Dövmeler, tarih boyunca çeşitli kültürlerde ortaya çıkan antik bir sanat formudur. Dünyadaki en eski (ve muhtemelen en eski) dövme desenlerinden biri, yaklaşık MÖ 3250 yılında Avusturya-İtalya sınırındaki bir buzula gömülen ve 1991 yılında bulunan “Buzadam” olarak bilinen Otzi’nin donmuş kalıntılarında keşfedilmiştir. Otzi’nin vücudunda, alt bacaklarından üst sırtına, gövdesine ve sol bileğine kadar yayılan 61 dövme bulunmaktadır. Bu dövmeler, kendisinde olabilecek bazı rahatsızlıkları hafifletici terapötik amaçlarla yapılmış olarak yorumlanmıştır, ancak kesinlikle başka amaçlarla da kullanılmış olabilirler.
“Tattoo” (dövme) kelimesi, Polinezya dilinde “vurmak” anlamına gelen “ta” kelimesinden türemiştir ve Tahiti dilinde “bir şeyi işaretlemek” anlamına gelen “tatau” kelimesine evrilmiştir. Bu yüzden dövmeler günümüzde genellikle Polinezya kültürüyle ilişkilendirilmektedir. Ancak dövme sanatı binlerce yıl öncesine dayanır ve en az Orta Krallık dönemi (MÖ 2040-1782) kadar eski Mısır’da da uygulanmıştır. Antik Yunan ve Roma gibi kültürlerde dövmeler, bir tanrıya adanmayı simgeleyen dinsel bir işaret, köleliği simgeleyen bir damga, belirli mesleklerin (örneğin fahişelik) işareti ya da doğurganlığı teşvik etmek ve koruma sağlamak amacıyla kullanılırdı. Bu kültürlerde hem erkekler hem de kadınlar dövme yaptırırken, Mısır’da dövmeler görünüşe göre yalnızca kadınlar tarafından kullanılmıştır; fakat muhtemelen benzer amaçlar için.
Ancak ilginç bir fark, Mısır kadınlarının dövmelerinin yorumlanmasında diğer kültürlerden farklı olarak devam etmektedir: Mısır kadınlarının dövmeleri — basitçe görmezden gelinmedikçe — alt sınıfın simgesi ve dansöz ya da fahişenin işareti olarak kabul edilmiştir; diğer olasılıklar göz önünde bulundurulmamıştır. Dahası, böyle yorumlara izin verildiğinde bile, bu görüşün önceden yerleşmiş anlayışa karşıt olması gerekir.
Kafa Karışıklığı
İlk Mısır bilimciler, dövmelerle ilgili kendi anlayışları ve önyargılarına göre yorumda bulundular ve kadın mumyaları ya da kadın heykelciklerini incelerken, dövmelerin alt sınıfa mensup fahişeler ve dansçı kızlar tarafından taşındığı sonucuna vardılar. York Üniversitesi Arkeoloji Bölümü'nden araştırmacı Joann Fletcher, bu erken dönem yorumların yol açtığı kafa karışıklığını şöyle açıklar:
Çünkü dövme antik Mısır’da yalnızca kadınlara özgü bir uygulama gibi göründüğünden, dövmeli mumyalar genellikle kazıları gerçekleştiren (erkek) arkeologlar tarafından göz ardı edilmiştir; bu arkeologlar kadınların 'şüpheli statüde' olduklarını varsayma eğilimindeydiler ve bazı durumlarda onları 'dansçı kızlar' olarak tanımladılar. Ancak bu kadın mumyaları, modern Luksor’un karşısında yer alan ve kraliyet ile elit mezarlarla ilişkilendirilen Deir el-Bahari bölgesine gömülmüştü. Ve biliyoruz ki, 'muhtemelen bir kraliyet cariyesi' olarak tanımlanan bu kadınlardan en az biri, mezar yazıtlarında ortaya çıktığı üzere, aslında Amunet adında yüksek statülü bir rahibeydi. Dövmelerin uzun süredir fahişelere özgü işaretler olduğu ya da kadınları cinsel yolla bulaşan hastalıklardan korumak için yapıldığı varsayılmış olsa da, ben şahsen antik Mısırlı kadınların dövmelerinin tedavi edici bir rolü olduğuna ve hamilelik ile doğumun son derece zorlu dönemlerinde kalıcı bir muska işlevi gördüğüne inanıyorum.
