Şamanizm, Kore’de tarih öncesi dönemlerden modern çağa kadar yaygın olarak uygulanmıştır. Kuzeydoğu Asya ve Arktik kültürlerinde ortaya çıkan bir inanç sistemi olan şamanizm, günümüzde farklı kültürlerde daha geniş bir anlam kazanmış olsa da, eski Kore’de kendine özgü biçimini korumuş; kendi kendini seçen uygulayıcılar, yaşayanlara yardım etmek amacıyla ruhlar dünyasıyla iletişim kurmayı ve onu etkilemeyi vaat etmişlerdir. Şamanlara yetkileri, değerlerine inananlar tarafından verilmiştir. Bu nedenle şamanizm bir din değildir; hiyerarşik bir din adamlığı, yazılı kutsal metinler veya uyulması gereken bir dogma bulunmamaktadır. Kore’nin kayıtlı tarihinin büyük bir bölümünde Budizm resmî devlet dini olarak benimsenmiş olsa da, şamanizm sıradan, çoğunlukla köylü nüfus için hâlâ önemliydi. Antik Kore kültürü üzerindeki etkisi, günümüze ulaşan sanat, mimari, edebiyat ve müzikte en somut şekilde görülmektedir.
Ritüeller ve Uygulayıcılar
Kore’de misin ya da ‘batıl inanç’ olarak adlandırılan şamanizmde, yaşayanların dünyasının dışında başka bir dünya olduğu ve bu ruhlar dünyasında insan işlerini etkileyebilecek hem iyi hem kötü varlıklar bulunduğu düşünülür. Ayrıca şamanizm, ağaçlar, dağlar, kayalar ve nehirler gibi doğal öğelerin kendi ruhlarına sahip olduğuna inanılan animizm unsurları ve örneğin evlerin, tapınakların ve mezarların yerleşiminin, bu ruhların ve yaşam güçlerinin konumundan en iyi şekilde faydalanacak şekilde dikkatle belirlendiği feng şui fikirleriyle de harmanlanmıştır. Bir şaman, en azından inananlar için, yalnızca bu ruhlarla iletişim kurmakla kalmaz, aynı zamanda onların dünyasına girebilme yetisine de sahiptir. Alternatif olarak, bir kut töreninde bir ruh veya belirli bir tanrı, geçici olarak şamanın bedenine girip onunla birlikte bulunabilir ve konuşma yeteneğine sahip olabilir. Şaman bunu, uzun süreli ilahiler söyleme ve dans etme ile birlikte davul ve çan çalınması eşliğinde ulaşılabilen değişmiş bir bilinç hâli ya da trans durumunda gerçekleştirir. Son olarak, şamanlara aynı zamanda şifa verme güçleri ve verimlilik, uzun ömür gibi bedensel olumlu etkiler sağlama yetisi de atfedilmiştir.
Kadın şamanlara mudang, erkek şamanlara ise paksu veya pansu denirdi; kanıtlar, kadınların sadece dört meslekten birini yapmalarına izin verilmesi nedeniyle mudang’ların sayısının çok daha fazla olduğunu göstermektedir. Şaman olmak için özel bir tören, öğrenim veya inisiyasyon gerekmezdi. Kendi kendine seçilen şamanlar, genellikle bir hastalık sırasında yaşadıkları ruhsal bir deneyimi öne sürer ve bundan sonra uygulamalarına devam ederdi. Mudang’ların kızları da genellikle annelerinin izinden giderek şaman olurdu. Bu şamanların yeteneklerini sergilemek için belirli bir yerleri veya tapınakları yoktu; ihtiyaç duyulan her yerde görev yaparlardı. Yine de bazı şaman tapınakları mevcuttu; örneğin dağ bölgelerinde Dağ Tanrısı Sanshin’e adananlar gibi.
Şamanların herhangi bir kuruma bağlılıkları veya dinsel sorumlulukları yoktu; inananlar onları, denebilir ki, kendi sorumlulukları altında tutarlardı. Ancak birçok kişi, şamanların bu dünya ile ruhlar dünyası arasında aracı olma yetisine sahip olduğuna inanıyordu. Özellikle bir grup ruh, chosang yani ataların ruhları, sorun çıkarıcı olabilir ve çeşitli olumsuz olaylardan sorumlu tutulurdu. Bu ruhlarla iletişim kurmak ve huzursuzluklarının nedenini öğrenmek için bir şaman tutulur; böylece ruhlar yatıştırılarak yaşayanların işlerine karışmaktan vazgeçirilirdi.
Mudang ve paksu birçok başarı elde etmiş olmalı ki, şamanların antik Kore’nin erken toplumlarında topluluk liderleri arasında yer aldığı, hatta belki de tek yönetici oldukları düşünülmektedir. Erken Silla kralları için kullanılan terimlerden biri chachaung ya da şaman’dı. Bu olasılık, 5.-6. yüzyıl Silla krallığı kraliyet mezarlarından çıkarılan altın taçların tasarımlarıyla da desteklenmektedir. Bu taçlarda ağaç benzeri çıkıntılar yer almakta olup, şamanizm sanatında yaygın bir motif olan ve Sibirya kabilelerindekilere benzer bir tasarımdır. Çağdaş Baekje (Paekche) krallığı da kraliyet taçları için dal benzeri süslemeler üretmiştir. Kore mitolojisi, Kore ırkının kurucusu Dangun gibi liderlerin şamanist niteliklere veya mirasa sahip olduğunu anlatır ve Dangun bazen sanatta Sanshin olarak tasvir edilir (veya tam tersi).
