De Codex van Ur-Nammu (ca. 2100-2050 v.Chr.) is het oudste nog bestaande wetsboek in de wereld. Het was geschreven door de Soemerische koning Ur-Nammu (r. 2047-2030 v.Chr.) of door zijn zoon Shulgi van Ur (2029-1982 v.Chr.) eeuwen voor de bekende Codex van Hammurabi was gegraveerd door de Babylonische koning Hammurabi (r. 1795-1750 v.Chr.).
Het dateren van ca. 2100-2050 v.Chr. is gebaseerd op de middellange chronologie; volgens de korte chronologie ligt de datering rond ca. 2050-2047 v.Chr., vlak voor, of aan het begin van Ur-Nammu’s regeerperiode. Het vroegste wetboek van Mesopotamië was de Codex van Urukagina (ca. 24ste eeuw v.Chr.) die vandaag de dag overleeft door verwijzingen in andere oude werken. Hoewel de Codex van Ur-Nammu incompleet is, was er genoeg bewaard gebleven om geleerden de koning zijn visie op recht en orde in zijn land te doen verstaan.
Zichzelf voorstellend als de vader van zijn volk, moedigde Ur-Nammu zijn onderdanen aan om zichzelf te zien als één familie en de wetten te zien als regels van een huis. Straffen, behalve voor kapitale overtredingen, namen de vorm aan van een straf op dezelfde manier dat een kind kan worden beroofd van een favoriete tijdsbesteding of speelgoed omdat het zich misdraagt. Ur-Nammu vaardigde de codex uit met de veronderstelling dat zijn volk wist hoe het elkaar met respect moest behandelen en dat een boete voor een overtreding als herinnering zou dienen.
Hoewel de 57 wetten werden uitgegeven onder de koning zijn naam, is het mogelijk dat ze eigenlijk gepubliceerd werden door zijn zoon, Shulgi, na Ur-Nammu zijn dood. De codex was verder ontwikkeld door Shulgi's opvolgers en beïnvloedde de vorm en onderliggende visie van latere codices (wetboeken) zoals de wetten van Eshnunna (ca. 1930 v.Chr.) en de wetten uitgevaardigd onder het bewind van Lipit-Ishtar (ca. 1870 tot ca. 1860 v.Chr.). Deze codices, op hun beurt, dienden als model voor de Codex van Hammurabi, die later de wetten van andere beschavingen beïnvloedde, met name de creatie van de Mozaïsche wet van de Bijbel.
Opkomst van Ur-Nammu
Mesopotamië werd bestuurd door het Akkadische Rijk, opgericht door Sargon van Akkad (r. 2334-2279 v.Chr.), tot in ca. 2083 v.Chr. wanneer een combinatie van klimaatverandering (die droogte en hongersnood bracht) en een invasie door de West-Aziatische Gutianen, de Sargonidische dynastie ten val brachten. De Gutianen (uit het gebied van het huidige Iran) presenteerden zichzelf toen als de opvolgers van de Sargoniden maar, volgens Soemerische verslagen, ontbrak het aan administratieve vaardigheden en religieuze cohesie die Sargon en zijn opvolgers in staat hadden gesteld zo efficiënt te regeren.
Ook al had Sargon zijn rijk eeuwenlang de orde gehandhaafd, het was nooit volledig omarmd door de onderdanen die periodiek in opstand kwamen om vervolgens door militaire campagnes weer op hun plaats te worden gezet. De Gutianen verschilden van alle andere uitdagers van de Sargonidische overheersing, ze waren echter niet alleen daardoor in staat de zwakte van het rijk te gebruiken ca. 2083 v.Chr. maar ook omdat ze niks gemeen hadden met de bevolking van Mesopotamië. De geleerde Paul Kriwaczek merkte op:
[Volgens Soemerische verslagen] De Guti kon nooit vergeven worden, dat zij in tegenstelling tot andere concurrenten voor de heerschappij over Mesopotamië, geen belangstelling hadden om het beschavingsstokje over te nemen en het verder te dragen. De kroniekschrijvers blijven ons er aan herinneren dat dit "ongelukkige mensen waren, onwetend over hoe de goden te vereren, onwetend over de juiste religieuze praktijken". Het kon slechts een kwestie van tijd zijn voor het herstellende vertrouwen van de zuidelijke steden zou leiden tot een gezamenlijke inspanning om hen te verdrijven. (135)
Dat moment arriveerde tijdens de heerschappij van Utu-Hegal van Uruk (ca. 2055-2047 v.Chr.) die een opstand leidde tegen de Gutianen, hij weigerde te onderhandelen met hen en versloeg hen in minstens één grote veldslag. Na deze overwinning, verdronk hij, volgens een verslag, terwijl hij toezicht hield op de constructie van een dam. De oorlog met de Gutianen en ook het gezag van het koningschap werden dan doorgegeven aan de stad Ur en zijn gouverneur, Ur-Nammu, Utu-Hegal zijn schoonzoon.
