Cinvat Köprüsü (Sırat Köprüsü), Eski İran Dini Zerdüştlük inancına göre yaşayanlar dünyası ile Ahiret âlemi arasında geçilmesi gereken bir köprüdür. Cinvat Köprüsü, Cinvad Köprüsü veya Çinvato Peretav olarak da bilinir. Her bir ruhun, ölümden sonra, yargılanıp Cinvat/Sırat Köprüsünden geçtikten sonra dünyadaki ameline göre Ahirette bir yere gideceğine inanılırdı.
Geleneğe göre, dünyevi ameli iyi olan ruhlar, Şarkı Evi’nin dört katından birine, Cennete kabul edilirlerken, dünyevi ameli kötü olan ruhlar ise Yalanlar Evi’nin dört katından birine, Cehenneme giderler. İyi ve kötü amelleri eşit olan ruhlar, Cennet ve Cehennem arasında Katolik inancı ilk vizyonunda Araf bölgesi olan Hamistakan olarak bilinen zamanın sonu ve yeniden diriliş gününe kadar kalacakları bir yere giderler.
Zerdüştlük dini inancı, MS 7.yüzyılda Müslüman Arap istilacı güçlerince bastırıldıktan sonra, köprü kavramı varlığını sürdürmüş ve daha sonra Hadislerde Es-Sırat (Sırat Köprüsü) olarak bilinen İslam Dini Ahiret inancına dâhil edilmiştir. Günümüzde Es-Sırat/Sırat Köprüsü kavramı gerçekliğine olan inanç İslam âlemi arasında farklılık arz etmekte olup Müslüman ilahiyatçılarca yeniden ele alınan bu kadim Farsça kavramının geçerliliği tartışılma konusudur.
Erken Dönem İran Dini ve Gelişimi
Erken Dönem İran Dini, çoktanrılı bir din idi ve Tanrı Ahura Mazda, insanlığı Angra Mainyu (merkezdeki karanlık/kötü ruh) öncülüğünde kötü güçlere karşı mücadele verip koruyan tanrılar panteonunda Baş Tanrı idi. O dönemde, yaşam dünyası ile ölüm arasındaki geçiş yeri, ölen kişi ruhunun kayıkla geçtiği bir nehir olarak görülüyordu. Ve bu geçiş işi, iyi ruhların – yani, tanrıların ışığını takip edenlerin – karanlığın/kötülüğün yalanlarına inanıp bu yalanlara göre hareket eden lanetlenmiş ruhlardan ayrıldığı “Ayırıcı Geçişi” olarak biliniyordu.
MÖ 1500-1000 yılları arası bir aşamada, Peygamber Zerdüşt, Vohu Manah (“iyi amaç”) adlı bir ışık kaynağı aracılığıyla Tanrı Ahura Mazda’dan bir vizyon almış ve bu vizyon onu İlahi hakikatle aydınlatmıştır: Sadece Gerçek Tek Tanrı vardır – Ahura Mazda – ve insanların taptıkları diğer bütün İlahi varlıklar; Tekil İlahi varlığın birer tezahürleri oluyorlardı.
Zerdüştlük dini inancın temel ilkesi; kişinin mutlak iyiliğe sahip Tanrı Ahıura Mazda’ya olan inancının bir ifadesi olarak İyi Düşünceler, İyi Sözler, İyi Ameller idi (ve hala da öyledir). Bu inanca bağlı kalıp uygulayan insanların (iyi) ruhları ölümden sonra Cennete gidecekler. Bu aşamada, yaşayanlar dünyasını Ahiret âleminden ayıran karanlık (kötülük) nehir ve ölmüş kişi ruhunun nehri geçmek üzere binmesi gereken kayık mefhumu olayı Cinvat/Sırat Köprüsü kavramı ile değiştirilmiştir.
Ölüm ve Cinvat (Sırat) Köprüsü
Erken Dönem İran Dini hakkında bilinen her şey, Zerdüştlük dini inancı tarftarları eliyle daha sonra yazılan metinleri yerine ikame edilen metinlerden gelmektedir. Bu nedenle yaşam âleminden ölüm âlemine geçiş sürecinin hangi unsurlarının erken dönem dini unsurları olduğu, hangilerinin daha sonra meydana gelen gelişmeler olduğunu söylemek zordur. Ancak, Zerdüştlük dini inancının– diğer birçok inançlarda olduğu gibi - eski inanç sisteminden alındığı anlaşılmaktadır.
