliğini sürdürdü. Barutlu silahların ortaya çıkmasıyla birlikte, ortaçağ şövalyelerinin tam zırhları artık savaş alanında geçerliliğini yitirmiş olsa da, yine de giyinmek ve mızrak yarışları yapmak aristokratlar için cazip bir eğlence olarak kaldı. Turnuvalar bazen festivallerin bir parçası olurdu; aynı şekilde, military drill adı verilen askeri tatbikatlarda, mızraklı asker grupları toplu becerilerini sergilerdi.
Turnuvalardan daha yaygın hale gelen kılıç oyunları artık daha sık yapılırdı. Mızrak yarışlarında olduğu gibi, kullanılan silahlar körleştirilmiş olsa da, yeterince dikkatli olmayan kişiler hâlâ ciddi şekilde yaralanabilirdi. Rapierler günümüzde kullanılanlardan daha ağırdı ve dövüşçüler yalnızca yastıklı bir ceketle korunuyordu. Bazı kılıç müsabakalarında katılımcılar iki tür kalkan kullanırdı: büyük kare veya dairesel “hedef” kalkanlar ve küçük dairesel “siper”. Sporun diğer varyasyonları arasında aynı anda iki rapier taşımak veya bir rapier ile bir hançer kullanmak vardı. Alternatif olarak, rapier tamamen normal ağır bir savaş kılıcı veya uzun bir tahta sopa (quarterstaff) ile değiştirilebilirdi.
Okçuluk, ortaçağ savaşlarının önemli bir parçası olduğundan, yasalar sıradan insanların da bunu pratik yapmasını zorunlu kılmıştı. Şövalyeler gibi okçular da savaşta eskisi kadar etkili olmasa da bu alışkanlık 16. yüzyıla kadar devam etti ve yaz aylarında birçok aristokrat bahçesi veya köy yeşil alanı, yay tellerinin tınlamasıyla çınlardı. Bıçak atma da pratik bir beceri olarak önemsenir ve Penny Prick oyununda uygulanırdı. Bu oyunda, bir penni yerleştirilmiş bir kazığın üzerine konur ve oyuncular uzak mesafeden bıçaklarını atarak penniyi düşürmeye çalışırlardı.
Sporlar
Çim üzerinde oynanan oyunlar, özellikle Elizabeth döneminde çok sevilen eğlencelerdi. Hem erkekler hem de kadınlar arasında popüler olan Bowls (günümüzdeki çim bowlingine benzer), ağırlıklı topu belirli bir hedefe olabildiğince yaklaştırmayı amaçlıyordu. Quoits ise benzer bir amaca sahipti, ancak bunda taşa ya da metal bir halkaya hedef alınır ve genellikle yere çakılmış bir kazığa doğru fırlatılırdı. Bowling adı verilen başka bir çeşit oyunda ise, tek bir tahta topla uzakta duran bir grup nesneyi devirmek amaçlanıyordu. Bu oyunun pek çok farklı adı vardı: skittles, kittles, nine-pegs ve ten-pins.
Çim tenisi, hem geniş alan hem de özel ekipman gerektirdiği için yalnızca zenginlere özgüydü. Sadece erkekler tarafından oynanırdı; raketler tahtadan yapılır ve telleri bağırsaktan üretilirdi, top ise sıkıca doldurulmuş kumaş parçalarından oluşurdu. Handball ise tenise benzerdi fakat oyuncular raket yerine ellerini kullanırlardı. Badminton, tüy top (shuttlecock) açısından modern oyuna benziyordu; ancak Elizabeth dönemi raketleri tamamen tahtadan yapılır ve “battledore” olarak adlandırılırdı.