Ur-Nammu zette de oorlog met de Gutianen voort en heroverde grote steden, waaronder de grote stad Eridu, en spande zich terwijl ook in voor de wederopbouw en renovatie van tempels en handelscentra die in de oorlog waren beschadigd. Door het koningschap op zich te nemen, vestigde hij de Derde Dynastie van Ur in Soemer, ook gekend als de Ur III Periode (2047-1750 v.Chr.) en de Soemerische Renaissance.
De Derde Dynastie van Ur
Sommige hedendaagse geleerden maken bezwaar tegen de term "Soemerische Renaissance", bewerende dat er nooit een achteruitgang was die wedergeboorte vereiste, maar Soemerische verslagen stellen dat de Gutiaanse periode een tijd was toen "gras hoog groeide op de wegen van het land" en er geen graan verbouwd of vis gevangen werd, en er was geen wijn of siroop door het wanbeleid onder het Gutiaanse heerschappij (Kriwaczek, 130-135). Ur-Nammu, die zich voordeed als de ware opvolger van de Sargoniden, revitaliseerde het land door zijn beleid, dat openbare parken, geïrrigeerde boomgaarden en tuinen in en rond steden en het beschermheerschap van de kunsten omvatte. Hij herstelde de Soemerische economie of, tenminste, verbeterde die door banen aan te bieden aan iedereen die er een wilde of nodig had. Geleerde Marc van de Mieroop zegt:
Sinds de bezittingen van de stad zo enorm waren, inclusief velden, visgebieden, productiewerkplaatsen, enzovoort, was de vraag naar mankracht zeer hoog. De Ur III staat was geen totalitair regime waarvan de inwoners volledig onderworpen waren aan de bureaucratie, waardoor arbeidskrachten moesten worden geworven door voldoende compensatie te bieden. In veel van de teksten die we bezitten, wordt melding gemaakt van de distributie van rantsoenen, die moesten worden onttrokken aan de centrale middelen van de staat.(79)
Deze middelen lijken enorm te zijn geweest, aangezien bouwprojecten zich vermenigvuldigden en de Soemerische stadstaten onder Ur-Nammu tot bloei kwamen. Om die welvaart te behouden, stelde Ur-Nammu zijn codex in, om te zorgen dat iedereen verstond wat van hen werd vereist om vreedzaam onder zijn bewind te leven.
