Η Γραμμική Α’ ήταν το σύστημα γραφής του Μινωικού πολιτισμού, που είχε ως βάση την Κρήτη, κατά την διάρκεια της εποχής του Χαλκού. Χρησιμοποιήθηκε από το 1850 π.Χ. έως το 1450 π.Χ. και μέχρι σήμερα δεν έχει αποκρυπτογραφηθεί. Αντικείμενα με επιγραφές Γραμμικής Α’, συνήθως πήλινες πινακίδες, έχουν βρεθεί σε όλη τη Μεσόγειο, γεγονός που αποδεικνύει ότι μινωικό εμπόριο διεξαγόταν με νησιά όπως η Ρόδος, η Θήρα και άλλα νησιά των Κυκλάδων.
Προέλευση και ανάπτυξη
Η Γραμμική Α’ είναι η γραφή από μια ομάδα γραπτών γλωσσών που οι γλωσσολόγοι προσδιορίζουν ως συγγενείς, οι οποίες χρησιμοποιούνταν κατά την Εποχή του Χαλκού στο Αιγαίο και την ευρύτερη Μεσόγειο. Η παλαιότερη γραφή που έχει εντοπιστεί στην Ευρώπη είναι η κρητική ιερογλυφική γραφή, η οποία χρησιμοποιούνταν από το 2000 έως περίπου το 1650 π.Χ. Αυτή η γραφή, η οποία χρησιμοποιεί εικόνες για να δηλώσει αντικείμενα και αργότερα αντιπροσωπευτικούς ήχους, δεν έχει αποκρυπτογραφηθεί. Η Γραμμική Α’, η οποία μάλλον εμφανίστηκε λίγο αργότερα (αυτό εξακολουθεί να αποτελεί αντικείμενο συζήτησης ανάμεσα στους ιστορικούς), ήταν διαδεδομένη από το 1850 έως το 1450 π.Χ. περίπου και επίσης δεν έχει αποκρυπτογραφηθεί. Στα πρώιμα μινωικά ανάκτορα, η κρητική ιερογλυφική και η γραμμική Α’ γραφή χρησιμοποιούνταν ταυτόχρονα για μια χρονική περίοδο. Υπάρχει μια σαφής (αν και όχι απόλυτη) διαίρεση όσον αφορά τα αντικείμενα με κρητική ιερογλυφική γραφή και Γραμμική Α’, με την πρώτη να εμφανίζεται περισσότερο στο βόρειο τμήμα της Κρήτης και τη δεύτερη περισσότερο στο νότιο. Η Γραμμική Α’ χρησιμοποιούνταν σε ολόκληρο το νησί μέχρι τα τέλη του 16ου αιώνα π.Χ.
Η Γραμμική Α’ αποτελείται από τουλάχιστον 90 χαρακτήρες, οι οποίοι μπορούν να ομαδοποιηθούν σε συλλαβικά σύμβολα, ιδεογράμματα και σύμβολα που δηλώνουν αριθμούς και κλάσματα. Επιπλέον, τα μονογράμματα ήταν συμπλέγματα δύο ή τριών συμβόλων. Ο ιστορικός Χ. Τόμας υποστηρίζει ότι υπάρχουν πάνω από 800 λέξεις που μπορούν να αναγνωριστούν στη Γραμμική Α’. Ο γνωστός Έλληνας ιστορικός Σ. Αλεξίου δίνει την ακόλουθη περιγραφή της γραφής:
Αυτή η γραφή ονομάζεται Γραμμική επειδή αποτελείται από σύμβολα τα οποία, αν και προέρχονται από ιδεογράμματα, δεν είναι πλέον αναγνωρίσιμα ως αναπαραστάσεις αντικειμένων, αλλά αποτελούνται από γραμμές ομαδοποιημένες σε αφηρημένους σχηματισμούς. (127)
Η μεταγενέστερη Γραμμική Β’ του μυκηναϊκού πολιτισμού προήλθε από τη Γραμμική Α (περίπου το 70% των συμβόλων της Γραμμικής Α εμφανίζονται στη Γραμμική Β) και χρησιμοποιήθηκε για να εκφράσει τη γλώσσα που σήμερα ονομάζουμε μυκηναϊκή ελληνική (αποκρυπτογραφήθηκε το 1952 μ.Χ.). Η Γραμμική Α’, συνεπώς, αποτελεί σημαντικό δείκτη ενός συνεχιζόμενου, αν και μεταβαλλόμενου, πολιτισμού στο Αιγαίο της εποχής του Χαλκού.