Bir başka açık hava sporu da günümüzdeki futbolun (football) (ABD: soccer) çok daha gürültülü ve sert bir versiyonuydu. O dönemde de amaç gol atmaktı, ancak rakibi çelmelemek özellikle teşvik ediliyordu. Topu her ne pahasına olursa olsun sahadan geçirmek üzerine kurulu daha geleneksel çeşitler de vardı; rakiplerin de rakibin ilerleyişini her türlü meşru ya da gayrimeşru yolla engellemesine izin veriliyordu. Bu türler kırsal bölgelerde popülerdi ve çok daha şiddetliydi. Elizabeth dönemi insanları ayrıca hokeyin bir türünü oynuyorlardı; buna bandy-ball diyorlardı. Bunun yanında kriket/rounders benzeri bir oyunu da oynarlardı; bu ise stoolball olarak biliniyordu.
Kapalı Alan Oyunları
Muhtemelen tüm kapalı alan eğlenceleri arasında en yaygın olanları, kadınlar için nakış/işleme ve her iki cins için okumaydı. Tek sayfalık broşürlerden deri kaplı, resimli ciltli kitaplara kadar her türlü basılı materyal giderek daha fazla üretiliyordu; yayınevleri, Rönesans İtalya’sı gibi başka yerlerde popüler olan eserleri basma potansiyelini görüyordu. Hümanist felsefe yaygın olarak okunuyor ve antik yazarlar, Tacitus (MÖ 56 - MS 118 civ.) gibi yazarların İngilizce’ye yapılan ilk çevirileriyle yeniden keşfediliyordu (1590’lar civarı). Ayrıca el kitapları, siyasi ve dini metinler, tarih eserleri, şiirler ve hatta çağdaş haber raporları da bulunuyordu. Okuma, mutlaka sessiz ve yalnız yapılmıyor, yüksek sesle ve gruplar hâlinde de gerçekleştiriliyordu.
Diğer uçta, daha fiziksel kapalı alan oyunları orta derecede şiddet içerebiliyordu. Hot Cockles oyununda, bir oyuncu başını başka birinin kucağına koyarken, diğer herkes onun poposuna tokat atıyordu. Oyuncunun bu durumdan kurtulabilmesi için, son tokadı kimin attığını tahmin etmesi gerekiyordu. Blindman's Buff veya Hoodman Blind ise arkadaşına bir tokat atmak için başka bir fırsattı. Bu oyunda bir oyuncunun gözleri bağlanır veya başına bir başlık geçirilirdi ve diğer herkes ona yaklaştığında bir darbe veya “buff” atardı. Yine, saldırganını doğru tahmin eden oyuncu başlıktan kurtulabiliyordu.
Daha sakin kapalı alan oyunları arasında, genellikle kumar unsurunun bulunmadığı nadir etkinliklerden biri olan satranç vardı. Ayrıca dama oynanıyordu. Oyuncuların tüm taşlarını ya tahtanın diğer ucuna taşımaya ya da tamamen tahtadan çıkarmaya çalıştığı pek çok başka masa oyunu da mevcuttu. Shovelboard veya shove-groat (dört penilik madeni paradan adını alır) oyununda ise amaç, bir diski veya madeni parayı tahtanın sonuna mümkün olduğunca yaklaştırmak, ancak tahtadan düşürmemekti.
Fransa’dan tanıtılan yeni bir masa oyunuKaz Oyunu idi (günümüzde hâlâ Avrupa’da çocuklar için satılan masa oyunu setlerinde yaygın olarak bulunur). Modern birçok masa oyununun öncüsü sayılabilecek bu oyunda, oyuncular zar atar ve spiral biçimde dizilmiş kareler üzerinde ilerlerdi; amaç, diğer oyunculardan önce son kareye ulaşmaktı. Bazı kareler oyuncuya tekrar zar atma hakkı verirdi (örneğin üzerinde ördek resmi olan kareler) veya geri gitmek ya da bir tur atlamak zorunda bırakırdı. Zar oyunları herkes tarafından oynanırdı ve zar genellikle kemikten yapılırdı. Her sayı, Fransızcadan türetilmiş özel bir isimle anılırdı (1’den 6’ya kadar): ace, deuce, tray, cater, sink, ve sise. Bu dönemde İngiltere’ye bilardo da tanıtıldı.
