İskandinav ölüm sonrası dünyasına dair en bilinen tasvir, Valhalla’dır, bu kahramanlar salonunda, Valkyrieler tarafından seçilen savaşçılar tanrı Odin ile ziyafet çeker, hayatlarından hikâyeler anlatır ve dünyanın sonu ile tanrıların ölümünü simgeleyen Ragnarök’teki nihai savaşa hazırlanmak için birbirleriyle dövüşürler. Bu imge, bir teknenin cenaze ateşi olarak süslenip cesedin hazinelerle çevrelendiği ve ardından ya gömüldüğü ya da yakıldığı Viking cenaze töreni kadar, Viking Çağı (yaklaşık M.S. 790-1100) dönemindeki İskandinav inançlarıyla derinden bağlantılıdır.
Bu betimlemeler, İskandinav mitolojisini koruyan eserlerden, diğer edebiyat türlerinden ve fiziksel kanıtlardan gelmektedir. Bu kaynaklar, teknelerin tabut olarak gömüldüğünü veya yakılma alanı olarak kullanıldığını göstermektedir. Söz konusu imgeler, son zamanlarda Vikings ve The Last Kingdom gibi televizyon dizileri aracılığıyla medyada popüler hale gelmiştir. İskandinav ruhları için ölümden sonra gidilebilecek pek çok farklı mekan mevcuttu. Gemiler oldukça maliyetli olduğu için nadiren gömülüyor veya yakılıyordu. Bir Viking ya da herhangi bir İskandinav savaşçısı ölümden sonra Valhalla’da uyanmayı bekleyebilirdi. Hayatı boyunca eline hiç kılıç veya balta almamış bir çiftçi ya da dokumacı için durum aynı değildi. Yine de bu kişilerin tam olarak neyle karşılaşmayı bekledikleri belirsizliğini korumaktadır.
İskandinav dini insanların hayatına tamamen bütünleşmişti. Tanrıların nasıl hareket ettiği, onlara nasıl ibaret edilmesi gerektiği veya ruhun ölümden sonra nereye gittiği konusunda dogmatik bir inançlar bütünü bulunmuyordu. Dini ritüeller evlerde özel olarak ya da açık hava festivallerinde gerçekleştiriliyordu. İskandinavların yazılı bir kutsal metni de yoktu. Bu nedenle, Viking Çağı öncesinde ve sırasında İskandinav inançlarının tam olarak nasıl uygulandığını günümüzde yeniden inşa etmek zordur.
İskandinavların "ruh" kavramı, günümüzdeki anlayıştan veya MS 8. ve 12. yüzyıllar arasındaki Hristiyanlık inancından oldukça farklıydı. Ruh dört bileşenden oluşuyordu. Ölümden sonraki hayat ise kişinin kendi mezarında varlığını sürdürmesi, eski evine musallat olması, tanrıların diyarlarından birine gitmesi veya diğer ihtimaller arasında değişebiliyordu.
Ruhun Parçaları
İskandinav ruh anlayışında, bir insanı bütünleyen dört unsur vardı:
- Hamr – Kişinin fiziksel görünüşüdür ancak bu görünüş değişebilirdi. Örneğin hamr, şekil değiştirmek için yönlendirilebilir ya da ölümden sonra renk değiştirebilirdi.
- Hugr – Kişinin karakteri veya kişiliğidir. Bu unsur ölümden sonra da varlığını sürdürürdü.
- Fylgja – Kişiye özel olan ve onun karakterini (hugr) yansıtan ruhani rehber veya totemdir. Utangaç bir insanın fylgja’sı bir geyik olabilirken, bir savaşçınınki kurt olabilirdi.
- Hamingja – Kişinin hayattaki doğuştan gelen başarısıdır. Hem kişinin karakteri tarafından oluşturulan hem de karakterini şekillendiren bir nitelik veya koruyucu ruh olarak görülürdü. Hamingja, iyi ya da kötü yönde aile üyeleri arasında nesilden nesile aktarılırdı.