Μινωική Κρήτη
Ο Μινωικός πολιτισμός άκμασε κατά τη Μέση Εποχή του Χαλκού (περίπου 2000 έως περίπου 1450 π.Χ.) στην Κρήτη. Αναπτύχθηκαν μεγάλοι οικισμοί σε τοποθεσίες όπως η Κνωσός, η Φαιστός, τα Μάλια και η Ζάκρος. Σε όλες αυτές τις τοποθεσίες υπήρχαν δαιδαλώδη ανακτορικά συγκροτήματα, τάφοι και νεκροταφεία. Τα ανακτορικά συγκροτήματα πιθανώς ήταν πολιτικά, εμπορικά, διοικητικά ή θρησκευτικά κέντρα ή εκτελούσαν έναν συνδυασμό αυτών των λειτουργιών. Η σχέση μεταξύ των διαφόρων ανακτόρων και της δομής εξουσίας στο εσωτερικό τους και σε ολόκληρο το νησί δεν είναι σαφής λόγω έλλειψης αρχαιολογικών και γραπτών δεδομένων. Είναι σαφές, ωστόσο, ότι τα ανάκτορα ασκούσαν κάποιο είδος τοπικού ελέγχου, ιδίως στη συλλογή και αποθήκευση του πλεονάσματος της παραγωγής - κρασιού, ελαιολάδου, σιτηρών, πολύτιμων μετάλλων και κεραμικών. Μικρές πόλεις, χωριά και αγροκτήματα ήταν διάσπαρτα σε όλη την περιοχή, που πιθανότατα ελέγχονταν από ένα μόνο ανάκτορο. Δρόμοι συνέδεαν αυτούς τους απομονωμένους οικισμούς μεταξύ τους και με το διοικητικό κέντρο.
Τα πρώτα ανάκτορα κατασκευάστηκαν γύρω στο 2000 π.Χ. και, μετά από καταστροφικούς σεισμούς και πυρκαγιές, ξαναχτίστηκαν περίπου το 1700 π.Χ. Αυτά τα δεύτερα ανάκτορα επέζησαν μέχρι την τελική τους καταστροφή μεταξύ 1500 π.Χ. και 1450 π.Χ., και πάλι είτε από σεισμό, είτε από πυρκαγιά, είτε από εισβολή (ή από συνδυασμό των τριών).
Υπάρχει γενική συμφωνία μεταξύ των ιστορικών ότι τα μινωικά ανάκτορα στην Κρήτη ήταν ανεξάρτητα το ένα από το άλλο μέχρι το 1700 π.Χ. και στη συνέχεια περιήλθαν στην κυριαρχία του ισχυρότερου, της Κνωσού. Αυτή η κυριαρχία αποδεικνύεται από την ομοιομορφία στην αρχιτεκτονική σε όλο το νησί καθώς και την ευρύτερη χρήση της Γραμμικής Α’ σε όλα τα ανάκτορα, όπως μαρτυρούν τα ευρήματα ορθογώνιων πήλινων πινακίδων που πιθανότατα χρησιμοποιούνταν για διοικητικούς σκοπούς και τήρηση αρχείων. Αντικείμενα με Γραμμική Α’ έχουν βρεθεί όχι μόνο σε μεγάλα κέντρα όπως η Κνωσός, η Φαιστός, η Ζάκρος και τα Χανιά, αλλά και σε πολλές πιο ασήμαντες τοποθεσίες όπως η Τύλισος και η Αγία Τριάδα, σε μεμονωμένες και πιο απομονωμένες “επαύλεις” όπως οι Αρχάνες, ο Σκλαβόκαμπος, ο Πύργος Μύρτου και τα Γουρνιά, σε απομακρυσμένα σπηλαιώδη και ορεινά ιερά όπως ο Γιούχτας, η Κάτω Σύμη και η κορυφή Πετσοφά, καθώς και σε τάφους. Συνεπώς, η Γραμμική Α’ έχει θεωρηθεί από ορισμένους ιστορικούς ως ισχυρή ένδειξη ότι υπήρχε κάποιο είδος ενιαίας κεντρικής εξουσίας στη Μινωική Κρήτη.
