Songhay İmparatorluğu (yaklaşık 1460-1591), günümüzde güney Moritanya ve Mali topraklarını kapsıyordu. Batı Afrika'nın en önemli devleti olan Mali İmparatorluğu'nun (1240-1645) yerini aldı. Özünde yaklaşık 1000 yılında Nijer Nehri'nin doğu kıvrımında yer alan küçük bir krallıktı. Songhay, Kral Sünni Ali (1464-1492) devrinde sınırlarını oldukça genişletmişti.
Başkenti Gao, Timbuktu ve Cenne gibi merkezlere olan Trans-Sahra ticaret yolununun yönetimiyle ve Songhay İmparatorluğu iç savaşlar nedeniyle zarar görmeden önce 16.yüzyıl boyunca refah içinde yaşadı. Yaklaşık 1591 yılında saldırıya uğradı ve Fas İmparatorluğu'na katıldı.
Mali İmparatorluğu'nun Çöküşü
Mali İmparatorluğu, kuzeyde Sahra çölü ile güneyde Batı Afrika'nın ormanları arasındaki Savana kuşağında (genellikle Sudan bölgesi olarak adlandırılan yer) yer almıştır. Özellikle altının ve tuzun, yerel ve uluslararası ticaretiyle 13.yüzyılın ortalarından itibaren zenginleşmiştir. İmparatorluk 1460'larda süregelen iç savaşlardan, başka yerlerde rakip ticaret yollarının açılmasından, Güney Sahra'daki göçebe Tuaregler ve sonrasında o dönemde Nijer Nehri topraklarını kontrol eden Mossi halkının saldırılarından dolayı çökmeye başlamıştır. Eski ama şimdi her zamankinden daha güçlü olan Songhay İmparatorluğu'nun yükselişiyle birlikte daha da kötüleşmişti. Mali İmparatorluğu, geniş topraklarının batı köşesine tutunacaktı, ta ki 17.yüzyılda Faslılar gelene kadar.
Kral Sünni Ali
Songhay imparatorluğu, en az 9.yüzyıla kadar uzanmaktadır. Gana İmparatorluğu (6-13.yüzyıl) ile çağdaştı ve daha doğuda yer alıyordu. Songhay İmparatorluğu, Nilo-Sahra dilini konuşan halklardan oluşan Songhay (Sonhrai olarak da bilinen) grubu tarafından yönetilmiş ve adını almıştır. Mali İmparatorluğu tarafından fethedilmesine rağmen Songhay halkı, idare etmesi zor ve güçlü olduğu kanıtlanmıştı çünkü Nijer Nehri üzerindeki nehir taşımacılığını kontrol ediyorlardı. Songhay kralları, 15.yüzyılın başından itibaren düzenli olarak Mali şehir merkezlerine saldırı düzenliyorlardı ve Mali kralları, imparatorluğun çevresindeki boyun eğdirilmiş birçok küçük krallık üzerindeki etkisini kaybedince bağımsızlıklarını kazandılar.
1468 civarında, Kral Sünni Ali (Sonni Ali Ber olarak da bilinir), geleneksel Songhay taktiği olan düşmanlara karşı küçük ve düzensiz saldırılar yerine daha sürdürülebilir bir kalıcı toprak elde etme taktiği olarak değiştirdi. Zırhlı süvarilerle donatılmış bir orduya ve Kuzey Afrika'daki tek deniz filosuna sahip olan Sünni Ali, bu filoyu Nijer Nehri'nde konuşlandırarak eski Mali İmparatorluğu'nun geri kalanını fethetmeyi başardı. Timbuktu kayıtları Tarikh al-Sudan (yaklaşık 1656) şöyle aktarıyor.
28 yıl hüküm sürdü, 32 savaş yaptı ve hepsini kazandı. her zaman fatih oldu asla mağlup olmadı.