De Codex
Hij erkende de kracht van religieuze overtuigingen om persoonlijk gedrag te beïnvloeden en stelde hierom zijn wetten voor alsof hij ze had ontvangen van de goden. Hij schijnt ervoor gezorgd te hebben dat mensen begrepen dat de koning slechts de beheerder, niet de auteur, van het wetboek was, en als iemand de wet overtrad, ze tegen de goddelijke wil rebelleerden. Kriwaczek zegt:
Hoewel het geen echt wetboek is, omdat het verre van volledig is en volgens sommigen niet door Ur-Nammu maar door zijn zoon Shulgi is ingevoerd, wetboek of niet, hoewel we slechts fragmenten hebben, zijn ze voldoende om aan te tonen dat de wetten zowel civiele als strafrechtelijke zaken betrokken. Onder strafrechtelijke bepalingen wordt gespecifieerd welke misdrijven de doodstraf moeten krijgen: moord, overvallen, de maagdelijke vrouw van een andere man ontmaagden en overspel wanneer gepleegd door een vrouw. Voor andere misdrijven was de straf in zilver...[Ur-Nammu zijn wetboek staat] in contrast tot de meer bekende wetten van Hammurabi, opgesteld drie eeuwen later, met zijn wrede bepalingen van "oog om oog, tand om tand". (148-149)
De codex was op grote schaal gepubliceerd tijdens de heerschappij van Shulgi die, zoals vastgesteld, misschien zelf de auteur was. Er was echter geen nood voor een publieke vertoning van de wetten want de mensen onder Ur-Nammu en Shulgi deelden een reeks gemeenschappelijke waarden en tradities en de wetten waren bedoeld om gepast gedrag aan te moedigen binnen reeds vastgestelde parameters. Geleerde Samuel Noah Kramer beschrijft de codex zoals het staat in kolommen op een kleitablet in spijkerschrift:
Het tablet was door de oude schriftgeleerde verdeeld in acht kolommen, vier op de voorkant en vier op de achterkant. Elke kolom bevatte ongeveer vijfenveertig kleine, gelijnde spaties, waarvan minder dan de helft leesbaar is. De voorkant bevat een lange proloog die slechts gedeeltelijk leesbaar is door de vele pauzes in de tekst. (53)
De proloog geeft details over hoe de maangodin Nanna Ur-Nammu als koning van Ur koos, hem hielp de stad van Larsa te verslaan en hem verschafte met wetten waaronder alle onderdanen als gelijk beschouwd werden, ongeacht hun sociale status zodat "de wees niet ten prooi viel aan de rijke, de weduwe niet ten prooi viel aan de machtige, de man met één sjekel niet ten prooi viel aan de man met zestig sikkelen" (Kramer, 54). De wetten waren opgesteld in een voorwaardelijk zinspatroon van als-dit-dan-dat. Een paar voorbeelden zijn:
Indien een man aan een man met een instrument...zijn ...de voet heeft afgesneden, 10 zilveren sikkelen zal hij betalen.
Indien een man aan een man met een wapen zijn beenderen ...afsnijdt, 1 zilveren mina zal hij betalen.
Indien een man aan een man met een geshpu-instrument de neus heeft afgesneden, zal hij 2/3 van een zilveren mina betalen. (Kramer, 55)
De codex specifieert ook boetes voor misdrijven die, onder de latere Codex van Hammurabi, veel strenger behandeld worden. In Ur-Nammu zijn wetboek zijn twee overtredingen in het bijzonder opmerkelijk:
Indien een man een oog van een andere man er uit slaat, zal hij een halve mina zilver betalen.
Als een man de tand van een andere man er uit slaat, zal hij twee zilveren sikkelen betalen. (Kriwaczek, 150)
Onder de Codex van Hammurabi, als iemand een andere man zijn oog uit slaat, moet hij betalen met zijn eigen oog eveneens met een tand.
Codex Lipit-Ishtar
Tussen het wetboek van Ur-Nammu en dat van Hammurabi lagen echter een aantal stappen, en er waren goede redenen waarom het vrij welwillende wetboek veranderd moest worden. De onderdanen van de Derde Dynastie van Ur waren, min of meer, een homogene bevolking bestaande uit Soemeriërs, maar tegen de tijd van de laatste vorst, Ibbi-Sin (r. 1963-1940 v.Chr.), was de bevolking diverser.
Deze trend zette zich voort tot aan oprichting van de Dynastie van Isin door Ishbi-Erra ca. 1953-1940. Ishbi-Erra versloeg de Amorieten en Elamieten die geprobeerd hadden om het machtsvacuüm op te vullen na de val van de Gutianen, en sommige van deze mensen leefden en werkten nu onder de Soemeriërs in grotere aantallen dan ervoor.