Dövme taşıyan kadınların aslında rahibeler ve saray mensupları olduklarını açıkça gösteren daha fazla kanıt ortaya çıktıkça, 'alt sınıfa ait' dövmeli kadınlar yorumu bir nebze gözden geçirildi ve bu dövmelerin, bir kadını Hathor’a tapınma ile ilişkilendiren kültik işaretler olduğu fikri ortaya atıldı. Ancak bu anlayış hâlâ bir miktar erotizm ve cinsellik çağrışımı taşıyordu ve günümüzün mevcut hassasiyetleri bu unsurları bir rahibe tanımı içine almakta zorlanmaktadır. Günümüzün sözde 'ilerici' toplumunda bile, bu antik dövmeler hâlâ 19. yüzyılda olduğu gibi genel olarak alt sınıfla ilişkilendirilmeye devam etmektedir. Antik Mısır dövmelerinin tam anlamları net olmasa da, çeşitli anlamlar taşıdıkları ve birçok farklı sosyal sınıftan kadının bu dövmeleri taşımayı tercih ettiği açıktır.
Orta Krallık Dönemi'nde Mısır'da Dövmeler
Antik Mısır’daki dövmelerin, tanrıça Hathor’un rahibelerinin bu şekilde işaretlendiklerine dair bazı kanıtlara dayanarak, Hanedanlık Öncesi Döneme (yaklaşık MÖ 6000 - 3150) kadar uzanabileceği düşünülmektedir. Ancak bu iddia tamamen spekülatiftir. Şimdiye kadar bulunan en kesin dövme kanıtı ise Orta Krallık Dönemi’ne aittir. Akademisyen Carolyn Graves-Brown, '1891 yılında, Orta Krallık dönemi Deir el-Bahri bölgesinde iki antik Mısırlı kadın mumyası ortaya çıkarıldı; bu kadınların vücutlarında geometrik şekilde düzenlenmiş nokta ve çizgilerden oluşan dövmeler vardı' (113) diye yazar. Graves-Brown ayrıca, bu kadınlardaki dövmelerin, Orta Krallık dönemine ait doğurganlık bebeklerinde bulunanlarla aynı olduğunu ve sonrasında benzer işaretlere sahip başka kadın mumyalarının da keşfedildiğini belirtir.
Ortaya çıkarılan ilk kadın mumyaların bir kralın haremine ait olduğu, diğerlerinin ise dansçı ya da fahişe oldukları düşünülüyordu. Mumyaları inceleyen 19. ve 20. yüzyılın erkek Mısırbilimcileri, dövmeli bir kadını yüksek sosyal statüye sahip biri olarak hayal etmekte zorlandıkları için, dövmeler alt sınıfa ait bir işaret olarak kabul edildi. Hatta 1995 yılı kadar yakın bir tarihte bile, genelde dövmeler ve kadınlar hakkında açık ve net bir yaklaşım sergileyen Mısırbilimci Joyce Tyldesley şöyle yazar: 'Dövme, görünüşe göre alt sınıf kadınlarla sınırlı kalmış gibi görünüyor' (160). Her ne kadar eserinin başka bölümlerinde dövmelerin amaçlarının çeşitliliğini kabul etse de, beden süslemelerine dair eski damgalama günümüzde de devam etmekte ve bu işaretlerin doğru şekilde yorumlanmasını – özellikle erkekler tarafından – engellemektedir.