Ruhun bu parçalarının tümünün ölümden sonra tek bir yere gidip gitmediği belirsizdir. İskandinav inancı kapsamında kişinin karakterinin (hugr) yeni doğan bir akrabanın bedenine geçtiği, başarısının (hamingja) aile genelinde sürdüğü ve ruhani rehberinin (fylgja) ise ölümle birlikte yok olduğu bir reenkarnasyon sistemine dair kanıtlar bulunmaktadır. Ruhun gideceği son durak konusunda tanrılar tarafından yapılan bir yargılama söz konusu değildi. Ruh çoğunlukla gitmesi gereken yere gidiyordu. Büyük kahraman tanrı Baldr, Valhalla yerine yerin altındaki Hel'in gri diyarına gitmişti ve tanrılar bile onu geri getirememişti. İskandinav destanlarının kendisi de ölümden sonraki hayat ve tanrıların gücü konusunda sık sık birbiriyle çelişmektedir.
Daha önce de belirtildiği gibi, günümüzde İskandinav inançlarını anlamadaki bir zorluk, Viking Çağı İskandinavyalılarının Hristiyanlıkla etkileşime girmelerine ve nihayetinde bu dinin manevi fethine uğramalarına kadar (yaklaşık MS 10-12. yüzyıllar) bize hiçbir yazılı kayıt bırakmamış olmalarıdır. Bu durumun tek istisnası runik yazıtlar ve özellikle runik taşlardır. Hristiyanlık öncesinde İskandinav dini sözlü olarak aktarılıyordu. Sonrasında ise İzlandalı mitograf Snorri Sturluson (MS 1179-1241) gibi İskandinav Hristiyanlar, değişken destanları ve inançları yapılandırılmış bir biçimde yazıya döktüler. Akademisyen Preben Meulengracht Sørensen bu konuda şunları yazmaktadır:
Kilisenin en önemli aracı kitaptı. Bilginin uzak diyarlardan ve geçmiş zamanlardan aktarılmasını mümkün kılan bu araç devrim niteliğindeydi. Bilgi artık bireylerin kavrayışına veya hafızasına bağlı olmaktan çıkmıştı. Sözlü kültürün aksine, değişkenlik de iletişimin doğal bir sonucu olmaktan uzaklaşmıştı. (Sawyer, 222)
Sturluson gibi yazarlar İskandinav inançlarını muhafaza ettiler ancak Hristiyanlık öncesi runik eserlerin parçalarında yaşayan, mezarlardan elde edilen fiziksel kanıtlarla desteklenen veya Hristiyanlık dönemine ait diğer eserlerde üstü kapalı değinilen bazı detayları çıkardılar. Bu eksiklikler, İskandinav inanç ve uygulamalarını itici bulan sonraki dönem Hristiyan katiplerin birçok ayrıntıyı değiştirmiş, abartmış veya kasten çıkarmış olabileceğini düşündürmektedir.
Öbür Dünya'nın Diyarları
Bu kalıp, söz konusu katipler tarafından korunan ahiret diyarlarının tasvirlerinde de kendisini göstermektedir. İskandinavların devingen ve yaşayan dininin muhtemelen daha bütünsel bir bakış açısı sunduğu düşünülmektedir. Yine de çoğu İskandinav inancının aktarıldığı Hristiyan merceği sebebiyle bunu artık kesin olarak söylemek mümkün değildir. Kısaca özetlemek gerekirse, bir İskandinav ruhu için ölümden sonra beş muhtemel durak bulunmaktaydı:
- Valhalla
- Fólkvangr
- Hel
- Rán’ın Diyarı
- Mezar Höyüğü
Valhalla - Kahramanlar salonudur. Bir Viking savaşçısı öldüğünde, ruhunun Odin’in salonuna gideceğine inanılırdı. Burada eski dostlarıyla buluşur, sohbet edip içki içer ve tanrıların Ragnarök’teki son savaşı için talim yaparlardı. Akademisyen H.R. Ellis Davidson bu konuda şunları yazmaktadır:
Snorri'nin Valhalla'yı sadece erkeklere özel resmetmesine rağmen, kurban edilerek ölmeleri halinde kadınların da Odin'in diyarına girme hakkına sahip olduğuna inanmak için geçerli sebepler bulunmaktadır. Onlar da tanrı adına öldükten sonra boğulabilir, bıçaklanabilir ve yakılabilirdi. (150)
Fólkvangr - Bereket tanrıçası Freyja'nın hüküm sürdüğü "Halkın Alanı"dır. İskandinav masallarında Fólkvangr'dan pek bahsedilmez. Yine de Freyja genellikle yardımsever, verici ve nazik biri olarak tasvir edildiği için bu diyarın onun kişiliğini yansıttığı düşünülmektedir.