Bir kişinin ölümünden sonra, tanrılar kişinin iyi ve kötü amelleri arasında bir denge bulmaya çalışırlarken, ölen kişi ruhu üç gün boyunca çıktığı bedenin etrafında dolaşır. Tanrılar denge bulma görevlerini yerine getirirlerken, cenaze törenleri gerçekleştirilir ve bun törenler arasında, tercihen dört gözlü bir köpek (her bir gözünün üzerinde bir ben) kötü ruhları korkutup kovmak üzere (kişinin ölümü gerçekleştiği ve komada olmadığı emin olunduktan sonra) üç kez cesedin başına getirildiği sagdid ritüel (“köpeğin bakışı”) aşaması da vardır. Köpeğin herhangi bir anda ürkmesi halinde, bu durumun hala kötü ruhların (özellikle ölü bedene zarar veren İblis Nasu) cesedin etrafında oldukları anlamına gelen yorumlar yapılır, köpeğin cesede yaklaşma isteği olması halinde ise bütün kötü ruhların korkup kaçıtığı anlamına gelene kadar bu rütül dokuz kere tekrarlanırdı.
Dördüncü gün (veya üçüncü günün sonuna doğru), ölmüş kişi ruhu, çıktığı bedeni geride bırakarak Cinvat (Sırat) Köprüsüne doğru yola çıkar ve burada yüksek benliğiyle birleşerek bütünleşir. Cinvat/Sırat Köprüsünün başında, ameli iyi olan ruhları karşılayan, ameli kötü olan ruhları adeta azarlayan iki köpek vardır. Ruh, daha sonra, kişi vicdanını temsil eden Kutsal Bakire Daen ile tanışır. İyi bir amel/yaşam sürmüş birisi için Daena güzel bir bakire, karanlığın kötü yalanlarına inanıp yaşam süren birisi için Daena çirkin bir cadı olur. Bakire Daena’ya, kişi ruhunu Cinvat/Sırat Köprüsünden Cehenneme sürüklemeye çalışan iblislerin (Aesma, Daeva, Asto Vidatu, Vizaresha) saldırılarından koruyan Melek Suroosh eşlik eder. Dünyevi ameli kötü çıkan ruhlar, iblislerin kementine kolayca yakalanıp götürülürken, dünyevi ameli iyi olan ruhlar Bakire Daena ve Cennetteki geleceklerinin nasıl olacağı vizyonunu görürler:
Sonra, ilk olarak, ölmüş kişi ruhu gözleri önüne, ruha mutluluk ve tatlılık veren, semiz ve memeleri süt dolu bir inek sureti belirir.
İkincisi, ölmüş kişi ruhu gözleri önüne, beyaz elbise içinde, on beş yaşında (kadın ve erkek için ideal bir yaş), her yönüyle güzel, ölmüş kişi ruhu hoşuna giden bir peri görüntüsü gelir.
Üçüncüsü, taze meyvelerle dolu, suyu bol, aynı zamanda kuru meyvelerin de bol olduğu bereketli bir bahçe formu görüntüye gelir (Bundahisn 30:4-5).
Bakire Daena ruhu teseli ettikçe ve Melek Suroosh da ona rehberlik edip onu korudukça, karanlık köprü kendiliğinden aydınlanıp genişler. Dünyevi ameli iyi olan ruhlar için geçiş kolaylaşır, ancak dünyevi ameli kötü olan ruhlar için adeta bir kıl kadar daralıp keskinleşir ve geçişi oldukça zorlaşır. Bundahisn Kitabında şöyle bir açıklama getirilmiştir:
Köprünün kılıç gibi keskin kenarları vardır ve Cehennem de köprünün altındadır. Sonra ölmüş kişi ruhu, keskin kenarın olduğu yerden geçer. Şayet dünyevi ameli doğru çıkan kişinin ruhu ise keskin kenar adeta geniş bir yana dönüşür, şayet dünyevi ameli kötü olan kişi ruhu ise keskin kenar varlığını korur ve ruhun geçişi de zorlaşır. Ruhun öne doğru attığı üç adım - ki bu adımlar; kötü düşünceler, kötü sözler ve işlediği kötü eylemler karşılığıdır – köprünün daha ilk başında son bulur ve ruh baş aşağı Cehenneme düşer (Bundahisn 30: 9-13)
Dünyevi ameli tamamen kötü çıkmayan ruhlar için, köprünün sonunda ölü kişi ruhları yargıcı Melek Raşnu ve bazı versiyonlarda (diğer sorumluluklarının yanı sıra Ahit ve Sözleşmeleri yöneten) Tanrı Mithra durur ve bu ikisine Melek Suroosh da katılır. Ruhun dünyevi yaşamı hakkında hüküm okunur ve ardından da ruh ya Şarkı Evi olan Cennette girmek üzere, Hamistakan olarak bilinen bir Arafta bekler veya Yalanlar Evi Cehenneme gider.
