Gana İmparatorluğu, en az 6. asırdan 13. yüzyıla kadar Batı Afrika'da zuhur etti. Coğrafi olarak modern Gana devletiyle bağlantılı olmayan Gana İmparatorluğu, kuzeyde Sahra Çölü ve güneyde yağmur ormanları arasında kalan batı Sudan savana bölgesinde (günümüz Güney Moritanya ve Mali) yer alıyordu.
Gana İmparatorluğu'ndaki ticaret, bol miktarda demir, bakır, altın ve fildişi ile Nijer ve Senegal nehirlerine ve kollarına kolay erişebilme sayesinde kolaylaştı. Başkent Koumbi Saleh'te ikamet eden Gana kralları, yalnızca kendilerinin sahip olmasına izin verilen altın külçelerinden oluşan büyük stoklar biriktirerek son derece zenginleşti. Sonuç olarak, Gana'nın namı Kuzey Afrika ve Avrupa'ya yayıldı ve burada muhteşem bir altın memleketi olarak tanımlandı. Gana İmparatorluğu, 12. yüzyıldan itibaren kuraklık, iç savaşlar, başka yerlerde ticaret yollarının açılması ve Sosso Krallığı'nın (yaklaşık 1180-1235) ve ardından Mali İmparatorluğu'nun (1240-1645) yükselişiyle birlikte çökmeye başladı.
Batı Afrika ve Sudan Bölgesi
Batı Afrika'nın Sudan bölgesi (günümüzdeki aynı isimli devletle karıştırılmamalıdır), Gana İmparatorluğu'nun inkişaf ettiği yer olup, Demir Çağı tümülüsleri, megalitler ve terk edilmiş köylerin kalıntılarıyla ispatlandığı üzere Neolitik Çağ'dan beri yerleşim mahalli olmuştur. Nijer Nehri, bu kuru otlak ve savananın bazı kısımlarını düzenli olarak sular altında bırakmış ve en az 3500 yıl öncesinden itibaren ziraat için verimli topraklar sağlamıştır; bu gayret, bölgenin yeterli yıllık yağış miktarıyla büyük ölçüde desteklenmiştir. Kırmızı kabuklu Afrika pirinci ve darı gibi tahıllar, baklagiller, yumru ve kök bitkileri, yağ ve lif nebatları ve meyveler başarıyla yetiştirilmiştir. Balıkçılık ve sığır ve keçi yetiştiriciliği de diğer önemli gıda kaynaklarıydı.
Mahalli bakır yatakları işletilmiş ve ticaret için kullanılmıştır; arkeolojik buluntuların gösterdiği gibi, bölgedeki metal işçiliği en az 6. yüzyıla kadar uzanmaktadır. Bölgede, kilin kimyevi analizine göre bazıları bölge çapında ticareti yapılan birçok ince seramik buluntusu da mevcuttur. Benzer şekilde, altın muhtemelen mahalli olarak çıkarılmış veya elenmiş ve daha sonra bölgenin sayısız su yolu boyunca ticareti yapılmıştır, ancak bu erken devre ait müşahhas deliller eksiktir. Gerçekten de, 11. asırdan önceki bölgenin ve Gana İmparatorluğu'nun bütün tarihi, yazılı kaynakların eksikliği ve arkeolojik neticelerin oldukça kifayetsiz olması yüzünden meçhul kalmıştır. Bununla beraber, arkeolojik çalışmalar 21. yüzyılda önemli ölçüde artmıştır ve bilhassa Batı Afrika ticaretinin hem eski çağlara ait olduğu hem de kapsamının daha önce düşünüldüğünden daha büyük olduğu düşünülmektedir.
Kuruluş
Gana İmparatorluğu'nun veya bazen Gana Krallığı olarak da anılan imparatorluğun kesin kuruluşu bilinmemektedir. 6. yüzyıla kadar uzanabilir, ancak bir tür siyasi mekanizmatının delili daha sonraki devirlere kadar görülmemektedir. İmparatorluğun zirve devri 9. ve 11. asırlar arasında kabul edilmektedir. Gana adı büyük ihtimalle kral anlamına gelen mahalli bir unvandan türemiştir.
Gana İmparatorluğu ekseriyetle Mande (diğer adıyla Mandingo) dilini konuşan ve Nijer Nehri (güneydoğuda) ile Senegal Nehri (güneybatıda) arasındaki savana bölgesini işgal eden Soninke (diğer adıyla Sarakole) halkından oluşuyordu. Bu nehirler ve kuzeydeki Sahra çölü, Gana İmparatorluğu'nun işgal edeceği düz otlaklardan oluşan tabii bir üçgen oluşturuyordu (bugünkü Moritanya ve Mali'nin güney kısımları). Soninke'lerin hakim olduğu bölge, mahalli şifahi geleneklerde genelde Wagadu veya Müslüman coğrafyacıların Orta Nijer için kullandığı terim olan Wangara olarak anılır.