Kart oyunları çok popülerdi ve tüm sınıflar tarafından oynanırdı. Kart destesi günümüzdekine benziyordu ancak joker yoktu ve bazı kartların isimleri farklıydı: Knave (vale) Jack yerine, Deuce iki için, Tray üç için kullanılırdı. Kartlarda sayı veya harf bulunmaz, yalnızca resimler yer alırdı ve Kral, Kraliçe ve Vale tam figür olarak gösterilirdi (günümüzde yaygın olan yarım ve aynalanmış figür yerine). Kart oyunları arasında, örneğin 31’e mümkün olduğunca az kartla ulaşmak gibi sayıya dayalı oyunlar veya günümüzde hâlâ oynanan oyunların erken versiyonları vardı: Ruff and Trump (Whist) ve Primero (Poker), bu oyunlarda bir oyuncu en fazla dört karta sahip olur ve en yüksek el, dört aynı tür karttan oluşurdu.
Kumar her sınıf arasında popülerdi; özellikle kart ve zar oyunlarında, ama bahisler bowls gibi oyunlarda da oldukça resmi bir şekilde yapılırdı. Esasen, sonucu öngörülemeyen her etkinlik Elizabeth dönemindekilerin üzerine bahis oynamasına yol açardı ve hatta çocuklar da kendi paraları olmadan, taş ve kiraz çekirdekleri kullanarak kumar oynarlardı.
Müzik ve Dans
Profesyoneller tarafından yapılan müzik takdir edilirdi, ancak pek çok kişi kendi müziğini de üretebiliyordu. Popüler çalgılar arasında flüt, keman, tulum ve flüt ve davul kombinasyonu bulunuyordu. Daha yetenekli olanlar için latva, virjinal (telleri çekilen bir klavye çalgısı) ve viol adı verilen bir tür viyola mevcuttu. Popüler şarkılar ve baladlar genellikle gruplar halinde söylenir, canlı nakaratlar eşliğinde bağırma ve gürültü çıkarma fırsatı da sunardı. Pek çok şarkıda her şarkıcı için bölümler vardı; bunlara “catches” denirdi. Elizabeth dönemi şarkıları, romantizmden askeri zaferleri anmaya, tarım arazilerinden tilkileri kovmaya kadar her türlü konuyu kapsardı.
16. yüzyılda dans, önceki yüzyıllarda ve sonrasında olduğu gibi çok popülerdi. Sadece iyi bir egzersiz ve eğlence aracı olmakla kalmıyor, aynı zamanda genç ve bekarların birbirleriyle tanışmaları için muhtemelen en iyi fırsatı sunuyordu. Geleneksel İngiliz köy danslarının yanı sıra Fransa ve İtalya’dan ithal edilen danslar da vardı. Maddi durumu elverişli olanlar için dans okulları bile mevcuttu. Danslar genellikle erkek ve kadınların partner olarak katıldığı, daha büyük grupların ise sıra, daire veya kare şeklinde oluşturduğu topluluklar hâlinde yapılırdı. Partnerler el ele tutuşur veya kollarını birleştirir, genellikle kadın erkeğin sağ tarafında yer alırdı ve dans boyunca belirli noktalarda tüm dansçılar birbirine bağlanabilirdi. Partnerler, kollarını kemer gibi açarak diğer çiftlerin altından geçmesini sağlayabilir, dans süresince partnerler değiştirilebilir ve dans, herkes kendi orijinal partnerine döndüğünde tamamlanırdı. Bireysel adımlar genellikle partner ve grup içindeki doğru pozisyonda bulunmaktan daha az önemliydi. Dans hızı çok hızlı değildi; genellikle canlı bir yürüyüş temposundaydı ve bu da partnerler arasında sohbet etme imkânı bırakıyordu. Bu nedenle Elizabeth dönemi insanları, dans pistinde çevik ayaklarıyla değil, genel hareket zarafetleriyle başkalarını etkilemeyi başarıyordu.