Πιθανές χρήσεις της Γραμμικής Α’
Αν και η Γραμμική Α’ δεν έχει ακόμη αποκρυπτογραφηθεί, οι μελετητές συμφωνούν σε γενικές γραμμές ότι εξυπηρετούσε κατά βάση διοικητικές ανάγκες. Πήλινες πινακίδες Γραμμικής Α’ χρησιμοποιήθηκαν ως αρχεία εμπορικών συναλλαγών που αφορούσαν αγαθά όπως τρόφιμα, ζώα, κεραμικά και υφάσματα. Οι πινακίδες πιθανόν να αναφέρουν και πληροφορίες σχετικές με το προσωπικό. Ωστόσο, δεδομένου ότι η γραφή δεν έχει ακόμη αποκρυπτογραφηθεί, η ερμηνεία συγκεκριμένων πινακίδων παραμένει αβέβαιη. Όπως σημειώνει ο ιστορικός Β. Λα Ρόσα: «Η ακριβής φύση των καταχωρήσεων είναι αβέβαιη. Μπορεί να αναφέρονται σε εισαγωγές και εξαγωγές από τις αποθήκες, στη διανομή αγαθών ως αντάλλαγμα για εργασία, σε συναλλαγές και ίσως και σε φόρους» (Cline, 499).
Εκτός από τις πήλινες πινακίδες, η Γραμμική Α’ εμφανίζεται σε δίσκους από πηλό, οι οποίοι επιπρόσθετα έφεραν εντυπώσεις με μία ή περισσότερες σφραγίδες. Αυτά τα κυκλικά αντικείμενα, τα οποία συχνά έχουν επιγραφή και στις δύο πλευρές, μπορεί να χρησιμοποιήθηκαν ως αποδείξεις. Ένας άλλος τύπος δίσκου, μερικές φορές με κυματιστή άκρη, έχει μία ή δύο κεντρικές οπές, ίσως για να προσαρτάται σε έναν κύλινδρο παπύρου ως ετικέτα. Ένας τρίτος, σχετικός τύπος είναι ένα τραχύ πήλινο πώμα που χρησιμοποιείται για το σφράγισμα βάζων, σάκων ή άλλων δοχείων. Αυτά τα αντικείμενα φέρουν μόνο αποτύπωμα σφραγίδας και δεν είναι χαραγμένα με Γραμμική Α’ αλλά συχνά βρίσκονται κοντά σε αντικείμενα που έχουν επιγραφές Γραμμικής Α’. Σπανιότερα αντικείμενα που φέρουν τη γραφή περιλαμβάνουν πήλινες εκδόσεις ή συνημμένα χαμένων αρχείων που κάποτε γράφτηκαν σε φθαρτά υλικά όπως πάπυρο και περγαμηνή (το πήλινο μέρος εμπόδιζε το άνοιγμα του παπύρου ή της περγαμηνής από μη εξουσιοδοτημένο άτομο χωρίς να γίνει αντιληπτό).