Koumbi Saleh
Gana İmparatorluğu'nun başkenti büyük ihtimalle Koumbi Saleh'ti (başka geçerli namzetlerin yokluğunda). Yalnızca Gana olarak da bilinen bu şehir, günümüz Mali'sinin Bamako şehrinin 322 km (200 mil) kuzeyinde yer almaktadır. Başkent, daha önce düşünüldüğünden çok daha büyüktü; Orta Çağ Arap tasvirlerinde belirtilen 40-50.000 kişilik nüfus, son kazılardan sonra muhafazakar bir tahmin gibi görünüyor. Kazılar, şehrin 110 dönümlük (45 hektar) bir sahaya yayıldığını ve çevresinde birçok küçük yerleşim mahallinin bulunduğunu gösteriyor. Kazılar ayrıca önemli bir cami, büyük bir meydan ile sur duvarı ve abidevi bir geçidin parçalarını da ortaya çıkardı. Evler sıklıkla tek katlıydı ve bölgede tarih öncesi devirden beri kullanılan ve günümüzde de kullanılmaya devam eden çamur tuğla, sıkıştırılmış toprak ve ahşap veya taştan yapılmıştı. İmparatorluğun sonlarına doğru, 1076 yılında başkenti ziyaret eden Arap seyyah El-Bakri, başkentin etrafının kuyularla çevrili olduğunu ve birçok sebzenin yetiştirildiği sulama sahalarıyla dolu olduğunu anlatır. O, şöyle devam eder:
Kralın bir sarayı ve etrafı şehir surları gibi bir çevreyle çevrili, kubbeli birçok hanesi var… Kralın şehrinin etrafında kubbeli binalar, korular ve çalılıklar var; buralarda bu halkın büyücüleri, dini kültün memurları yaşıyor. İçlerinde putları ve krallarının mezarları bulunuyor.
(Fage, 668'den iktibas)
Kral ve Hükümet
Aslında tek bir kral tarafından idare edilen köylerin bir araya gelmesiyle oluşan imparatorluk, iyi talimli süvari birliklerine ve silahlarını yapmak için demir cevheri gibi ham maddelere ve askerlerinin maaşlarını ödemek için altın yataklarına erişmesi sayesinde gelişti. Sudan bölgesinde demircilerin ve demirci ustalarının uzun zamandır yüksek bir statüye sahip olmaları belki de önemlidir. Malların ve insanların taşınmasında faydalı olan develere sahip olmak, Soninke'lerin rakiplerine üstünlüğünün bir diğer faktörüydü. Bu avantajlarla Gana İmparatorluğu, boyun eğdirilmiş kabile şeflerinden yeni topraklar ve vergiler elde etti ve önce mahalli, sonra da bölgesel ticareti tekeline alabildi.
Gana kralı mutlak bir monarşistti ve devletin adli ve dini başıydı. Hükümdar hakkında, kısmen halkı arasında animist dinin lideri rolü sebebiyle, muayyen bir esrarlı hava vardı. Onun şerefine kurbanlar ve adaklar sunulurdu, huzurunda katı görgü kuralları vardı ve öldüğünde mezarı kimsenin giremeyeceği mukaddes bir koruya konulmuştu. Seyyah El-Bakri, Gana kralını şu şekilde tanımlamıştır:
"Kral, kolyeler ve bilezikler takarak kendini bir kadın gibi süsler ve halkın önünde oturduğunda altınla tezyin edilmiş yüksek bir başlık takar ve ince pamuktan sarıklar takar... Kralın arkasında, altınla süslenmiş kalkanlar ve kılıçlar taşıyan on sayfa bulunur ve sağında, ülkesinin vasal krallarının oğulları, görklü giysiler giymiş ve saçları altınla örülmüş halde dururlar."
(Krieger, 322'den alıntı)
Kral, danışmanlara güvenirdi ve 11. yüzyıldan itibaren, ekonomiyi idareye ve ülkeye giren ve çıkan malların kaydını tutmaya yardımcı olan tercüman ve memur olarak vazife yapmaları için Müslüman tüccarları bile işe almıştır.
Batı Afrika Ticareti
Gana İmparatorluğu, 6. veya 7. yüzyıldan itibaren Nijer Nehri'nin yukarı vadisindeki orta Batı Afrika ticaretine hakim oldu. Bölgesel ticaretin kontrolü, altın, fildişi, deri, devekuşu tüyü ve köle gibi malları, Kuzey Afrika'dan Sahra'yı geçerek güneye çok değerli tuz getiren deve kervanları gönderen Müslüman tüccarlara (bilhassa Sanhaja Berberilerine) aktaran Gana kralları için karlı bir işti. Mallar sıklıkla iki defa vergilendiriliyordu; birincisi ülkeye girerken ve sonra ülkeden çıkarken.
