Naxos is met een oppervlakte van 430 km² het grootste eiland van het Cycladische archipel. Het eiland kende haar meest welvarende tijdperken gedurende de vroege Bronstijd en wederom in de Archaïsche en Klassieke tijd.
Naxos in de Mythologie
In bepaalde versies van de Griekse mythologie werd niemand minder dan Zeus grootgebracht op het eiland en hij werd hier aanbeden als Zeus Melosios, beschermheer van schapen. Apollo werd ook in verband gebracht met het eiland en werd lokaal geassocieerd met geiten, herders en bloemisten. Ares, de god van oorlog en algeheel onruststoker onder de Olympische goden vond zijn toevlucht in het binnenste van het eiland – beschreven als siderobrotin petran – de plaats van het ijzer-etende gesteente (bedoeld wordt amaril, het beroemde exportmateriaal van het eiland dat gebruikt werd om het marmer te polijsten dat zo vaak in de Griekse beeldhouwkunst werd gebruikt).
De god die het meest nauw verbonden was met het eiland was echter Dionysos. Volgens de Griekse mythes zou hij op het eiland geboren zijn en was het ook hier dat de god van de wijn trouwde met Ariadne nadat ze was afgewezen door Theseus. Het leven, de dood en de wedergeboorte van Ariadne werden gevierd in een groots festival van de natuur op het eiland.
Historisch Overzicht
Het eiland werd voor het eerst bewoond in de Neolithische tijd met veelzeggende aanwijzingen van bewoning in het vierde millennium. Volgens sommige verslagen ontleende het eiland haar naam aan Naxos, de koning van de Kariërs die zich vestigde op het eiland. Vanaf het derde millennium vertoonde de Cycladen een duidelijk eigen cultuur – belichaamd door het uitgesproken Cycladische beeldhouwwerk dat een voorliefde had voor minimalistische staande figuren gemaakt uit marmer. Vanaf het midden van de Bronstijd werden Naxos en de Cycladen beïnvloed door de Minoïsche beschaving gevestigd op Kreta en de latere Myceense beschaving – hetgeen zowel blijkt uit de architectuur en de kunst. De belangrijkste nederzetting in deze tijd was Grotta, dat zich aan de westerse kust bevond.
Kolonisten uit Ionië bezetten het eiland vanaf circa 1025 v.Chr. In de 8ste eeuw v.Chr. was het eiland door de export van haar lokale marmer en amaril welvarend genoeg om koloniën te stichten. Naxos, gezamenlijk met Chalkis, stichtte de stad Naxos op Sicilië in 735 v.Chr., de eerste Griekse kolonie op het eiland. Een ander voorbeeld van de rijkdom van Naxos waren de verschillende monumentale eerbewijzen die gemaakt werden voor de grote heiligdommen zoals in Delos (de beroemde marmeren leeuwen) en Delphi (de gevierde Sfinx). Het was echter in de late 6de eeuw v.Chr. dat Naxos haar politieke en culturele hoogtepunt kende toen de tiran Lygdamis, bijgestaan door zijn Atheense bondgenoot Peisistratos, de macht greep op het eiland. Tijdens deze periode was er een uitgebreid programma van wederopbouw om de verschillende tempels van heiligdommen op te knappen en Naxos ontwikkelde zich tot de dominante macht in de Cycladen.
In de 5de eeuw v.Chr. werd het eiland het centrum van een revolutie tegen Ionië toen de zeelui uit Naxos de kant van de binnenvallende Perzen kozen die poogden het eiland te bezetten in circa 499 v.Chr. De strategie mislukte maar in 490 v.Chr. vielen de Perzen opnieuw aan en plunderden het eiland, waarbij de inwoners die niet waren gedood tot slaaf gemaakt werden. Als gevolg hiervan kozen de Naxiërs begrijpelijkerwijze in de slag bij Salamis (480 v.Chr.) en Plataea (479 v.Chr.) met hun vloot van triremen de kant van Athene tegen de Perzen. In 474 v.Chr. werd Naxos lid van de Delische Bond. Omstreeks 467 v.Chr. kwam Naxos echter in opstand tegen de Atheense dominantie in het verbond, maar het eiland werd uiteindelijk tot de orde geroepen en vanaf circa 450 v.Chr. kreeg het eiland door een Atheense cleruchie een semi-afhankelijke status, alhoewel ze een verminderd tribuut verschuldigd waren aan Athene.
De Romeinen namen in 41 v.Chr. Naxos in en tijdens de Byzantijnse periode, in de vijfde en zesde eeuw n.Chr., werden veel van de heidense tempels, waaronder die van Apollo, omgebouwd tot christelijke kerken.
De Archeologische Vindplaatsen
Op Naxos bevonden zich belangrijke tempels gewijd aan Apollo, Demeter en Dionysos en verschillende kleinere locaties die aan andere goden gewijd waren. De tempel van Apollo bevindt zich op het kleine eiland Palatia dat verbonden is met het hoofdeiland door een smalle strook land. Dit was traditioneel de plaats waar Ariadne door Theseus werd achtergelaten en vervolgens door Dionysos werd opgehaald. Van de Ionische tempel uit de zesde eeuw v.Chr. is tegenwoordig niets overgebleven, op haar fundatie en de ingang van de prodromos naar de binnenste cella – de Portara (met afmetingen van 6 meter hoog en 3,5 meter breed). Eens kon de tempel, met afmetingen van 59 bij 28 meter, zich meten met de grootste in Griekenland.
De tempel van Demeter was gebouwd nabij de nederzetting Ano Sagri in de archaïsche periode, maar de vindplaats kan zeer goed al in de 8ste eeuw v.Chr. het middelpunt van de verering van de oorspronkelijke vruchtbaarheidsgoden Demeter en Kore zijn geweest. Vanaf 530 v.Chr. werd een nieuwe Ionische tempel gebouwd met gebruik van marmer. Het is een vroeg voorbeeld van klassieke architectuur en een van de eerste tempels die de eerste verdieping van de cella wegliet met als consequentie dat de binnenste kolommen hoger werden om het dak te ondersteunen.
Dionysos werd aanbeden op het eiland vanaf de Myceense tijd en de bewaard gebleven tempel van Dionysos bevindt zich in de buurt van het dorp Glinado. Het is nog een voorbeeld van de vroege klassieke tempel-architectuur. De hedendaagse ruïnes dateren uit 550 v.Chr., maar er bestaat bewijs dat de constructie gebouwd was op drie eerdere tempels, ieder bovenop de ander. De voorgaande tempels waren eveneens gewijd aan Dionysos en waren verloren gegaan door overstromingen van de nabijgelegen rivier Biblinis. De laatste tempel werd door christenen ontmanteld in de 2de eeuw n.Chr. en in haar plaats werd een kerk ter ere van St. George gebouwd. Een ander interessant kenmerk van de vindplaats is een bron uit de zesde eeuw v.Chr., een van de weinige overgebleven exemplaren die met marmer bekleed is.