Η πιθανή σύνδεση μεταξύ της Γραμμικής Α’ και της διοίκησης ενισχύεται από την τοποθεσία που βρέθηκαν, όπως για παράδειγμα στη Ζάκρο, όπου υπήρχε μια ειδική αίθουσα αρχειοθέτησης των ενεπίγραφων πινακίδων, και στην Αγία Τριάδα, όπου μια ενιαία έπαυλη περιείχε 147 πινακίδες και 20 δίσκους. Αξίζει πάντως να σημειωθεί, ότι αντικείμενα με Γραμμική Α’ έχουν βρεθεί σε όλα τα περιβάλλοντα των μινωικών θέσεων, όχι μόνο σε αποθήκες. Ωστόσο, ενισχύει την υπόθεση εξυπηρέτησης διοικητικών αναγκών, το γεγονός ότι ορισμένα σημάδια σφραγίδας σε πινακίδες μιας τοποθεσίας πολύ συχνά ταιριάζουν ακριβώς με τις σφραγίδες που χρησιμοποιούνται σε άλλες τοποθεσίες. Μια πρόσθετη σύνδεση με τη διοίκηση και το εμπόριο είναι ότι τα σύμβολα της Γραμμικής Α’ χρησιμοποιούνταν για να δηλώσουν συγκεκριμένα βάρη μέτρησης και εμφανίζονται συχνά με μορφή αντίβαρων αργαλειού. Μεταξύ των λίγων ομάδων σημείων που μπορούν να ερμηνευθούν με κάποια βεβαιότητα είναι το ku-ro, το οποίο θεωρείται ότι σημαίνει «σύνολο», και το po-to-ku-ro που σημαίνει «γενικό σύνολο», καθώς αυτά τα σημάδια εμφανίζονται πολύ συχνά στο τέλος αριθμητικών λιστών.
Υπάρχουν παραδείγματα άλλων χρήσεων της Γραμμικής Α’, δεδομένων των ευρημάτων σε ιερά. Έχουν ανακαλυφθεί λίθινες τράπεζες προσφορών, διπλοί πέλεκεις κατασκευασμένοι από χαλκό, ασήμι και χρυσό, καθώς και κοσμήματα όπως δαχτυλίδια και καρφίτσες, όλα με επιγραφές Γραμμικής Α’. Το θρησκευτικό πλαίσιο αυτών των ευρημάτων υποδηλώνει έντονα ότι προορίζονταν ως αναθήματα και η γραφή πιθανότατα υποδηλώνει κύρια ονόματα, ίσως θεοτήτων ή το όνομα του ατόμου που κάνει την προσφορά. Η επιγραφή Γραμμικής Α’ σε τέτοια λατρευτικά αντικείμενα τείνει να είναι μεγαλύτερη από εκείνη στα διοικητικά έγγραφα, συχνά φτάνοντας το μήκος των προτάσεων. Ένα άλλο μέσο για τη γραφή ήταν τα κεραμικά αντικείμενα, ιδιαίτερα τα μεγάλα αποθηκευτικά πιθάρια. Τα σύμβολα σε αυτά τα βάζα είναι συνήθως τρία ή τέσσερα σε αριθμό και θα μπορούσαν να δηλώνουν το περιεχόμενο των αγγείων, τον ιδιοκτήτη του ή τον κατασκευαστή του, ή ακόμα και μια θεότητα.
Μια τρίτη κατηγορία αντικειμένων Γραμμικής Α’ είναι όσα σχετίζονται με την αρχιτεκτονική. Θα μπορούσαν να είναι σημάδια κτιστών που έχουν χαραχθεί σε ογκόλιθους. Οι σοβατισμένοι τοίχοι έχουν επίσης παραδείγματα γραφής με την μορφή αρχαίων γκράφιτι. Αυτά τα γκράφιτι και μερικά από τα χειρόγραφα σε κεραμικά έγιναν με μελάνι όπως αυτό που εξάγεται από το χταπόδι (το οποίο είναι αποτελεί ένα πολύ συνηθισμένο θέμα της μινωικής κεραμικής διακόσμησης). Όπως σημειώνει ο ιστορικός Ε. Χάλαγκερ: «...το γεγονός ότι η Γραμμική Α’ χρησιμοποιήθηκε σε πολλά αντικείμενα που δεν σχετίζονται με την οικονομία και ήταν επίσης γραμμένη με μελάνι, φαίνεται να υποδηλώνει ότι η γραφή χρησιμοποιήθηκε πολύ πιο εκτενώς κατά την ΥΜ 1 περίοδο [16ος-15ος αιώνας π.Χ.] από ό,τι θα μας οδηγούσαν να πιστέψουμε οι σωζόμενες επιγραφές» (Cline, 152).