Gana İmparatorluğu, geçiş ticaretinden elde edilen gelire ilaveten, bilhassa Bambuk madenlerinden elde edilen demir cevheri ve altın gibi kendi kaynaklarına da sahipti. Elit zümre bu kaynakları, kuzeyden gelen Arap tüccarlarınca getirilen ince tekstil mahsulleri, boncuklar, bakır ve atlar gibi lüks mallarla takas ediyordu. Gana'da altın dışında kullanılan bir diğer emtia-para birimi ise bakır teldi. Gana kralları, altın külçelerine sahip olma hakkını kendilerinden başkasına yasaklayarak üstün mevkilerini bir kere daha gösterdiler; tüccarlar altın tozuyla iktifa edinmeye mahkumdu. Bu politikanın ilave bir avantajı da, kralın altın piyasasını kontrol edebilmesi ve piyasada çok fazla altın bulunması yüzünden kıymetinin düşmemesini sağlamasıydı.
Müslüman Tesiri
İslam, Müslüman tüccarların mahalli tüccarlar ve şehir elitleriyle temas etmesiyle bölgeye yayıldı. Liderler, dini benimsemenin (veya benimsemiş gibi görünmenin) veya en azından müsamaha göstermenin ticarete faydalı olacağını fark etmiş olabilirler. Nitekim, Gana İmparatorluğu'nda kralların kendilerinin İslam'a geçtiğine dair hiçbir delil yoktur. Aksine, Gana'nın başkenti Koumbi Saleh, 11. yüzyılın ortalarından itibaren iki ayrı kasabaya bölünmüştü. Bir kasaba Müslümandı ve 12 camiye sahipti, diğeri ise sadece 10 km uzaklıkta ve birçok ara bina ile birbirine bağlıydı; kraliyet ikametgahıydı ve birçok ananevi kült türbesi ve ziyaretçi tüccarlar için bir camisi vardı. Bu bölünme, İslam'ın yanı sıra mahalli animist inançların devam ettiğini aksettiriyordu; animist inançlar kır topluluklarınca tatbik ediliyordu.
Gerileme
Gana İmparatorluğu'nun gerilemesinin ilk merhalesi 11. yüzyılın ortalarında başladı. Yaklaşık 1076 yılında başkent, Kuzey Afrika'nın Murabıtlar'ınca (yaklaşık 1055 - yaklaşık 1147) yağmalandı; bu, Gana idarecilerinin Sahra ticaret merkezlerinin ticaretine müdahale etme teşebbüsüne misilleme mahiyetinde gerçekleşmiş olabilir. Gana İmparatorluğu bundan sonra toparlanmakta zorlandı; Murabıtlarca Müslüman idareciler tayin edilmiş olabilir, ancak herhangi bir fetih için müşahhas delil bulunmamaktadır. Bu arada, Awdaghost (kuruluş 1055) gibi şehirler Gana krallarının elinden çıktı ve böylece Berberi tüccarların bölgenin ticaretinin daha büyük bir kısmını doğrudan kontrol etmesine imkan sağladı.
Gana İmparatorluğu 12. yüzyılda gerçekten çökmeye başladı. Gerileme, doğuya doğru daha fazla rakip ticaret yollarının açılması ve iklimin uzun bir süre boyunca alışılmadık derecede kurak hale gelmesiyle başladı; bu durum zirai üretime tesir etti. Gana idarecileri de kendilerine yardımcı olmadı; imparatorluk bir dizi iç savaşla boğuşuyordu ve bu bölünmelerin muhtemelen Müslüman ve animist inançlar arasındaki dahili çatışmadan kaynaklandığı düşünülüyor. Bu arada, birçok isyancı şef, zayıf bir merkezi hükümetten faydalanarak imparatorluktan istiklallerini ilan etti; bilhassa Batı Sudan bölgesinde Senegal Nehri'ni kontrol eden ve hatta Murabıtlarla ittifak kurmuş olan Tekrur bunlardan biriydi.
Sosso (diğer adıyla Susu, yaklaşık 1180-1235) krallığı, 12. asrın ortalarında Murabıtların çöküşüyle birlikte, yıkılmakta olan Gana İmparatorluğu'nun en büyük mirasçısı oldu. Ancak Sosso Krallığı kısa ömürlü oldu, çünkü kralları Sumanguru (diğer adıyla Sumaoro Kante, yaklaşık 1200'den itibaren hüküm sürdü) 1235'te Sundiata Keita tarafından mağlubiyete uğratıldı. Sundiata ayrıca 1240'ta eski Gana başkentini ele geçirdi ve Afrika'da o zamana kadar görülen en büyük ve en zengin imparatorluk olan Mali İmparatorluğu'nu (1240-1645) kurdu.