Köprünün Tanımı
Cinvat (Sırat) Köprüsü, Zerdüştlük dini inancı gelenek ve inançlarıyla ilgili olup daha sonra yazılan bir Zerdüştlük inancı metni olan Vendidad’ın 19. Bölümü olan Fargard’da en ayrıntılı bir şekilde anlatılmaktadır. Fargad 19: 27-31’de şöyle ifadeler yer alır:
27. Ey maddi dünyanın Yaratıcısı, Kutsal Varlık; Ödül nerede verilir? Ödüllendirme nerede gerçekleşir? Ödüllendirme süreci nerede tamamlanır? İnsanlar, maddi dünyadaki yaşamları süresinde ruhları için kazandıkları ödülü almak üzere nereden gelirler?
28. Ahura Mazda şöyle cevap verir: “insan öldüğünde, zamanı dolduğunda, kötü, şeytani Daeva’lar onun görme yeteneğine son verirler. Üçüncü gece, şafak söküp gün aydınlandığında, elinde güzel silahları olan Tanrı Mithra mutlu dağlara ulaştığında ve güneş doğduğunda”.
29. Ey Spitama Zerdüşt, sonra Vizaresha adlı İblis, günah içinde dünyevi yaşamı sürüp kötü Daeva’ya inananların ruhlarını zincirleyip götürür. Ruh, Zamanın açtığı yola girer ve yol, hem ameli iyi olan hemde ameli kötü olan ruhlara açılır. Tanrı Mazda’nın inşa ettiği kutsal köprü, Cinvat Köprüsünün başında, ruhları ve canları için feda ettikleri dünyevi maları karşılığı, burada, aşağıda, ödülü isterler.
30. Sonra, yanında köpekle birlikte, güzel, oldukça biçimli, güçlü ve yapılı bir hizmetçi gelir; ayırt edilebilen, çok sayıda çocuğu olan, mutlu ve yüksek anlayışlı bir kız gelir. Ameli doğru kişinin ruhunu Hara Berezaiti Dağı üzerine çıkarır; onu Cinvat Köprüsü üzerinde göksel tanrıların huzuruna yükseltir.
31.Vohu Manah, altından yapılmış tahtından kalkar ve haykırmaya başlar: “Ey Kutsal Olan, o çörüyen dünyadan, bu çörümeyen dünyamıza nasıl geldin?"
Söz konusu bu köprü vizyonunda Vohu Manah, çok daha sonraları Aziz Petrus’un Cennet Kapıları bekçisi olarak gördüğü vizyonala aynı temel amaca hizmet eder. Alıntısı yapılan pasaj, Zerdüşt Peygamberin Tanrı Ahura Mazda’ya, ölümden sonra yani ölmüş kişi ruhu bedeni terk ettikten sonra ödüllerin ve (aynı zamanda cezaların) nerede verileceğini sormasıyla başlar. Ahura Mazda, Civat (Sırat) Köprüsünü tasvir etmekle cevap verir. Alıntılanan pasajın sonlarına doğru bahsi geçen Hara Dağı, köprünün karşı tarafında yükselen kutsal bir dağdır. Asuroloji uzmanı tarihçi akademisyen A.T.Olmstead, Cinvat Köprüsünün nasıl işlediğine dair şöyle bir açıklama getirir:
Kişinin kendi vicdanı, ameli ister Doğru amel ve isterse Yanlış olsun, gelecekteki muhtemel ödülünü/cezasını belirler. Pefganber Zerdüşt, yardımcı yargıç sıfatıyla, Ahura Mazda, Doğruluk danışmanlığı göreviyle, bilge kişileri bilge olmayanlardan ayıracak. Zerdüşt, daha sonra, Ahura Mazda’yı çağırmaları için eğitti kişileri Ayırıcı Köprü olan Cinvato Peretav Köprüsünden geçirecek. İyi ameli olma anlamında akıllıca seçim yapan kişiler, Kurtarıcıların bilim becerileriyle ödüllerini almak üzere seyahat edilen Şarkı Evi, İyi Düşünce Evi, İyi Düşünce Krallığı, İyi Düşünce Görkemli Mirasına doğru ilerleyecekler. Orada en güçlü Ahura’nın tahtını ve Mazda’nın İtaatını, göksel ışıklarla gelen mutluluğu yaşayacaklar. Ama dünyevi ameli kötü çıkma anlamında akılsızca tercih yapanlar, Yalan Evi, Kötü Düşünce Evi, Daeva’ların Yurduna, En Kötü Varoluş yerine gidecekler. Kötü vicdanları, Kıyamet Gününde onlara azap getirecek, uzun gelecek çağlarında sefalet, karanlık, kötü yiycek ve acı çığlıklarına sürükleyecek (101).
