Kilwa, unha illa situada fronte á costa este de África, no sur da actual Tanzania, foi a máis meridional das principais cidades comerciantes da costa suahili que controlaba o fluxo de mercadorías que entraban e saían de África cara a e desde Arabia, Persia e a India. Kilwa floreceu como unha cidade-estado independente do século XII ao XV, en gran parte grazas á gran cantidade de ouro que chegaba desde o reino de Gran Cimbabue a Sofala, un posto de avanzada do sur de Kilwa. Durante o seu apoxeo no século XIV, Kilwa posuía un enorme complexo palacial, unha gran mesquita e moitos edificios de pedra fina. A chegada dos portugueses a principios do século XVI supuxo o comezo do fin da independencia de Kilwa, posto que o comercio comezou a diminuír e os comerciantes a marchar a outros lugares.
A costa suahili
O termo «costa suahili» refírese ao tramo de costa ao longo do este de África: desde o seu extremo norte en Mogadiscio (Somalia) ata o seu extremo sur en Kilwa. Os seus principais portos e cidades, máis de 35 en total, incluían Vrava, Pate, Kismayu, Malindi, Mombassa, Pemba, Zanzíbar e Mafia. Ademais destes principais sitios, hai outros 400 lugares antigos máis pequenos repartidos ao longo da zona costeira oriental. O termo suahili deriva da palabra árabe sahil («costa») e polo tanto significa «pobo da costa». Non só se refire á rexión costeira, senón tamén á lingua que alí se fala, unha forma de bantú que xurdiu a mediados do primeiro milenio d.C. Máis tarde, mesturáronse moitos termos árabes e o suahili converteuse na lingua franca de África Oriental, pese a desenvolverse diferentes dialectos. A lingua aínda se fala hoxe na África Oriental e é a lingua nacional de Kenya e Tanzania.
Os pobos da costa suahili prosperaron grazas á agricultura e á gandaría, xunto coa axuda dunha precipitación regular anual e de augas costeiras pouco profundas que eran abundantes en mariscos. O comercio, levado a cabo por embarcacións de vela, comezou por primeira vez nesta costa entre os pobos labregos bantús que vivían alí nos primeiros séculos do I milenio d.C., durante a Idade de Ferro da rexión. As viaxes marítimas víronse favorecidas polas longas liñas de arrecifes de coral que protexen as augas pouco profundas e tranquilas que había entre eles e a costa, ademais das illas costeiras que proporcionaban tanto refuxio coma útiles puntos de parada en ruta. A costa de África Oriental tamén ofrece moitos portos naturais formados por antigos estuarios fluviais mergullados.
O pobo bantú, que ao primeiro habitaba o interior da rexión, foise trasladando pouco a pouco á costa durante a segunda metade do primeiro milenio d.C. Crearon novos asentamentos e construíron casas, para as que adoitaban usar pedra (normalmente, bloques de coral unidos con morteiro) en lugar de, ou ademais de, barro e madeira. Comerciaban de xeito rentable mercadorías costeiras (como xoias de cunchas) a cambio de produtos agrícolas do interior, que era máis fértil. Cando as redes comerciais se estenderon ao longo da costa, tamén o fixeron as ideas en arte e arquitectura, ao igual que a lingua, o que fixo que o suahili se estendera pola zona.
Un encontro entre dous mundos
A partir do século VII, as redes comerciais expandíronse para incluír o Mar Vermello (e, así, o Cairo, en Exipto) e, despois, Arabia e o Golfo Pérsico. Os dhows árabes, coas súas distintivas velas triangulares, encheron os portos da costa suahili. O comercio continuou a través do Océano Índico con India e Sri Lanka, así como con China e o sueste asiático. As viaxes marítimas de longa distancia foron posibles grazas á alternancia de ventos, os cales sopraban cara ao nordés nos meses de verán e se invertían nos meses de inverno.
A partir de mediados do século VIII, os comerciantes musulmáns de Arabia e Exipto comezaron a asentarse de xeito permanente en cidades e centros de comercio ao longo da costa suahili. Os bantús e os árabes mesturáronse, ao igual que as súas linguas, ao ser comúns os matrimonios mixtos e a mestura de prácticas culturais, o que fixo que evolucionaran nunha cultura suahili única.
A partir do século XII, chegaron a Kilwa os comerciantes shirazi do Golfo Pérsico, polo que a influencia da relixión islámica sunnita e da arquitectura musulmá se reforzou aínda máis. Os shirazi estableceron o seu dominio sobre Kilwa cara ao ano 1200 (de maneira pacífica, segundo fontes árabes medievais), aínda que a cidade-estado non exerceu ningún tipo de control político nin influencia cultural sobre o interior continental. Porén, como Kilwa non podía producir a súa propia comida, debeu haber algún acordo coas tribos locais do interior.