Dövmenin yalnızca fahişeler, dansçı kızlar ve 'alt sınıf kadınlar' tarafından taşındığı iddiası, Orta Krallık’ın 11. Hanedanlığı’ndan tanrıça Hathor’un rahibesi Amunet örneği göz önünde bulundurulduğunda daha da zayıflar. Amunet’in mumyası, 1891 yılında Mısırbilimci Eugène Grébaut tarafından Deir el-Bahri’de diğerleriyle birlikte keşfedilmiştir ve kollarında, uyluklarında ve alt karın bölgesinde dövme çizgilerinden oluşan desenler görülmektedir. Bu dövmeler bazı araştırmacılar tarafından doğurganlık sembolleri olarak yorumlanmakta ve bu görüş, bedenlerinde benzer işaretler taşıyan dövmeli kadın heykelcikleri ve mumyalarıyla desteklenmektedir.
Sembolik Koruma Olarak Dövmeler
Bu dövmelerin, görevleri arasında doğurganlık tanrıçası olan Hathor’u onurlandırmak için bir rahibe tarafından taşındığı düşünülmektedir. Ayrıca diğer kadınlar tarafından, rahimdeki çocuğun ve doğumun sembolik koruması amacıyla da kullanılmıştır (bu durumlar birbirini dışlamaz; çünkü rahibeler evlenip çocuk sahibi olabilirdi). Kadının hamileliği ilerledikçe ve karnı büyüdükçe, dövmelerin belin altından göbek altına kadar karmaşık bir ağ deseni oluşturduğu ve böylece dünyayla doğmamış çocuk arasında ayırt edici bir koruyucu bariyer meydana getirdiği belirtilmiştir. Dövmenin koruyucu yönü, kadınların iç uyluklarına dövdürdükleri koruyucu tanrı Bes figürüyle de desteklenmektedir. Joann Fletcher şöyle not düşer:
Bu, dövmelerin büyük ölçüde karın çevresinde, uylukların üst kısmında ve göğüslerde bulunma düzeniyle desteklenmektedir ve özellikle karın üzerine uygulanan noktalardan oluşan ağ benzeri dağılım tarzını açıklar. Hamilelik sırasında, bu belirli desen, koruyucu bir biçimde genişleyerek, mumyalar sarılırken üzerlerine konulan boncuklu ağların onları koruması ve 'her şeyi yerinde tutması' gibi bir işlev görürdü. Ev tanrısı Bes’in küçük figürlerinin uylukların üst kısmına yerleştirilmesi, dövmelerin doğumun kendisini koruma amacıyla kullanıldığını gösterir; çünkü Bes, doğum yapan kadınların koruyucusudur ve uyluk üstü bu amaç için uygun bir yerdir. Bu durum, dövmelerin tamamen kadınlara özgü bir gelenek olarak açıklanmasını sağlar. (1)
Antik Mısır’dan dövmelerle ilgili yazılı hiçbir eser günümüze ulaşmamıştır, bu yüzden yorumlar her zaman spekülatiftir; ancak bu dövmelerin yalnızca bir kadını erkeğe daha çekici kılmak için süslemeler olmadığı, daha yüksek bir amaca hizmet ettiği ve ayrıca bu amacın farklı dönemlerde değişiklik gösterdiği muhtemel görünmektedir. Graves-Brown şöyle yazar:
Çok fazla kafa karışıklığı, Yeni Krallık döneminde dansçıların bacaklarında betimlenen Bes figürleri ile Orta Krallık dönemindeki elit kadınların vücutlarındaki işaretler ve 'doğurganlık bebekleri'nin karıştırılmasından kaynaklanmaktadır. Tüm kanıtlar, Hanedanlık Dönemi Mısır’ında dövme yapanların yalnızca kadınlar olduğunu ve bu kadınların muhtemelen elit saray kadınları ile Hathor rahibeleri olduğunu, dövmelerin ise doğurganlığı sağlamak amacıyla yapıldığını, erkeklerin basit eğlencesi için olmadığını göstermektedir. Ancak dövmelerin kökenleri ve kesin anlamı hâlâ belirsizliğini korumaktadır. (s. 114).