Cinvat (Sırat) Köprüsü, Ahiret hayatına geçiş ve dünyevi amellerinden yargılama yeridir. Kişinin hayattı hakkındaki kararın açıkça adil ve kabul edilebilir kılan, kişinin kendi iyi veya kötü vicdanı, kendi bilinci oluyordu – koruyucu köpekler, Daena ve köprünün kendisinden yansıdığı gibi – . Kişi ruhu, kararın neden dolayı verildiğini anlayacak bilgisi olacak ve kararı alınan yere gitmeden önce kabul edecek.
Ahiret
Yargı Meleği Rashu, yargılama kararını verdikten sonra, ölen kişi ruh Ahiret evine doğru yola çıkar. Cennet, köprüden dört kat yukarıya doğru yükseklikte olurken, Cehennem ise en karanlık derinliklerde olur. Cennet ve Cehennem katları, en yüksekten en aşağıya doğru şöyle sıralanır:
- Ebedi Işık Cenneti
- İyi Ameller Cenneti
- Güzel Sözler Cenneti
- İyi Düşünceler Cenneti
- Cinvat Köprüsü
- Kötü Düşünceler Cehennemi
- Kötü Sözler Cehennemi
- Kötü Ameller Cehennemi
- Ebedi Karanlık Cehennemi
Belirtildiği üzere, Zerdüştlük dini inancı, Tanrı Ahura Mazda sevgisinin bir yansıması olarak, başkalarına karşı özen gösterme, nezaketli olma, nezaket gösterme yoluyla ifade edilen İyi Düşünceler, İyi Sözler ve İyi Eylemler ilkelerinin önemini vurgulamıştır. Dolayısıyla, kişinin Ahiretteki yurdu, Ahura Mazda’nın ilkelerine bağlı kalarak ve Angra Mainyu’nun yalanlarını reddederek bu davranış modelini ne kadar yakından benimsendiğine göre belirlenir.
Kötü Düşünceler Cehennemi ile İyi Düşünceler Cenneti arasında bir yerde, muhtemelen Hara Dağı eteklerinde, iyi ve kötü düşünceleri, sözleri ve eylemleri terazi dengesinde olan ruhlar için Hamistakan diye anılan Araf yeri vardır. Burada kişi ruhu, her iyi ameli için ödüllendirilir, her kötü emeli için cezalandırılır, ancak bu ödül ve cezalar ruhun tamanını değil, belirli kısımlarını hedef alır. Örneğin, düzenli olarak bir köpeği tekmeleyen birinin ayağı, tıpkı öfkeli sözleri sözleyen bir kişi dilinin alev alması gibi alev alır.
(Geleneğe göre), kişi, hayatta iken ne kadar kötü bir yola sapmış olursa olsun, - ne kadar iyi davranmış olursa olsun – bütün ruhlar en sonunda, hiç birinin sonsuza kadar acı çekmesine izin vermeyecek kadar iyiliksever olan Tanrı Ahura Mazda huzuruna kabul edilecek. Yalanlar Evi’nin karanlık ve en derin katmanına geçmiş ruhlar bile, bir gün son Mesih geldiğinde Cehennemden kurtarılacak – Saoshyant (“Fayda Getiren”). Mesih, Zamanın Sonunu (Frashokereti) başlatacak, kurtuluşu sağlayacak, bütün ruhların arınmasını, fiziksel bedenlerin dirilişini ve Ahura Mazda ile Cennette yeniden bir araya getirecek. Burada herkes sonsuz bir mutluluk içinde yeniden bir araya gelecek, eski dünya yıkılacak ve Angra Mainyu kötülüğü de tamamen yok olacak.
