De samenleving van het oude Egypte was strikt hiërarchisch ingericht, met de koning aan het hoofd, gevolgd door zijn vizier, de leden van zijn hofhouding, priesters en schrijvers, regionale gouverneurs (die later ’nomarchen’ werden genoemd), de generaals van het leger (na de periode van het Nieuwe Rijk, ca. 1570–ca. 1069 v.Chr.), kunstenaars en ambachtslieden, overheidsopzichters van bouwplaatsen, boeren en slaven.
Sociale mobiliteit werd niet aangemoedigd en was ook afwezig gedurende het grootste deel van de Egyptische geschiedenis. Men geloofde dat de goden de volmaakte maatschappelijke orde hadden ingesteld, in overeenstemming met de centrale waarde van de cultuur: ma'at (harmonie en evenwicht). Ma'at was de universele wet die ervoor zorgde dat de wereld functioneerde zoals het hoorde en men geloofde dat de maatschappelijke hiërarchie van het oude Egypte dit principe weerspiegelde.
De mensen geloofden dat de goden hen alles hadden gegeven wat ze nodig hadden, hen in het meest volmaakte land op aarde hadden geplaatst en vervolgens de koning over hen aangesteld als tussenpersoon tussen het rijk der stervelingen en het godenrijk. De primaire verantwoordelijkheid van de heerser was het handhaven van ma'at - wanneer dit was bereikt, zouden alle andere verplichtingen van zijn ambt vanzelf op hun plaats vallen.
Een Egyptische vorst kon echter niet persoonlijk toezicht houden op elk aspect van de samenleving, en daarom werd de functie van vizier al in de Vroege Dynastieke Periode (ca. 3150- ca. 2613 v.Chr.) in het leven geroepen. De vizier (een soort premier) delegeerde verantwoordelijkheden aan andere leden van het hof, stuurde berichten via schrijvers en hield ook toezicht op het leger en de activiteiten van regionale gouverneurs, openbare werken en belastinginning, naast zijn vele andere taken.
Op de onderste trede van deze hiërarchie stonden de slaven (mensen die hun schulden niet konden betalen, misdadigers of mensen die in oorlogen waren gevangengenomen) en, net daarboven, de boeren die 80% van de bevolking uitmaakten en de middelen leverden waardoor de beschaving meer dan 3000 jaar kon overleven en bloeien.
Opkomst van goden en steden
Voor zover bekend, gaat de menselijke bewoning van de Sahara-woestijnregio terug tot ca. 8000 v.Chr.; deze mensen migreerden naar de Nijlvallei om zich te vestigen in de weelderige regio die bekend staat als de Fajoem (ook Faiyum). Al rond 5200 v.Chr. ontstond in dit gebied een agrarische gemeenschap en er is in dezelfde regio ook aardewerk gevonden dat dateert uit 5500 v.Chr. Opgemerkt moet worden dat deze data alleen betrekking hebben op gevestigde agrarische gemeenschappen, niet op de eerste menselijke bewoning van de Fajoem-regio, die dateert van ca. 7200 v.Chr.
De Fajoemdelta was rond 5000 v.Chr. een weelderig paradijs waar de mensen een redelijk comfortabel leven moeten hebben geleid met een overvloed aan water en natuurlijke hulpbronnen. Ergens rond 4000 v.Chr. lijkt een droogteperiode deze ideale leefomstandigheden echter te hebben veranderd. Het water droogde op en de wilde dieren trokken verder, op zoek naar een meer geschikte omgeving.
De mensen die zich in de regio hadden gevestigd, trokken naar de Nijlvallei en lieten het Fajoembekken relatief verlaten achter. Deze mensen vormden vervolgens de gemeenschappen die uitgroeiden tot de vroege Egyptische steden langs de Nijl. Deze migratie valt binnen het tijdperk dat in Egypte bekend staat als de Predynastieke Periode (ca. 6000- ca. 3150 v.Chr.), vóór de vestiging van een monarchie.
Men denkt dat de bewoners zich in die tijd in stammen verenigden ter bescherming tegen de omgeving, tegen wilde dieren en tegen andere stammen, en een van hun belangrijkste verdedigingsmiddelen bij al deze gevaren was het geloof in de beschermende kracht van hun persoonlijke goden. Egyptologe en historica Margaret Bunson zegt hierover:
De Egyptenaren leefden met krachten die ze niet begrepen. Stormen, aardbevingen, overstromingen en droogteperiodes leken allemaal onverklaarbaar, maar de mensen beseften heel goed dat natuurkrachten invloed hadden op menselijke aangelegenheden. De geesten van de natuur werden daarom als machtig beschouwd, gezien de schade die ze mensen konden toebrengen. (98).