Hel - Tanrıça Hel tarafından yönetilen ve ruhların çoğunluğunun gittiği, Niflheim'ın sisli dünyasında yerin altındaki gri bir diyardır. Hel diyarı Hristiyanlıktaki cehennem kavramıyla herhangi bir bağ taşımaz. Bu diyarı kişiselleştiren aynı isimli tanrıçanın ise muhtemelen Hristiyanlık etkisiyle eklendiği düşünülmektedir. Hristiyanlık öncesi dönemlerde bu tanrıçaya dair bir inanışa rastlanmamıştır.
Rán’ın Diyarı - Bazen Rán’ın Mercan Mağaraları olarak da anılır. Rán, Denizlerin Efendisi dev Aegir ile evli olan ve okyanusun dibinde yaşayan bir dev kadındı. Rán’ın diyarı, ağına düşürüp boğduğu denizcilerden aldığı devasa hazinelerle aydınlanırdı. Bu denizcilerin ruhları da onun yanında kalırdı.
Mezar Höyüğü - Ölen kişinin ruhu, cesedin gömüldüğü yerde de kalabilirdi. Bu durumda mezardan hiç ayrılmayan ve "höyük sakini" anlamına gelen bir haugbui (mezar höyüğü) olarak bilinirdi. Ruh, ölümden sonra o bölgede kalıp yaşayanlara sorun çıkarmak için höyükten dışarı da çıkabilirdi. Bu varlık, draugr veya "ölümden sonra yürüyen" anlamına gelen aptrgangr olarak adlandırılırdı.
İki Çeşit Hayalet
Haugbui ve draugr, İskandinav edebiyatında karşımıza çıkan temel hayalet figürleridir. Bahsi geçen diğer ruhlar doğaüstü varlıklar veya ilahlardır ancak haugbui ve draugr insanların yeniden canlanmış cesetleridir. Bunlar kırlarda süzülen ya da merdivenlerden aşağı inen ruhani varlıklar değil, eski mülklerini kıskançlıkla koruyan, ailelerine veya toplumlarına dehşet saçan fiziksel formdaki güçlü doğaüstü varlıklardır.
Haugbui, mezarı rahatsız edilmediği sürece kimseye zarar vermezdi. Bu ruhlar bulundukları bölgeye derinden bağlıydılar ve orada kalmaktan memnundular. 13. yüzyıla ait İzlanda yapıtı Njal’ın Sagası’ndaki savaşçı Gunnar Hamundarson vakası buna bir örnektir. Bir noktada Gunnar, mecbur bırakıldığı bir suç yüzünden üç yıl sürgüne mahkum edilir. Cezasını kabul eder ve gitmek için hazırlanır. Ancak oradan uzaklaşırken dönüp çiftliğine bakar. Orayı ne kadar çok sevdiğini fark eder ve evine geri döner.
Gunnar daha sonra kendisini suça sürükleyen aynı düşmanların saldırısında öldürülür. Kendi arazisindeki bir höyüğe eşyalarıyla birlikte gömülür ve bir gece mezarın kapısı açık bulunur. Gunnar aya bakarken görülür ve "yüzünde neşeli bir ifadeyle keyfi yerindedir" (Njal’ın Sagası, Bölüm 78). Höyükteki bu kapı, ölülerin her zaman aç olduğu düşünüldüğü için ruha yiyecek sunuları ulaştırmak amacıyla yapılırdı. Birçok hikaye ve efsane, açık mezar kapısı ve içerideki haugbui detayını içerir. H.R. Ellis Davidson bu konuda şunları yazmaktadır:
Höyükte insanların içeri girebilmesi için bir kapıdan ve içeride tutulan ahşap figürlerden bahsedilmektedir. Ölü bir adamın mezar höyüğünün içinde sanki bir konuttaymış gibi dinlendiği fikri, İzlanda sagalarında defalarca karşımıza çıkar. Bazen birbirine komşu höyüklere gömülmüş arkadaşların birbiriyle sohbet ettiği o hoş düşünceyle de karşılaşırız. (154)
Haugbui, sadece höyüğü ve içindeki mezar eşyaları tehdit edildiğinde tehlikeli hale gelirdi. Öte yandan draugr kötü niyetliydi. İnsanları öldürmek, hayvanları katletmek ve mülke zarar vererek ortalığı birbirine katmak için höyüğünden ayrılırdı. En bilinen draugr hikayelerinden biri 13. veya 14. yüzyıla ait İzlanda yapıtı Grettir’in Sagası’nda geçer. Bu hikayede Thorhall adında bir çiftçi mülkünde hizmetçi tutmakta zorluk çekmektedir. Hizmetçiler oranın tekinsiz olduğunu iddia ederek sürekli işi bırakmaktadır. Sonunda ruhlardan korkmadığını söyleyen Glam adında uzun boylu bir putperestle anlaşır. Glam koyunlarla ilgilenip diğer görevleri yerine getirirken sözünün arkasında durduğunu kanıtlar.