Diğer Dinlerle Birlikte Yaşama
Goryeo Hanedanlığı’ndan (MS 918-1392) itibaren, Konfüçyüsçü ilkeler ve Budizm önem kazandıkça, şamanizmin hükümet ve devlet işlerine olan etkisi azaldı. Bazı kraliçeler kendi özel şamanlarını kullanıyordu ve bazen şamanlar, ciddi kuraklıklar veya seller gibi kriz zamanlarında hükümetler tarafından çağrılıyordu. Ancak 14. yüzyıldan itibaren Joseon Hanedanlığı döneminde, şamanların kraliyet sarayından uzak tutulmasını sağlamak için özel önlemler alındı.
Tüm şamanların kayıt altına alınması zorunluydu ve faaliyetlerini denetlemesi için bir devlet memuru görevlendirildi. Bu durum, Neo-Konfüçyüsçülüğün benimsenmesi ve şamanizmin, törenlerde uygunsuz danslar ve cinsiyetlerin karışımı gibi özellikleri nedeniyle aristokrat çevreler tarafından hoş karşılanmamasıyla ilgilidir. Ancak şamanizm, sıradan, büyük ölçüde kırsal nüfus üzerinde güçlü etkisini sürdürdü; bu nüfus, geleneksel atalara tapınmadan devlet destekli Budizm’e kadar, bu ve diğer dinlerin geçerliliğini kabul etmekte hiçbir tereddüt göstermiyordu. Gerçekten de halk dini, uzun süredir şamanizm, animizm, sadeleştirilmiş Budizm, Taoizm ve Konfüçyüsçülüğün eklektik bir karışımı olmuştu ve bu, Kore halk sanatında görülen aynı şekilde eklektik görsellerle de kanıtlanmaktadır.
Şaman Sanatı
Şaman resimleri, genellikle bir sanatçının veya hatta bir şamanın bir kut töreninin deneyimini yakalama girişimi olarak, ipek, kağıt ve pamuk üzerine yapılmıştır. Perspektif sunma çabası olmaksızın oldukça ilkel bir görünüme sahiptirler, ancak cesur ve canlıdırlar. Konu seçimi de genellikle sınırlıdır; tanrılar küçük bir kadro halinde sık sık resmedilir. Dağ Tanrısı Sanshin en sevilen figürdür ve genellikle uzun beyaz sakallı yaşlı bir adam olarak, bir çam ağacının altında otururken ve yanında kaplan habercisi ile birlikte tasvir edilir. Diğer popüler tanrılar arasında Yongwang, Ejderha Kral, ve sırasıyla güneş ve ay ruhları olan Haenim ve Talnim bulunur. Bazı tanrılar ise Budist kökenlidir; örneğin Sambul chesok veya Üç Buda, şamanlar tarafından törenlerde kullanılan birçok kağıt yelpazede görülür.
Törenler sırasında bu resimler duvarlara asılır veya dışarıdaysa, paravanlara yerleştirilir ya da asılı ipler üzerine çivilenirdi. Beyaz, mavi ve sarı, bu tür resimlerde en yaygın kullanılan renklerdir. Resimler sıklıkla Budizm unsurlarını içerir; aslında Budist rahipler bunları boyamakla görevlendirilirdi ve bu nedenle sahnelerde hem Buda figürleri hem de şaman figürleri, örneğin Yedi Yıldız ruhu Chilseong ve şamanizm açısından önemli takımyıldızlar, Büyük Ayı, kuzey yıldızı ve dokuz gezegen yer alabilir. Bu karışık tarz resimlerde kırmızı, yalnızca şamanizme ait eserlerde kullanılan kırmızıdan çok daha fazla kullanılır. Bir diğer resim türü ise pujok’tur; kapılara, duvarlara ve sandıklara çivilenen geçici posterlerdir ve kötü ruhları uzak tutmak amacıyla hazırlanır. Bu posterler çoğunlukla kaplan, köpek, horoz ve aslan gibi hayvanların ilkel çizimlerini içerir.
Diğer sanat biçimleri arasında, daha önce bahsedilen Üç Krallık dönemi şaman etkili kraliyet taçları ve antik mezarlardan çıkan bronz yıldız biçimli çıngıraklar veya çanlar yer alır; bunlar muhtemelen törenlerde kullanılmış ve MÖ 3. yüzyıla tarihlenir. Şamanizm, Budist mimariyi de etkilemiş; özellikle tapınakların önüne yapılan taş pagodalar bazen Büyük Ayı takımyıldızının yedi yıldızını temsil eden yedi dairesel halkaya sahip olmuştur. Budist heykel sanatı da bazen şaman ikonografisinden ilham almıştır. Örneğin, 11. yüzyılda, Maitreya (gelecek Buda) olarak tasvir edilen çok büyük Buda figürleri doğal kayalardan oyulmuş ve çoğu benzersiz uzun şapkalar takmıştır; bazı araştırmacılar bunun şamanizmle bağlantılı olabileceğini öne sürmektedir. Örnekler Paju’da ve Nonsan’daki Gwanchok Tapınağı’nda görülebilir.
This content was made possible with generous support from the British Korean Society.