Maar terwijl men het vermogen van deze krachten om schade aan te richten erkende, geloofden de mensen evengoed dat diezelfde krachten hen konden beschermen en genezen. Dit vroege geloof in bovennatuurlijke krachten kwam op drie manieren tot uiting:
- Animisme – het geloof dat levenloze voorwerpen, planten, dieren en de aarde een ziel hebben en zijn aangestoken door een goddelijke vonk;
- Fetisjisme – het geloof dat een voorwerp bewustzijn en bovennatuurlijke krachten bezit;
- Totemisme – het geloof dat individuen of clans een spirituele band hebben met een bepaalde plant, dier of symbool.
In de predynastieke periode was animisme de belangrijkste opvatting over het universum, zoals dat bij vroege volkeren in de meeste culturen het geval was. Bunson schrijft: "Door middel van animisme trachtte de mensheid natuurlijke krachten en de plaats van de mens in het patroon van het leven op aarde te verklaren" (98). Na verloop van tijd leidde animisme tot de ontwikkeling van fetisjisme door de creatie van symbolen (zoals de djed of ankh) die zowel een hoger concept vertegenwoordigden als hun eigen aangeboren krachten hadden.
Fetisjisme vertakte zich vervolgens naar totemisme door de ontwikkeling van specifieke spirituele krachten die waakten over en leiding gaven aan een individu, een stam of een gemeenschap. Toen totemisme eenmaal het gangbare begrip was geworden van hoe de wereld in elkaar zat, werden deze krachten geantropomorfiseerd (voorzien van menselijke kenmerken) en werden zij de goden en godinnen van het oude Egypte.
Deze goden vormden de basis voor de cultuur gedurende de volgende 3000 jaar. De goden hadden de wereld en alle mensen daarin geschapen en alles gegrondvest op het principe van harmonie en evenwicht. Ma'at werd bij de schepping van de wereld ingesteld en bekrachtigd door heka (magie), en daarom werd harmonie in de Egyptische cultuur gewaardeerd als het bepalende concept van een stabiel en productief leven.
Als men in evenwicht leefde, volgens de wil van de goden, zou men een volwaardig leven leiden en, net zo belangrijk, bijdragen aan de vreugde en het succes van de gemeenschap en, bij uitbreiding, van het hele land. Iedereen had er baat bij te weten wat zijn plaats in het universum was en wat er van hem verwacht werd, en het was dit inzicht dat aanleiding gaf tot de sociale structuur van de beschaving.
De sociale klassen
Zoals bij de meeste, zo niet alle beschavingen vanaf het begin van de geschreven geschiedenis, zorgden de lagere klassen ervoor dat degenen boven hen een comfortabel leven konden leiden, maar in Egypte zorgde de adel voor degenen onder hen door werk te verschaffen en voedsel te verdelen. Aangezien de koning de goden vertegenwoordigde en de goden de wereld hadden geschapen, was de koning officieel eigenaar van al het land. In overeenstemming met ma'at kon hij echter niet zomaar van het volk nemen wat hij wilde, maar ontving hij goederen en diensten via belastingheffing. Belastingen werden geheven en geïnd via de kantoren van de vizier en, eenmaal opgeslagen, werden deze goederen vervolgens herverdeeld onder het volk.
De taken van de hogere klasse zijn welbekend. De koning regeerde door verantwoordelijkheid te delegeren aan zijn vizier, die vervolgens de beste mensen onder hem koos voor de noodzakelijke taken. Bureaucraten, architecten, ingenieurs en kunstenaars gaven leiding aan binnenlandse bouwprojecten en aan de uitvoering van beleid en de militaire leiders zorgden voor de verdediging. De priesters dienden de goden, niet het volk, en zorgden voor de tempel en de godenbeelden, terwijl artsen, tandartsen, astrologen en exorcisten rechtstreeks met cliënten en hun behoeften omgingen door middel van hun vaardigheden in magie en het toedienen van medicijnen.
Men moest werken als men wilde eten, maar er was op geen enkel moment in de geschiedenis van Egypte een tekort aan banen, en alle arbeid werd als nobel en respectabel beschouwd. Daarom was deze herverdeling geen “aalmoes” of liefdadigheid, maar een eerlijke beloning voor iemands arbeid. Egypte was een cashloze samenleving tot de komst van de Perzen in 525 v.Chr., en dus vond de handel plaats via het ruilsysteem op basis van een munteenheid die bekend stond als de deben.