Tijdens de heerschappij van de vijfde koning van de Dynastie van Isin, Lipit-Ishtar, was een nieuw wetboek nodig. Eén van de belangrijke bepalingen van de Codex van Lipit-Ishtar behandelde schuldslavernij, dat op grote schaal werd toegepast, door zowel mensen die zichzelf als slaaf verkochten, als door leden van hun familie. De codex legde ook gemeenschapsdienst voor openbare werken op en bepaalde eerlijke belastingtarieven en eigendom wetten. Hoewel deze wetten gekend en begrepen waren door rechtsvergaderingen, werden ze gewoonlijk niet geraadpleegd om tot een vonnis te komen, zoals de geleerde Gwendolyn Leick uitlegt:
Het Mesopotamische gerechtssysteem rekende vooral op gewoonterecht dat werd behouden door de ouderen of stadsambtenaar of rechtbanken. Rechters konden gekozen worden van de lokale gemeenschap of aangewezen worden door de koning. De betrokken partijen vertegenwoordigden hun eigen zaak en brachten zelf de nodige getuigen mee. De processen, of althans de vonnissen, werden genoteerd en uit de meeste historische perioden zijn talrijke tabletten bewaard gebleven. Als er geen getuigen waren, kon de beschuldigde naar een beproeving worden verwezen, zoals in een rivier of kanaal worden gegooid. De persoon zijn onschuld was bewezen als de schuldige "geweigerd werd door de rivier". Beklaagden en eisers moesten een eed zweren op goddelijke emblemen, zoals de zonneschijf, die de god van de gerechtigheid, Sjamasj, voorstelde.
Omdat koningen werden beschouwd als de handhavers van recht en orde, vaardigden zij vaak wettelijke hervormingen, kwijtscheldingen van schulden en decreten uit die schriftelijk werden vastgelegd en vaak wetboeken worden genoemd, hoewel er geen bewijs is dat rechtbanken ooit naar dergelijke edicten verwezen.(105)
In plaats daarvan, rekenden rechtbanken op traditionele methoden - zoals de beproeving - om schuld of onschuld vast te stellen en legde dan de straf die passend leek. De codex van Lipit Ishtar lijkt vooral te zijn gecreëerd om geschillen op te lossen die voortkwamen uit eigendom problemen, erfenissen en schuldslavernij, en terwijl de hogere klasse de wetten strikt naleefde zoals ze geschreven stonden, schijnen dorpen, steden en gemeenten ze meer als een richtlijn dan een wetboek te hebben beschouwd, als ze ze al erkenden.
Codex Hammurabi
Hammurabi kwam aan de macht na zijn vader, Sin-Muballit (r. 1812-1793 v.Chr.), die aftreedt in zijn voordeel. Sin-Muballit had de rijke stad Larsa aangevallen, die beschermd werd door de Dynastie van Isin, en hij werd verslagen, waardoor hij gedwongen werd af te treden. Hammurabi vond wellicht dat zijn vader te haastig was met de veldtocht tegen Larsa en maakte er daarom een show van vrede te zoeken en zich bezig te houden met bouwprojecten, terwijl hij in alle stilte het leger oprichtte en uitrustte dat heel Mesopotamië zou veroveren.
Het is onzeker wanneer de Codex van Hammurabi was geschreven, maar het lijkt te zijn ingesteld ca. 1772 v.Chr. om orde te scheppen in Babylonië, wat zou zorgen voor een stabiel thuisfront om militaire campagnes van de starten. De Babylonische bevolking was veel diverser dan de onderdanen van Ur-Nammu of Lipit-Ishtar aangezien het een kosmopolitisch intellectueel en handelscentrum was, dat mensen uit de hele regio en zo ver als Egypte en Griekenland aantrok. De Codex van Hammurabi, moest daarom een reeks wetten voorstellen die de nationale juridische tradities en opvattingen van de mensen en de traditionele rechtspraktijken in de verschillende Mesopotamische stadstaten en koninkrijken oversteeg. Kriwaczek merkt op:
De wetten van Hammurabi weerspiegelen de schok van een ongekende sociale omgeving: de multi-etnische, multi-tribale Babylonische wereld. In vroegere Soemerisch-Akkadische tijden voelden alle gemeenschappen zich gezamenlijk lid van dezelfde familie, allen gelijke dienaren onder de ogen van de goden. In dergelijke omstandigheden konden geschillen worden opgelost door een beroep te doen op een collectief aanvaard waardesysteem, waarbij bloed dikker was dan water, en eerlijke schadeloosstelling wenselijker dan wraak. Maar nu, toen stedelingen en nomaden, die een geheel andere levenswijze volgden, met elkaar in aanraking kwamen, toen sprekers van West-Semitische Amurru-talen en andere talen samen werden geworpen met onbegrijpende Akkadiërs, moet de confrontatie maar al te gemakkelijk zijn uitgelopen op een conflict.(180)
Hammurabi, in navolging van Ur-Nammu, beweerde dat zijn wetten hem waren overhandigd door de god Sjamasj en liet een stèle graveren met deze wetten, met daarop een afbeelding van Sjamasj die ze aan de koning gaf, geplaatst op het stadsplein waar iedereen die kon lezen en er toegang toe zou hebben gehad; voor degenen die dat niet konden, werd het voorgelezen.