Bes öncelikle hamile kadınların ve çocukların koruyucu tanrısıydı, ancak aynı zamanda cinsellik, doğurganlık, mizah ve yaşam sevincini de temsil ederdi. Bu nedenle, bir kadının uyluğundaki Bes figürünün bu bağlam içinde birçok anlamı olabilir ve yalnızca cinsel çekimle ilgili olarak dar bir şekilde yorumlanmamalıdır. Tyldesley şöyle yazar:
Bazı Yeni Krallık dönemine ait eğlendiriciler ve hizmetçi kızlar, şans getirmesi amacıyla ve gizli cazibelerine dikkat çekmek için uyluklarının üst kısmına cüce tanrı Bes’in küçük bir resmini dövme olarak taşırlardı. Bu dövmenin, fahişelerin ayırt edici işareti olduğu önerilmiştir, ancak aynı zamanda doğumun tehlikelerine karşı muskaya benzeyen bir koruyucu ya da cinsel yolla bulaşan hastalıklara karşı bir savunma olarak da taşınmış olabileceği eşit derecede muhtemeldir (s. 160).
Mısırbilimci Geraldine Pinch, Bes dövmelerinin yorumlanabileceği birçok yolu da vurgular ve şöyle yazar: 'Bes muskaları ve figürinleri 2.000 yıldan fazla bir süre popülerdi. Bazı kadınlar, cinsel yaşamlarını veya doğurganlıklarını artırmak için bedenlerini Bes dövmeleriyle süslerdi' (118). Turin Erotik Papirüsü gibi oyma ve resimlere dayanarak, dövme taşıyanların fahişeler olduğu da açık görünmektedir. Turin Erotik Papirüsü, Yeni Krallık’ın son dönemine, Ramessid Dönemi’ne (MÖ yaklaşık 1186-1077) tarihlendirilen, oldukça hasar görmüş bir belgedir. Görsellerin yorumları, buranın bir genelev olduğunu iddia edenler, cinsel ahlaka yönelik bir hiciv olduğunu düşünenler veya tanrıların cinsel pratiklerini gösterdiğini savunanlar arasında değişmektedir. Genelev yorumu, resimlerdeki kadınlardan birinin üst uyluğunda Bes dövmesi bulunması nedeniyle, doğrudan Bes dövmesini fahişelerin işareti olarak yorumlamaktadır.
Ancak, bu yorumun papirüs üzerinde çalışan her akademisyen tarafından kabul edilmediği ve bir fahişenin belirli bir dövme, takı veya giysi parçası taktığı için, bu görüntülerin, nesnelerin ve giysilerin fahişelik ile eşanlamlı olduğu varsayılmaması gerektiği belirtilmelidir. Dövmeler, farklı nedenlerle, farklı türden birçok kadın tarafından taşınıyor gibi görünmektedir.
Dövme Sanatçıları ve Araçları
Britanyalı arkeolog W. M. Flinders Petrie (1853-1942), yaklaşık MÖ 3000 ve MÖ 1450 yıllarına tarihlenen Abydos ve Gurob kasabalarında dövme yapım araçları keşfetmiştir. Abydos seti, tahta bir sapı olan keskin metal uçlardan oluşurken, Gurob setindeki iğneler bronzdan yapılmıştır. Mumyalar üzerindeki dövmelere dayanarak, dövme sanatçılarının genellikle siyah, mavi veya yeşil olmak üzere koyu renkli bir boya pigmenti kullandıkları ve çok az çeşitlilik gösterdiği anlaşılmaktadır.