Er bestond geen echte deben-munt, maar een deben vertegenwoordigde de algemeen aanvaarde munteenheid die werd gebruikt om de waarde van een product vast te stellen. Als een geweven mat één deben kostte en een kwart liter bier evenveel, kon de mat eerlijk worden geruild voor het bier. Werknemers werden regelmatig in bier betaald voor een dag werk, aangezien bier als gezonder werd beschouwd dan het water in Egypte en voedzamer was, maar mensen werden ook in brood, kleding en andere goederen betaald voor hun werk.
De details van de beroepen van de mensen zijn bekend uit medische rapporten over de behandeling van verwondingen, brieven en documenten over verschillende beroepen, literaire werken (zoals De Satire van de Ambachten), grafinscripties en artistieke afbeeldingen. Dit bewijsmateriaal geeft een uitgebreid beeld van het dagelijkse werk in het oude Egypte, hoe de taken werden uitgevoerd en soms ook hoe mensen over hun werk dachten. De Egyptenaren lijken trots te zijn geweest op hun werk, ongeacht hun beroep. Iedereen had iets bij te dragen aan de gemeenschap en geen enkele vaardigheid werd als onbelangrijk beschouwd. De pottenbakker die bekers en kommen maakte, was net zo belangrijk voor de gemeenschap als de schrijver, en de amuletmaker was net zo onmisbaar als de arts.
Onderdeel van het verdienen van de kost, ongeacht iemands speciale vaardigheden, was deelname aan de monumentale bouwprojecten van de koning. Hoewel algemeen werd aangenomen dat de grote monumenten en tempels van Egypte tot stand zijn gekomen door slavenarbeid – met name die van Hebreeuwse slaven – is er absoluut geen bewijs om deze bewering te staven. De piramiden en andere monumenten werden gebouwd door Egyptische arbeiders die ofwel hun tijd als dienst aan de gemeenschap schonken, ofwel voor hun arbeid werden betaald.
Van de top van de hiërarchie tot aan de basis begreep iedereen wat zijn plaats was en wat er van hem/haar werd verwacht voor het eigen succes en dat van het koninkrijk. Gedurende het grootste deel van de Egyptische geschiedenis werd naar deze structuur geleefd en bloeide de cultuur. Zelfs tijdens de tijdperken die bekend staan als de 'tussenperiodes' – waarin de centrale regering zwak of zelfs verdeeld was – werd de hiërarchie van de samenleving erkend als onveranderlijk, omdat het evident was dat deze werkte en resultaten opleverde. Tegen het einde van het Nieuwe Rijk begon het systeem echter af te brokkelen, omdat de top de mensen aan de onderkant begon te verwaarlozen en leden van de lagere klassen hun vertrouwen in hun koning verloren.
Aantasting van de hiërarchie
De belangrijkste taak van de koning was het handhaven van ma'at en het evenwicht tussen het volk en de goden. Daarbij moest hij ervoor zorgen dat iedereen onder hem goed werd verzorgd, dat de grenzen veilig waren en dat riten en rituelen volgens de gangbare traditie werden uitgevoerd. Al deze overwegingen waren gericht op het welzijn van volk en land, aangezien het mandaat van de koning inhield dat iedereen een taak had en zijn plaats kende in de hiërarchie van de samenleving. Deze hiërarchie begon echter af te brokkelen tegen het einde van de regering van Ramses III (1186-1155 v.Chr.), toen het ambtenarenapparaat dat deze orde in stand hield door gebrek aan middelen in moeilijkheden raakte.
Ramses III wordt beschouwd als de laatste 'goede' farao van het Nieuwe Rijk. Hij verdedigde de grenzen van Egypte, wist de onzekerheid van de veranderende betrekkingen met buitenlandse mogendheden te sturen en liet de tempels en monumenten van het land restaureren en opknappen. Hij wilde op dezelfde manier herinnerd worden als Ramses II (1279-1213 v.Chr.), namelijk als een groot koning en vader van zijn volk – en in het begin van zijn regering slaagde hij hierin.
Egypte onder Ramses III was echter niet meer de oppermachtige macht die het onder Ramses II was geweest, en het land waarover Ramses III regeerde had aan status ingeboet, met als gevolg afnemende inkomsten uit tribuut en handel. Deze problemen werden veroorzaakt door de kosten van de verdediging tegen de invasie van de Zeevolken in 1178 v.Chr. en door de kosten van het onderhoud van de provincies van het Egyptische Rijk.