Tiyatro
Sanatçılar, Orta Çağ’dan ve öncesinden beri mime ve kısa oyunlar sergiliyorlardı, ancak Elizabeth dönemi insanları bunu daha profesyonel hâle getirmeye başladı. Zenginlerin kır evleri ve halk hanlarının avluları, Elizabeth’in hükümdarlığının ilk dönemlerinde bu tür gösterilere ev sahipliği yapıyordu. Maske gösterileri de popülerliğini sürdürüyordu; bu gösterilerde maskeli oyuncular ve dansçılar mitolojiye dayalı hikâyeler sergiler, ancak çoğu zaman çağdaş siyasete de gönderme yaparlardı. Oyuncular gösterişli kostümler giyer ve çoğu zaman maskeli gösterilerini, seyirciler arasında dolaşıp dans ederek sonlandırırlardı. Ancak drama gerçekten halka yayıldı; bunun nedeni, 1576 yılında Londra’da ilk amaçla inşa edilmiş kalıcı tiyatronun kurulmasıydı.
Profesyonel oyuncular önceden gezici topluluklara aitti, ancak artık kalıcı bir mekânları vardı - ve kısa süre içinde Londra ile diğer şehirlerde başka lisanslı tiyatrolar da açıldı - bu sayede daha fazla oyun sahneleme imkânı doğdu. Sonuç olarak, oyunlar gün boyunca, her gün (pazarlar hariç) birden çok kez izlenebiliyordu. Konu yelpazesi de genişledi; artık tamamen eğlence amaçlı, dinsel olmayan temalar da işleniyordu. Oyunlar tarih, çağdaş siyaset, aşk hikâyeleri, cinayetler ve komedi gibi konuları kapsıyordu. Her sınıftan erkek ve kadın, eserleri Londra’daki ünlü Globe Tiyatrosu’nda sahnelenen usta yazarlar arasında yer alan William Shakespeare’in (1564-1616) oyunlarını izlemeye giderdi.
Tiyatrolar genellikle ortası açık, yuvarlak binalardı. Seyirciler, sahnenin önündeki düz merkezi alandan veya çok katlı galerilerden oyunları izlerdi. Globe Tiyatrosu’nun kapasitesi yaklaşık 2.000 kişiydi ve bazı izleyiciler bilet için yalnızca bir penny öderdi. Seyircilere, on iki veya daha fazla kalıcı başrol oyuncusu ile bazı yardımcı rollerin (16. yüzyılda tamamı erkek) yer aldığı gösteriler sunulurdu. Tüm oyuncular, özenle boyanmış ve hareket ettirilebilir dekor önünde sahne alır ve canlı bir orkestra eşlik ederdi.
Tiyatrolar o kadar popüler hâle geldi ki, toplumun bazı kesimlerinden tepkiler almaya başladılar. 1590’lardan itibaren Elizabeth dönemi toplumunda giderek etkili hale gelen Puritanlar, bu tür boş ve eğlence amaçlı etkinliklere karşı çıkıyor, içeriklerinin sıradan halk için uygun olmadığını ve zihinlerini bozabileceğini düşünüyorlardı. Ayrıca Puritanlar, tiyatroları yalnızca tembel, ahlaksız ve suçlu kişilerin toplandığı tamamen istenmeyen yerler olarak görüyordu. Hatta bazı işverenler de tiyatroları eleştiriyordu; çünkü çalışanları genellikle gündüz saatlerinde düzenlenen oyunları izlemeye gidiyor ve böylece çalışma saatleri etkileniyordu. Yine de bildiğimiz gibi, bu tür protestolar, tiyatroları kısa süreliğine kapatmayı başarsalar da, günümüzde hâlâ popüler olan bu eğlence biçimine kalıcı bir zarar veremedi.