(de Villiers, 102'den alıntı)
Songhay kralı, düşmanlarını korkutmak için yerli animist dinin büyücüsü imajını kullandı. Ayrıca, hoşgörü (örneğin, yenilen savaşçılar kendi ordusuna katılmaya davet edildi) ile tam bir acımasızlık (özellikle direnen Fulbe kabilesinin birçok üyesini infaz ederek kötü şöhret kazandı) arasında etkili bir denge kurdu. Bu yüzden kral "Merhametsiz Sünni" lakabını aldı. Bu stratejilerden daha etkili olan ise Sünni Ali'nin, düşmanlara çok büyük bir ordu ve azami hız ile saldırdığı savaş taktiğiydi. Fethedilen bölgeler, domino taşı gibi yıkıldılar, devletlere bölündüler ve kralın atadığı valiler tarafından yönetildiler. Yerel şeflerden haraç alındı, rehineler alındı ve siyasi ittifak evlilikleri düzenlendi, ancak en azından Sünni Ali, birçok bölgenin sulama ve tarımsal verimini artıran birçok set inşa etti.
Songhay & Ticaret
1469'da Songhay, Nijer Nehri'ndeki Timbuktu'nun önemli bir ticaret limanını ele geçirdi. Nijer Nehri'nin güneyinde kalan Mossi bölgesi, 1471 yılında saldırıya uğradı ve 1473 yılında bölgenin diğer bir önemli ticaret merkezi olan Cenne, Nijer de yer alıyordu, işgal edildi. Sünni Ali için ne yazık ki bütün bu yeni topraklar Gana ve Mali hükümdarlarının zengin olduğu Batı Afrika'nın güney kıyısında bulunan altın yataklarına erişimini sağlayamadı. Bunun nedeni 1471'de Lizbonlu tüccar Fenão Gomes tarafından desteklenen Portekiz donanmasıydı. Donanma, Afrika'nın Atlantik kıyısında yelken açıyordu ve bu altın madenlerinin yakınlarında (Günümüzdeki Gana) bir ticaret başlatılıyordu.
Akdeniz'e açılan deniz yolunun açılması, Sahra Çölü'nü geçen deve kervanlarının, Kuzey Afrika ve Avrupa'ya ticaret mallarını ulaştırmanın en iyi yolu olarak artık ciddi bir rekabetle karşı karşıya kalacağı anlamına da geliyordu. Ne yazık ki Portekizliler, Afrika'nın kaynaklarını kullanmakta umdukları kadar başarılı olamadılar. Songhay, bir şekilde Sahra kervanlarını tekeline almayı başardı. Sudan bölgesine, kaya tuzu ve kaliteli kumaş, cam eşya, şeker ve at gibi lüks malları getirip karşılığında altın, fildişi, baharat, kola cevizi, deri ve köle alıyordu. Timbuktu, 15.yüzyılın ortalarında yaklaşık 100,000 nüfusu ile ticaret limanı olarak ve 16. ve 17. yüzyıllarda, şehirde birçok cami ve 150-180 Kur'an okulu bulunduğu bir öğrenim merkezi olarak büyümeye devam ediyordu.
Ticaret merkezleri, özellikle taştan ev inşaası ile çoğunun sıradan pazarlar için büyük bir halk meydanı ve en az bir tane camisi ile gelişmiş şehir merkezleri haline geldiler. Bu merkezin etrafında, çamur ve kamıştan yapılmış evlerde veya çadırlarda yaşayan göçebe bir kırsal nüfusu vardı. Kırsal topraklar, tamamiyle tarıma bağlı olmaya devam ediyordu ancak kırsal pazarların varlığı genellikle gıda fazlası olduğuna dair bir işaretti. Songhay İmparatorluğu'nun ilk yarısında kıtlık çok nadir bir olaydı ve herhangi bir köylü ayaklanmasına dair de bir kanıt yok.
Songhay Hükümeti
Songhay hükümeti, eski Gana ve Mali İmparatorluklarının daha federal düzenlemelerine kıyasla çok daha merkeziyetçi bir yapıya sahipti. Hükümdar, mutlak bir monarştı, ancak Gao'daki sarayında yaklaşık 700 hadım olmasına rağmen, Songhay kralları tahtlarında hiçbir zaman tam olarak güvende hissetmediler. Songhay İmparatorluğu'nun dokuz imparatorunun altısı isyanlarla tahttan indirildi ya da kardeşleri veya amcaları tarafından vahşice öldürüldüler.