O historiador H. Neville Chittick resume así a estrutura social de Kilwa e outros portos suahili:
Pódese considerar que os habitantes das cidades se dividían en tres grupos. A clase dominante era, polo xeral, de ascendencia mixta árabe e africana... probablemente tamén o eran os terratenentes, os comerciantes, a maioría dos funcionarios relixiosos e os artesáns. Inferiores a eles en status estaban os africanos de sangue puro, os maioría dos cales foron, probablemente, capturados en incursións no continente e nun estado de escravitude. Eran, sen dúbida, quenes cultivaban os campos e realizaban outras tarefas domésticas. Diferentes a estas dúas clases, atopamos aos árabes transitorios ou aos que se acababan de asentar e, talvez, tamén aos persas, que aínda non se asimilaran de todo na sociedade. (Fage, 209)
A poboación de Kilwa no seu apoxeo era, probablemente, de polo menos uns 10.000 habitantes, quizais o dobre. Estaba gobernada por un único dirixente, pero non se teñen detalles de como se escollía, a excepción dalgúns casos nos que era o gobernante quen nomeaba ao seu sucesor. Había varios funcionarios que asistían ao gobernante ou sultán, como un consello de asesores e un xuíz, os cales, probablemente, se seleccionaban de entre as familias de comerciantes máis poderosas.
Book Promotion
The Forsaken 14th Century
WHE's first book takes a truly global outlook and introduces readers to the different cultures that survived, thrived, and fell amid adversity in the 14th century. Filled with in-depth text written by WHE authors, many exclusive maps, and plenty of illustrations, The Forsaken 14th Century takes you on a global journey from the nomads of the Mongol Empire to the Black Death in Europe, the booming trade on the Swahili Coast to the Aztecs and the Māori settlements in New Zealand.A capacidade de Kilwa para atraer o interese estranxeiro continuou durante o século XV. En 1417, o famoso almirante chinés Zheng He (1371-1433) chegou a África oriental nunha das súas sete famosas viaxes de exploración. Zheng He levou de volta para a China elementos exóticos como xirafas, xemas e especias. Os viaxeiros estranxeiros e os relatos que escribiron pódense engadir aos documentos locais para explicar a historia de Kilwa, en especial a Crónica de Kilwa, unha historia sobre a zona e as súas dinastías gobernantes, que probablemente foi escrita entre 1520 e 1530.
Comercio: Kilwa e Sofala
Para chegar aos recursos do interior do sur de África, Kilwa necesitaba un posto comercial máis ao sur. Este sería Sofala (no actual Mozambique), fundado ao redor do ano 1300. Este posto de avanzada suahili situado ao sur foi importante para culturas como a do Gran Cimbabue (1100 - 1550), no actual Cimbabue, e viceversa. De feito, o ouro de Cimbabue que chegou a Sofala axudou a Kilwa a converterse na máis próspera de todas as cidades da costa suahili, superando a Mogadiscio. Sofala foi tamén un centro de fabricación. Nel producíanse grandes cantidades de cerámica e, en menor grao, fundíase ferro e cobre para exportalos. Por outro lado, en Kilwa fabricábase tea de algodón e había talleres nos que se producían artigos de marfil, vidro e cobre.
Ademais do ouro, Kilwa foi capaz de recoller e exportar marfil, cunchas de tartaruga, cobre (a miúdo fundido en lingotes con forma de X), madeira (sobre todo pólas de mangleiro), incenso (por exemplo, olíbano e mirra), cristal de rocha, grans e cornos de rinoceronte. Todo isto intercambiábano despois por produtos de luxo exóticos como a porcelana chinesa da dinastía Ming, xoias de metal precioso, pano fino e contas de vidro da India, seda, cristalería e louza tallada de Persia. Moitos destes artigos comercializábanse no interior de África, ao longo da costa, e, por suposto, consumíanse dentro da propia Kilwa. A partir do século XI ou XII, a medida que a riqueza aumentaba en Kilwa (a través do intercambio e dos aranceis sobre as mercadorías), a cidade puido acuñar a súa propia moeda de cobre. O sucesor do Gran Cimbabue nesa rexión, o reino de Mutapa (1450 - 1650, aproximadamente) no río Zambeze, tamén comerciaba con Sofala e intercambiaba ouro, marfil, peles de animais e escravos por bens de luxo importados.
Arquitectura de Kilwa: Husuni Kubwa
Kilwa tiña moitos edificios magníficos e impoñentes. O palacio Husuni Kubwa («Gran Forte» en suahili) atopábase nun promontorio de pedra areenta xusto ás aforas da cidade. Chegábase a el por unha escaleira monumental escavada na rocha. A maioría dos edificios eran dunha soa planta e estaban construídos con bloques revestidos que se sacaban das paredes de rocha naturais de Kilwa. Era un gran complexo que cubría case 10.000 metros cadrados (1 hectárea) e que incluía un amplo salón de actos, un patio con gradas, teitos abovedados, almacéns (que ocupaban case a metade da superficie do palacio) e unha piscina. Aínda que a arquitectura é similar á de edificios vistos en Adén (con cúpulas, pavillóns e bóvedas de canón), os arquitectos de Kilwa engadiron o seu propio toque único ao incrustar pezas de porcelana chinesa no xeso branco das paredes exteriores, a modo de decoración. O tellado facíase con pezas planas de coral que se apoiaban sobre un denso marco de postes de mangleiro. O palacio e outros edificios destinados á elite gobernante e aos ricos incluían outros luxos como fontanería interior.