Bir Noel günü, Glam tarlalarda ölü bulunur. Bunun görünürdeki sebebi, bir önceki akşam oruç gününde et yemiş olmasıdır. Glam, insanların kolayca taşıyamayacağı kadar ağırdır. Üstelik insanlar bayramı kutlamak istemektedir. Bu yüzden cesedi birkaç gün dışarıda bırakılır. Nihayet gömüldüğünde ise kendisi bir putperest olduğu için pek bir tören düzenlenmez. Ancak mezarında uzun süre kalmaz. Kısa süre sonra Thorhall, çiftliğinde yardımcı tutmak konusunda eskisinden daha büyük zorluklarla karşılaşır. Artık doğaüstü bir boya ve güce ulaşan, teni "cehennem kadar mavi" olan Glam, etrafta dolaşarak sürüleri öldürmeye, eşyaları kırmaya ve evlere "binmeye" (çatıda oturup yukarı aşağı zıplamaya) başlar.
Thorhall için çalışmayı kabul eden bir çoban ortadan kaybolur ve daha sonra kilise bahçesinde boynu ile tüm kemikleri kırılmış halde ölü bulunur. Çiftlikte yıllardır çalışan bir başka hizmetçi de ahırda benzer bir durumda bulunur. Thorhall'un besi hayvanları ise öldürülüp yenir. Thorhall'un bu hayaletle yaşadığı sorunlara dair haberler sonunda hizmetlerini sunan kahraman Grettir Asmundson'a ulaşır.
Grettir çiftçinin salonunda bekler ve birkaç gece sonra Glam ortaya çıkar. Kahraman ile draugr önce salonun içinde, ardından dışarıda Grettir Glam'ın kafasını kesene kadar dövüşürler. Daha sonra Thorhall ve Grettir Glam'ın cesedini yakarlar. "Ardından onun küllerini bir hayvan postuna topladılar ve onları koyun otlaklarının veya insan yollarının en az olduğu bir yere gömdüler" (Grettir’in Sagası, Bölüm 35). Thorhall daha sonra komşularına giderek neler olduğunu ve küllerin nereye gömüldüğünü anlatır. Böylece o bölgeden uzak durulması sağlanır.
Hikaye, draugr hakkındaki diğer anlatılarda da bulunan pek çok motifi içermektedir:
- Glam Hristiyan değildir ve Hristiyanlık kurallarını hor görür.
- Usulüne uygun bir şekilde gömülmemiştir.
- Devasa güce ve boyuta sahip, yeniden canlanmış bir cesettir.
- Hayvanlarla ve insanlarla beslenir.
- Teni mavidir (draugrlar bazen siyah, beyaz veya yeşil de olabilir).
- Sadece kafası kesilerek öldürülebilir.
- Külleri yakılmalı ve ya denize savrulmalı ya da insanlardan uzak bir yere gömülmelidir.
Bu tür hikayeler, kişinin komşusu olarak uysal bir haugbui bulundurabilecekken bir draugr yaratmanın gerçek tehlikesi konusunda uyarıda bulunur. Böylece usulüne uygun cenaze törenlerinin önemini vurgular. Glam Hristiyan inancına sahip olmasa bile düzgün bir şekilde gömülseydi muhtemelen mezarında huzur içinde kalırdı.
Ancak durum her zaman böyle değildi. 13. yüzyıla ait Laxdæla Sagası’ndaki Hrapp hikayesinde, zalim bir kocaya sahip olan erdemli bir kadın tüm defin kurallarını yerine getirmesine rağmen adamın ölümünden sonra onun draugr'ı tarafından rahatsız edilmeye devam eder. Hrapp, tüm mülklerini ve hizmetçilerini gözetleyebilmek için evinin oturma odasına dik bir şekilde gömülmeyi talep eder. Bu istekleri tam olarak yerine getirilse de aileyi rahatsız etmeyi sürdürür. Hatta hayalet olarak göründüğü anlarda hizmetçilerinin çoğunu öldürür (Bölüm 17). Bu musallat olma durumunu sona erdirmek için aile onun cesedini kazıp çıkarmak ve hayvanların otlama ihtimalinin en düşük olduğu veya insanların pek uğramadığı uzak bir yere taşımak zorunda kalır (Bölüm 17).