Bir kral, bundan yararlanacak kadar tahtta oturursa maliye bakanı (kalisa farma), bölgesel valileri de denetleyen Songhay filosunun amirali (hi koy), ordunun başı (balama) ve tarım bakanı (fari mondzo) dahil olmak üzere en üst düzey yetkililerden oluşan bir imparatorluk konseyi bulunurdu. Dahası ormanlardan, maaşlardan, alımlardan, mülkten ve yabancılardan sorumlu bakanlıklar da vardı. Bakan sekreteri, resmi evraktan sorumluydu. Yerel seviyede ticaret merkezlerinde, resmi ağırlıkların kullanımını denetlemek veya kontrol etmekle sorumlu memurlar, aynı zamanda yerel gemi loncalarının kabile gruplarının başları vardı. Kimsenin kaçamadığı biri vardı ki, zenginlerin normalden daha az ödemesine rağmen, o da askerlerin, mahkemelerin ödemesini yapmak için ve yoksullar için de tedarik sağlamak adında devlet için mal toplayan vergi tahsildarıydı.
Kral I.Muhammed
Kral I.Muhammed (1494-1528 yılları arasında hüküm süren), Sünni Ali'nin oğlu Sünni Baro'dan tahtı ele geçirmiş eski Songhay ordusunun komutanı, hanedanlığın unvanı Askiya ya da Askiya'yı (hükümdar ya da gaspçı hükümdar anlamına gelir) kullanmaya başlamıştır. İlk defa tamamiyle profesyonel bir ordu kuran yeni kral, Songhay İmparatorluğu'nun en geniş topraklarına hükmedecekti. Songhay halkının, Sünni Ali'den sonraki en iyi ikinci lideri unvanını aldı.
Batı Afrika'nın altın ticaretinin bir kısmının Portekiz'e kaybı, Kral Muhammed'in, Songhay İmparatorluğu'nu güneydoğuya genişlemesinde verdiği kararın nedenlerinden biri olabilir. tarihçi Leo Africanus'a göre (yaklaşık 1554'de öldü) Hausaland'ın, Nijer Nehri ve Çad Gölü'nün arasından yer alan en büyük üç şehri Gobir, Katsina ve Zaria saldırıya uğradı. Bölgedeki dördüncü en büyük şehir Kano, Songhay kralına yüklü bir vergi ödemek zorundaydı.
Bu dönemde Gao'nun başkenti 100,000'luk koca bir nüfusla övünüyordu ve imparatorluk neredeyse batıda Senegal Nehri'nden doğuda bugünkü Mali'nin merkezine kadar uzanıyordu. Bu bölge, kuzeydeki Taghaza'daki kazançlı tuz madenlerini de içeriyordu. Songhay İmparatorluğu, Batı Afrika'nın ticaret otoyolu olan Nijer Nehri'nin neredeyse tamamını bütünüyle hakimiyeti altına almıştı, böylece Songhay halkları, artık Mande, Fulbe, Mossi ve Tuareg gibi çok çeşitli grupları kapsayan bir devlette küçük bir azınlık grubu haline gelmişti.