Toch had Ramses III zich meer dan twintig jaar lang tot het uiterste ingezet voor het volk en toen hij zijn dertigste verjaardag naderde, werden er plannen in gang gezet voor een groots jubileumfeest ter ere van hem. Het probleem was dat er, in tegenstelling tot vroeger, simpelweg niet de middelen beschikbaar waren om zo'n uitgebreid feest te organiseren. Om Ramses III zijn feest te kunnen geven, zouden de behoeften van iemand anders lager in de hiërarchie moeten worden opgeofferd; deze 'iemand anders' bleken de goedbetaalde grafarbeiders in Deir el-Medina buiten Thebe te zijn.
Deze arbeiders behoorden tot de meest gerespecteerde en best betaalde ambachtslieden in Egypte. Zij bouwden en versierden de graven van de koningen en andere edelen en, aangezien deze werden beschouwd als de eeuwige verblijfplaatsen van de overledenen, stonden degenen die eraan werkten in hoog aanzien. In 1159 v.Chr., drie jaar voor het jubileumfeest van Ramses III, kwam het maandloon van deze arbeiders bijna een maand te laat. De schrijver Amennakht, die blijkbaar ook als een soort vakbondsafgevaardigde fungeerde, onderhandelde met lokale ambtenaren over de uitdeling van graan aan de arbeiders, maar dit was slechts een tijdelijke oplossing voor een ernstig probleem: het falen van een Egyptische vorst om het evenwicht in het land te handhaven.
In plaats van te onderzoeken wat de oorzaak was van het probleem met de uitbetaling van de arbeiderslonen, en te proberen herhaling te voorkomen, gingen de ambtenaren alsof er niets aan de hand was verder met de voorbereidingen voor het grote festival. De betaling aan de arbeiders in Deir el-Medina was opnieuw te laat en dat bleef zo totdat, zoals egyptoloog Toby Wilkinson schrijft, “het systeem voor het betalen van de arbeiders van de necropolis volledig instortte, wat leidde tot de vroegst geregistreerde stakingen in de geschiedenis.” (335). De arbeiders hadden 18 dagen langer gewacht dan hun betaaldag en weigerden nog langer te wachten. Ze legden hun gereedschap neer en trokken naar Thebe om op te eisen wat hen toekwam.
De ambtenaren in Thebe hadden geen idee hoe ze met deze crisis moesten omgaan, omdat zoiets nog nooit eerder was voorgekomen. Het was in hun ervaring simpelweg onmogelijk dat arbeiders weigerden hun werk te doen – laat staan dat ze zich mobiliseerden en op hun meerderen afmarcheerden. Nadat een aantal ontoereikende maatregelen was genomen (zoals het proberen de arbeiders te sussen door hen gebakjes aan te bieden), vond de regering een manier om hen te betalen en kwam er een einde aan de staking. Het probleem was echter niet opgelost en de betaling aan de grafarbeiders zou de komende jaren opnieuw vertraging oplopen.
De staking van de grafwerkers is belangrijk omdat deze het begin van het einde inluidde van het geloofssysteem dat de Egyptische hiërarchie ondersteunde. De grafwerkers hadden gelijk in hun protest: de koning had hen in de steek gelaten en daarmee had hij gefaald in het handhaven van ma'at. Het was niet de taak van deze arbeiders om ma'at voor de koning te erkennen en hoog te houden – integendeel – en zodra het evenwicht aan de top van de hiërarchie verloren was gegaan, verloren degenen die de veel substantiëlere basis vormden hun geloof.
Dit wil niet zeggen dat de Egyptische samenleving uit elkaar viel na de staking van de grafwerkers in 1159 v.Chr. De hiërarchie zou in haar traditionele vorm voortbestaan gedurende de Derde Tussenperiode (ca. 1069-525 v.Chr.) en totdat Rome Egypte in 30 v.Chr. annexeerde. Hoewel de sociale structuur hetzelfde bleef, was het begrip van ma'at en het geloof in de suprematie en goddelijke aard van de koning echter veranderd en heeft het in latere periodes nooit meer volledig zijn vroegere kracht teruggekregen.
Dit verlies aan geloof tastte de samenhang van de samenleving aan en droeg bij aan de verdere ineenstorting van het ambtenarenapparaat en de rechtsstaat gebaseerd op ma'at. Grafroof kwam vaker voor, evenals corruptie onder politie, priesters en regeringsfunctionarissen. Toen de Perzen in 525 v.Chr. binnenvielen, troffen ze een heel ander Egypte aan dan de grootmacht uit de dagen van het keizerrijk; toen de fundamentele waarde van ma'at eenmaal was geschonden, werd alles wat daarop was gebouwd instabiel.