Hrapp'in kafasını kesmeye gerek kalmadan bu işlem yapıldıktan sonra musallat olma durumu sona erer. Bu hikaye, kontrol edilmesi güç bir hayaletle nasıl başa çıkılacağı konusunda tavsiyeler vermekle kalmaz. Aynı zamanda maddi nesnelere takıntılı hale gelmeden onlara değer vermenin önemini de vurgular. Çiftliğini ve sahip olduklarını seven, ahirette de onlarla mutlu olan Gunnar'ın aksine Hrapp, bir zamanlar sahip olduğu her şeyi kontrol etmeye devam etmek ister. Hrapp'in serbest bırakmak yerine kontrolü sürdürme konusundaki ısrarı onu kötü bir ruha dönüştürür. O, draugr’ın bir diğer ortak özelliğini de bünyesinde toplar. Yaşayanlara ve onların hâlâ tadını çıkarabildiği her şeye karşı duyulan kıskançlık bu özelliğin temelidir.
Sonuç
Ölümü hiçe sayan ve Valhalla sofralarında yer alacağından emin olan popüler Viking savaşçısı imajı, Hristiyanlık öncesi dönemdeki çoğu İskandinavın ölümü bir trajedi olarak gören bakış açısıyla tezat oluşturur. Ölüm, kişinin şimdiye kadar bildiği her şeyin kaybıydı. Şayet bir ahiret varsa bile bu, yüksek duvarları ve kalın kapıları olan Hel’in kasvetli, gri diyarıydı. Akademisyen Kirsten Wolf bu konuda şunları kaydeder:
Viking Çağı'nın sonlarında Norveç ve İzlanda'daki halkın büyük bir kesiminin duygularını ifade ettiği kabul edilen eddik şiir Havamal (Yüce Olan'ın Kelamı), gelecek bir yaşam gibi mistik inançları küçümser. Bu şiire göre ölüm, bir insanın başına gelebilecek en büyük felakettir. Hastalık ve yaralanma bile ölümden daha iyidir. Topal bir adam ata binebilir, elsiz bir adam sürüleri sürebilir ve sağır bir adam savaşa katılabilir. Cenaze ateşinde yakılmaktansa kör olmak daha iyidir. (214)
Dahası, belirtildiği üzere, Valhalla haricinde (ve o diyara olan inancın gerçekte ne kadar yaygın olduğu belirsizdir) bir ruhun ölümden sonra neden bir diyara değil de diğerine gittiğine dair herhangi bir sebep sunulmadığı görülmektedir. İskandinav bölgelerinde Hristiyanlığın yükselişinden sonra, pagan ahiret inancının yerini Hristiyan tanrısının yargısı ile cennet, araf ve cehennem alemleri almıştır. Wolf'a göre Hristiyanlık İskandinavlara “Ragnarök'e tabi olmayan, ebediyen hüküm süren adil ve doğru bir tanrı sunmuştur. Onlara ölüm, ölümden sonraki yaşam ve her şeyin amacı hakkındaki sorulara kesin yanıtlar vermiştir” (223).
Zamanla Hristiyan inançları eski pagan kurallarıyla harmanlandı. İnsanlar ölümden sonra nereye gidecekleri konusunda kendilerini daha güvende hissetmiş olsalar da kendilerinden önce giden ölülerden korkmaya devam ettiler. Cesedin nereye gömüldüğünü görememesi ve böylece evin yolunu bulamaması için kafasının bandajlanması gibi defin ritüelleri Hristiyanlık döneminde de sürdü. Huzursuz ölülerin duyulan korku, benzer diğer geleneklerin de yaşatılmasında etkili oldu.
Hristiyanlık İskandinavlar için daha güvenli bir ahiret vizyonu sunmuş olabilir ancak onlar hayaletler konusunda işi şansa bırakmamanın önemine inanmaya devam ettiler. Odin ve Thor’un imgeleri ile tılsımları, ruhlardan korunmak amacıyla İskandinavya’nın Hristiyanlık döneminde de uzun süre kullanıldı. Bu durum, insanlar yeni bir ahiret modelini benimsemiş olsalar bile manevi meseleleri ele alırken eski yöntemlere güvenmeyi sürdürdüklerini göstermektedir.