Η εξάπλωση της Γραμμικής Α’
Καθώς οι Μινωίτες εμπορεύονταν σε όλη τη Μεσόγειο, διέδωσαν και τις αντιλήψεις τους σχετικά με τη θρησκεία, την τέχνη, την αρχιτεκτονική, την κεραμική και τη γλώσσα. Για παράδειγμα, η προϊστορική τοποθεσία Τριάντα (Ιαλυσός) στη βορειοδυτική ακτή της Ρόδου εξελίχθηκε σε σημαντικό εμπορικό κέντρο κατά την Εποχή του Χαλκού. Από τον 16ο αιώνα π.Χ., το εμπόριο με τον μινωικό πολιτισμό στην Κρήτη αποδεικνύεται από τα ευρήματα αντικειμένων με επιγραφές Γραμμικής Α, καθώς και από άλλα στοιχεία του κρητικού πολιτισμού, όπως μέτρηση βαρών, μινωική κεραμική, μινωικές τοιχογραφίες και παραδείγματα μινωικής αρχιτεκτονικής. Άλλα νησιά που εμπορεύονταν με τους Μινωίτες και στα οποία έχουν βρεθεί επιγραφές Γραμμικής Α’ περιλαμβάνουν τη Θήρα (σύγχρονη Σαντορίνη), τα Κύθηρα, τη Σαμοθράκη, το σύμπλεγμα των Κυκλάδων (π.χ. Κέα, Μήλος), τη Μίλητο (στη σύγχρονη Τουρκία) και το Τελ Χάρορ στο Ισραήλ. Η τοπική κεραμική και τα λίθινα αντικείμενα που βρέθηκαν στις δύο τελευταίες θέσεις, οι οποίες φέρουν επιγραφές Γραμμικής Α’, υποδηλώνουν τη χρήση της γραφής εκεί (ίσως από έναν κάτοικο Μινωίτη μετανάστη) και όχι την απλή εισαγωγή ενεπίγραφων αγαθών από έναν μακρινό μινωικό οικισμό.
Η παρακμή των Μινωιτών
Ο Μινωικός πολιτισμός παρήκμασε και τελικά αντικαταστάθηκε από τον Μυκηναϊκό πολιτισμό της ηπειρωτικής Ελλάδας στα μέσα της 2ης χιλιετίας π.Χ. Τα μινωικά ανάκτορα και οι οικισμοί στην Κρήτη παρουσιάζουν ενδείξεις πυρκαγιάς και καταστροφής περίπου το 1450 π.Χ. Δεν παρουσιάζονται τέτοιες ενδείξεις στην Κνωσό (η οποία καταστράφηκε περίπου έναν αιώνα αργότερα). Αυτή η καταστροφή μπορεί να οφείλεται σε εισβολείς Μυκηναίους, υπάρχουν όμως και εναλλακτικές πιθανές εξηγήσεις όπως σεισμοί, ηφαιστειακή δραστηριότητα, πίεση από τον υπερπληθυσμό και αποδυνάμωση της καθιερωμένης τάξης στη μινωική κοινωνία καθώς ο ανταγωνισμός για τους πόρους αυξανόταν. Όποια και αν ήταν η αιτία, οι περισσότερες από τις μινωικές τοποθεσίες εγκαταλείφθηκαν μέχρι το 1200 π.Χ. Η Γραμμική Α’, όπως είδαμε, επέστρεψε εν μέρει με την τροποποιημένη μορφή ως η Μυκηναϊκή Γραμμική Β’ από τα τέλη του 15ου αιώνα π.Χ.
Η πιθανότητα αποκρυπτογράφησης της Γραμμικής Α’ εξαρτάται από την εύρεση περισσότερων επιγραφών, ιδίως, πιο μακροσκελών κειμένων ή ενός ισοδύναμου της Στήλης της Ροζέτας, όπως εξηγείται εδώ στην Εγκυκλοπαίδεια της Αρχαίας Ιστορίας:
Οι προοπτικές για την αποκρυπτογράφηση της Γραμμικής Α’ παραμένουν απίθανες, επειδή το σωζόμενο σώμα κειμένων είναι πολύ μικρό για να αποφέρει αποτελέσματα μέσω καθαρής δομικής ανάλυσης, και η γλώσσα – ή οι γλώσσες – που αποτελούν τη βάση της γραφής αυτής πιθανότατα δεν σχετίζονται με άλλες γνωστές από τον αρχαίο κόσμο γλώσσες. (4092)