Bu renkler hayatı, doğumu, dirilişi, gökyüzünü ve doğurganlığı simgeliyordu. Günümüzde siyah renk genellikle ölüm ve kötülükle ilişkilendirilse de, antik Mısır’da hayatı ve dirilişi temsil ediyordu. Yeşil renk genellikle hayatın simgesi olarak kullanılırken, mavi ise birçok anlamından biri olarak doğurganlık ve doğumu simgeliyordu. Dövme sanatçıları muhtemelen hem sembolleri hem de renklerin önemini anlayan deneyimli yaşlı kadınlardı. Antik Mısır’da kadın kahinlerin yaygın olduğu, Mısırbilimci Rosalie David tarafından şöyle açıklanır:
Deir el-Medina metinlerinde, 'bilge kadınlar'a ve onların gelecekteki olayları ve nedenlerini tahmin etmedeki rollerine atıflar bulunmaktadır. Böyle kahinlerin, Yeni Krallık'ta ve muhtemelen daha önceki dönemlerde pratik dinin düzenli bir parçası olduğu öne sürülmüştür. (s. 281)
Mısır dövmeleri için varsayılan temel amaçlardan biri pratik büyüdür ve muhtemelen kadınlar, bu nedenle kadın kahinler tarafından dövme yaptırılmıştır. Koruma amacıyla çizilen imgeler, ister yapılar, ister nesneler, isterse insanlar üzerinde olsun, Mısır’da yaygındı. Anneler, çocuklarının avuç içlerine sık sık Bes’in bir resmini çizer ve ardından güzel rüyalar görmeleri için eli kutsanmış bir bezle sararlardı. Büyülü muskalar, elbette, tüm dönemlerde Mısır’da popülerdi. Mısır’da büyü, tıpla eşanlamlıydı ve hayatın önemli bir yönü olarak kabul edilirdi. Bu nedenle, bir kişinin cildine dövme şeklinde yapılan büyülü imgeler, sosyal statüsü ne olursa olsun, yerinde sayılırdı.
Mısır Dövmesinin Yorumlanması
Öyle görünüyor ki, dövme öncelikle dini ve koruyucu bir amaç taşıyordu, ancak bu imgelerin başka amaçları olmadığı anlamına gelmez. Erken dönem Mısırbilimcilerinin yaptığı hata, dövmesi olan kadınların yalnızca dansçılar, eğlendiriciler ve fahişeler olduğunu varsaymalarıydı; ancak dövmelerin sadece büyülü koruma için, rahibeler tarafından tanrıçalarını onurlandırmak için ya da terapötik bir değer taşıdığı varsayımı da yanlış olurdu. Örneğin, Artemisyalı dansçı Isadora (MS yaklaşık 200), uyluğunda Bes dövmesiyle bilinmekteydi ancak çocuğu yoktu ve ne fahişe ne de rahibeydi.
Kadınların Mısır’da Hanedanlık Öncesi Dönem kadar erken bir zamanda dövme yaptırıp yaptırmadığı belirsizdir ve bu tür öneriler tamamen spekülatiftir. Ancak zamanla dövmenin birçok kadının yaşamında önemli bir yere sahip olduğu açıktır. Bu dövmelerin bu kadınlar için tam olarak ne anlama geldiğine dair yorumlar da spekülatiftir; çünkü müzisyenlerin ve dansçı kızların, aslında rahibelerle aynı tür dövmelere sahip oldukları görünmektedir.
Günümüzdeki sorun, 'dansçı kız'ı 'rahibe'yle tam zıt bir kutup olarak yorumlamak, sanki dini yaşamda erotizm ya da cinsellikten hiçbir iz yokmuş gibi ve dansın ya da seksin kutsal bir yönü bulunmuyormuş gibi düşünmektir. Mısır dini, halkın hayatına tamamen entegre olmuştu ve cinsellik, hayatın diğer herhangi bir yönü kadar bu yaşamın bir parçasıydı. Belki de, günümüzde olduğu gibi, antik Mısır’da dövmeler muskaya dayalı koruma ya da kült adanışının yanı sıra birçok anlam taşıyordu. Neşeyi teşvik etmesi kadar koruma sağlamasıyla da bilinen tanrı Bes’in imgesi söz konusu olduğunda, belki de bu dövme, kişinin yaşamında bulduğu sevinci ifade etmekten ibaretti.