Sonuç
Bu Ahiret vizyonu/yorumu, ilk geliştirildiği tarihten uzun süre sonra, Sasaniler döneminde yazıya geçirildiği zamana kadar korunmuştur. Erken Dönem İran Dini ve daha sonra gelişen Zerdüştlük Dini inancı, yazılı bir metni olmayan sözlü bir inanç geleneği şeklindeydi. Kutsal Sözler ezberlenmiş, ayinlerde okunmuş ve Sasani Döneminde (MS 224-651) yazıya geçirilene kadar bir sonraki nesle aktarılmaya çalışılmıştır. Sasani Kralı I. Ardeşir’den başlayarak, Sasani bütün hükümdarları, Avesta Kitabında yer alan (İran kadim dili) kutsal metinleri bilen rahipleri saraylarına davet etmiş ve rahipler de bu metinleri toplamışlardır. Metinlerin toplanması amacıyla, konuşulan Avesta dili fonetiği korunmak suretiyle yepyeni bir yazı icat edilmiştir. Bu yazı formu Aramice’den geliştirilmiş, ancak kadim dilin anlamı ve doğru teleffuzunu net bir şekilde ortaya koymak üzere bu yazı formu dikkatlice yeniden işlenmiştir.
Kutsal Avesta Kitabı metinlerinin yazılı olarak kayda alınması, Kral I.Ardeşir’in oğlu ve halefi Kral I.Şapur (MS 240-270) döneminde devam etmiş, ancak ilk olarak II. Şapur (MS 309-379) döneminde geçerlilik kazandırılmış ve Kral I.Kosrau/Hüsrev (531-579) döneminde tam olarak tamamlanmıştır. Kral I.Hüsrev’den sonraki Sasani hükümdarları kayda alma çabalarını sürdürmüş, bu kadim dini inancın ilkelerini daha da özgün hale getirmiş ve geliştirmişlerdir.
Sasani İmparatorluğu toprakları MS 651 yılında işgalci Müslüman Arapların eline geçmiş, ardından da Zerdüştlük dini inancı bastırılmış, kütüphaneleri yakılmış ve sunakları da yıkılmıştır. Geriye dönülmez bir şekilde yok olan çok şey olsa da, sözlü geleneğin yeniden canlandırılmaya çalışmasıyla birlikte bir dizi yazılı metin günümüze kadar ulaşmıştır. Zerdüştlük dini inancı sadece İslamiyeti değil, Hıristiyanlık ve Yahudilik dinini inançlarını da etkilemiştir. Birçok dünya kültüründe yaygın ortak bir kavram olan Ahiret âlemine intikal etme köprü kavramının, Pers vizyonu/yorumu ayrıntılarıyla birlikte, İslam dini inancında etkin bir yansıması olmuştur.
İslam Dini tefsir kaynaklarından Hadis Buhari’de (ve diğer kaynaklarda) anlatılan Sırat Köprüsü yorumu, aslında Zerdüştlük dini inancında Cinvat Köprüsü kavramının doğrudan bir yansımasıdır. Müslüman din adamları ve laik din âlimleri, Pers Cinvat Köprüsü yorumunun, İslami Sırat Köprüsü yorumu üzerindeki etkisi konusunda tartışmaya devam etseler de, bu iki kavram arasındaki net benzerlikler gözardı edilemeyecek kadar belirgindir. İslami yorumnda Sırat Köprüsü, günahkârlar için daralırken, ameli salih olanlar için genişler ve ölmüş kişi ruhunun Cennete veya Cehenneme gitmeden önceki son yargı yeri olarak kabul edilir. Dahası, İslam inacında Sırat Köprüsü, sadece Cehennem üzerinde var olan uçurumu geçmek içindir; bu görüş yorumuna göre, Cehennem alevleri, geçme sırasında kişinin ayaklarını yalarken, diğer yandan da, ölmüş kişi ruhunun geçebilmesini engelleyen dikenler, kancalar ve bir takım diğer düzenekler nedeniyle açıklığı geçmek çok daha zordur.
Sırat Köprü kavramının İslami yorumuna göre, sadece inançlı Müslümanlar Köprüden geçebilirlerken, esas Farsça yorumunda her bir ölümlü kişinin varış noktası olmaktadır. İran/Pers dini yorumundan etkilenen Tektanrılı diğer dini inançlarda, ölmüş kişi ruhu – ister bir köprü üzerinde, ister altın bir tahtın önünde yargılanmış olsun – ebedi bir varış noktasına gönderilirken, Farsça Cinvat Köprüsü yorumuna göre ölmüş kişi ruhu, en sonunda kurtulup yaradanı Tanrıyla yeniden bir araya gelmeye çağrılmadan önce bir süreliğine söz konusu Ahiret âleminde kalır. Erken Dönem İran Dini ve daha sonra gelişen Zerdüştlük Dini inanç sistemlerinin bu yönü, diğer dini inançlarda şimdiye kadar hayal edilmiş Ahiret âlemine dair en iyi yorumlarından biri olarak görülmektedir.