Onwetendheid van de wetten was daarom geen excuus om ze te breken want de wetten waren publiekelijk afgekondigd en waren ten allen tijde beschikbaar voor raadpleging. In tegenstelling tot de Codex van Ur-Nammu, die kon uitgaan van een algemeen begrip onder de bevolking, moest de Codex van Hammurabi explicieter - en strenger - zijn en het schijnt dat zijn codex werd geraadpleegd door de rechtbanken. Leick beschrijft de code en zijn bepalingen:
[Codex Hammurabi] is de eerste bekende poging om een samenhangend geheel van abstracte wettelijke voorschriften voor het gehele land op te stellen, waarin diverse plaatselijke gebruiken en traditioneel recht zijn opgenomen. Er zijn verschillende hoofdafdelingen (familierecht, waaronder subafdelingen over overspel, incest, echtscheiding en erfenis; eigendomsrecht en teruggave; leen- en huurovereenkomsten; en vaststelling van normen voor lasten en lonen). Er wordt onderscheid gemaakt tussen boetes en straffen naargelang de juridische status van een persoon: vrij, slaaf en een categorie daartussenin.(106)
In plaats van geldboetes, rekende de codex op het concept van vergeldingsrecht (ook gekend als Lex Talionis) gedefinieerd door het beroemde gezegde "oog om oog, tand om tand". Alhoewel de Codex van Hammurabi vrijwel zeker gebaseerd is op de Codex van Ur-Nammu, is ze veel gedetailleerder om voor een strikte naleving te zogen.
Conclusie
Het enige aspect dat de twee codices gemeen hadden, naast de standaard voorwaardelijke formule (als-dit-dan-dat), was de bewering dat ze verkregen waren van de goden. Dit kenmerk zou in latere wetboeken verschijnen, zoals die van de Assyriërs en de Mozaïsche Wet van de Bijbel. Net zoals Ur-Nammu aan Sjamasj het auteurschap van zijn wetboek toeschreef, wordt Mozes afgebeeld als iemand die het zijne van Jahweh heeft ontvangen.
De Codex van Hammurabi werd beschouwd als het oudste wetboek ter wereld tot in 1947 de Codex van Lipit-Ishtar werd ontdekt en vervolgens, in 1948, de tablet van de Codex van Ur-Nammu werd opgegraven in Irak. Deze was vertaald door Kramer in 1952, waarmee het oudste wetboek ter wereld aan het licht kwam. Kramer merkt op:
Hoe lang zal Ur-Nammu zijn plaats behouden als 's werelds eerste wetgever? Misschien niet voor lang. Er zijn aanwijzingen dat er in Soemer al wetgevers waren lang voordat Ur-Nammu werd geboren. Vroeg of laat zal een gelukkige "graver" een kopie vinden van een wetboek dat een eeuw of meer voorafging aan dat van Ur-Nammu.(55)
Hoewel dit waar kan zijn, is er tot op heden geen ander wetboek gevonden dat voorafging aan dat van Ur-Nammu en hij wordt nog steeds beschouwd als de eerste wetgever. Kramer verwijst naar hem als "de eerste Mozes" die, in antwoord op de behoefte van zijn volk aan orde, de eerste reeks wetten creëerde die van toepassing waren op alle mensen gelijk, ongeacht sociale status of vermeend voorrecht.