İslam & Animizm
İslamiyet, Gana ve Mali gibi Sudan bölgesinde olan diğer imparatorluklarda uzun süredir var olan bir dindi. Songhay İmparatorluğu'nda ise başlangıçta istikrarsız bir yere sahipti. Kral Sünni Ali, sadece siyasi çıkarları için Ramazan'da oruç tutmak gibi bazı İslami ibadetlerini yerine getirmiştir (Ağaçlar için hayvan da kurban etmiştir ve pagan büyücüleri desteklemiştir). Siyasi tehlike olarak gördüğü Müslümanlara acımasızca zulmederek (Fage, 424) şiddetle Müslüman karşıtı bir tutum sergiliyordu. Bunun tam tersine Kral I.Muhammed (ismindenden anlaşıldığı üzere) sonradan İslam dinine geçmişti ve hatta kendisi, Mekke'de hac da yapmıştır ve sonrasında Sudan'ın Halifesi ünvanını almıştır. Kral Muhammed, halkına İslam hukukunu uygulamıştır. Timbuktu, Cenne ve diğer şehirlerde adalet başkanı olarak kadıları (İslam yargıçları veya hakimleri) atadı. Kuzey Afrikalı Muhammed El-Maghili'yi, hükümet danışmanı olarak görevlendirdi. İkincisinin eserleri, 18. yüzyıldan itibaren bölgeyi kasıp kavuran İslam reform hareketinin önemli bir parçası haline gelecekti. Kentte yaşayan soylular, ağırlıklı olarak İslamı benimsemişlerdi. Sadece zengin tüccarlardan oluşmayıp, dinlerini detaylı olarak incelemekle kalmayıp, bilimden tarihe kadar başka konularda da eserler veren bir din alimleri sınıfı da ortaya çıktı.
Kral Muhammed, İmparatorluğun resmi dinini İslam yapmaya çalıştı ama İslamiyet, Sudan bölgesindeki Songhay halkının ileri gelenlerinde olduğu gibi, kent nüfusu ve sadece soylularla sınırlıydı. Kırsal bölgelerde yaşayanların ve nüfusunun çoğunluğu hala kendi geleneksel animizm inançlarına sadıktı. Animizm'de ruhların, özellikle etkileyici doğa olaylarına, ağaçlara, mağaralara ve göze çarpan doğa özelliklerine sahip olduğu düşünülüyordu. Nijer Nehri ve fırtına ile ilişikilendirilen Harake Diko ve Dongo en önemli iki ruhtu. Bu yüzden Batı Afrika'nın kurak Savanaları için nehrin ticaret ve yağmurun önemi göz önünde bulundurulduğunda pek de şaşırtıcı değildir. Bu iki ruh ve diğerleri (özellikle vefat eden atalara ait olanlar) sürekli hoşnut tutulmak zorundaydı bu yüzden onlara yiyecek ve içecek sunulur, maskeli danslar ve törenlerle onurlandırılırdı. Resmi bir din olmaktan çok bir inanç sistemi olmasına rağmen köy işlerine, kötü ruhların müdehalesini en aza indirgemekle görevli rahipler tierkei veya büyücüler vardı.
Songhay İmparatorluğu neden çöktü?
Songhay İmparatorluğu, özellikle batı taraflarından 16.yüzyılın son çeyreğinde çökmeye başlamıştır. Çöküşün büyük ölçüde nedeni başarısız liderler ve 1528'de Kral I.Muhammed'in ölümünden itibaren imparatorluğu mahveden veraset hakkı için yapılan iç savaşlardı. Özellikle IV.Muhammed Bano (1586'dan itibaren) ve kardeşi arasındaki düşmanlık, imparatorluğu ikiye böldü. Sonrasında son darbe hızlıca geldi. 'Altın Fetih' olarak da bilinen Faslı lider Ahmad al-Mansur al-Dhahabi (ö. 1603), 1590-1'de imparatorluğa saldırması için yaklaşık 4000 kişilik tüfekli küçük bir ordu gönderdi. Songhay ordusunun sayısı, yaklaşık 30.000 piyade ve 10.000 süvariydi ancak silahları mızrak ve oktu. Önümüzdeki birkaç yıl içinde Songhay İmparatorluğu'nun, ara sıra ama etkisiz karşı saldırıları olsa bile bu teknolojik eşitsizlikten dolayı Faslılar savaşı kazandılar. Songhay hazinesi ve Timbuktu'da dahil imparatorluk ele geçirilip Fas'a dahil edildi. Fas'ın bir ili oldu. Batı Afrika'nın en büyüğü olan Songhay İmparatorluğu, içten çökmüş ve yok olmuştu. Bu, 6.yüzyıldan beri Batı Afrika'ya hakim olan büyük imparatorlukların sonuncusu olacaktı.