As paredes do palacio, as da mesquita e as dunha casa teñen outro punto de interese: varios exemplos de graffitis antigos que mostran barcos comerciais árabes e locais. Un tipo diferente de escritura mural, e igual de importante, é unha inscrición que revela o nome do gobernante que a encargou: al Hasan ibn Suleiman (que reinou de 1320 a 1333). Isto tamén nos permite ter unha data aproximada de construción.
A Gran Mesquita
A Gran Mesquita, tamén coñecida como a Mesquita do Venres, foi construída, como o palacio, con bloques de rocha coral con un teito de mangleiro e coral. Todas as mesquitas da costa suahili eran relativamente pequenas e case nunca tiñan minaretes. Porén, a Gran Mesquita de Kilwa, como o seu nome indica, era máis grande que a maioría. A súa construción tamén a iniciou al Hasan ibn Suleiman no século XIV e finalizou durante o reinado de Suleiman al Adil (que reinou de 1412 a 1442). A estrutura incorporaba partes propias dunha mesquita máis antiga, do século X-XI. Posúe impresionantes columnas monolíticas de coral que sosteñen un teito de bóveda alta e unhas columnas octogonais que crean 30 baías en arco, xunto a unha sala de catro metros cadrados (13 pés) cun teito abovedado. Tamén había unha pequena cámara abovedada, separada do resto do edificio, para que o sultán rezase en privado. Tiña unha decoración minimalista, como outras mesquitas da rexión, e moitos colgantes de coral tallados con deseños xeométricos moi intricados.
Outros edificios
Outra estrutura impresionante é o Husuni Ndogo ou «Pequeno Forte». Consiste nun gran patio rectangular cun pozo de pedra completamente rodeado por un muro de pedra areenta e cunha soa porta de entrada. Descoñécese o seu propósito exacto, pero puido funcionar como un lugar de estancia para os viaxeiros, un cuartel ou mesmo un mercado. A cidade posuía mesquitas adicionais, así como moitos xardíns pequenos e ben regados, algúns deles con hortas. Os grandes almacéns tamén se construíron de rocha de coral. As vivendas domésticas adoitaban consistir nun edificio de pedra con dúas estancias moi longas, cuartos privados máis pequenos con moitos nichos na parede, un patio interior e grandes fiestras. A decoración completábase engadindo marcos de madeira tallada a fiestras e portas, reixas de ventás ou mesmo colocando ringleiras de cuncas de porcelana nos teitos. Os edificios construíanse moi preto uns dos outros, a miúdo incluso compartían unha parede, polo que a cidade tiña rúas moi estreitas e labirínticas. O palacio, a Gran Mesquita e a atención xeral á arquitectura levaron ao explorador e viaxeiro marroquí Ibn Battuta (1304 - 1368), que a visitou cara a 1331, a describir Kilwa como «unha das cidades máis fermosas do mundo» (citado en Spielvogel, 233).
Os portugueses e a decadencia
O declive de Kilwa comezou coas súas propias disputas internas polo reinado. En consecuencia, a cidade xa estaba debilitada e nada preparada para a ameazante chegada dos portugueses. Estes europeos, cos seus grandes veleiros, buscaron establecer unha presenza e, logo, tomar o control total do lucrativo comercio rexional, tras a viaxe de Vasco da Gama en 1498-1499, cando deu a volta ao cabo de Boa Esperanza e subiu á costa leste de África. Outra motivación para a intervención portuguesa, ademais do comercio, foi a conversión das comunidades musulmás ao cristianismo.
Os portugueses atacaron Kilwa en 1505, o que deixou moitos dos seus edificios en ruínas. Ao final, os portugueses, coa súa base en Goa (India), gañaron o control do océano Índico e construíron fortalezas para asegurarse de mantelo, sobre todo en Sofala en 1505 e na illa de Mozambique en 1507. Como consecuencia desta presenza, os comerciantes do interior agora realizaban os seus negocios con portos suahili máis ao norte, como Mombasa. Kilwa tamén tivo outros problemas, entre eles o estraño levantamento de tribos do interior, como os caníbales Zimba, que atacaron a illa en 1587 e mataron a 3.000 residentes (non se sabe a cantos comeron).
Medio século máis tarde, ao redor de 1633, os portugueses escolleron unha política máis agresiva para controlar os recursos da rexión e eliminar aos seus rivais comerciais. Atacaron e conquistaron unha das principais fontes de ouro, o reino de Mutapa (en Cimbabue), que xa estaba debilitado polas guerras civís, o que provocou o seu colapso interno. En xeral, con todo, as redes comerciais simplemente se moveron cara ao norte. Ademais, en calquera caso, os europeos desilusionáronse rápido co pouco ouro dispoñible en África Oriental en comparación co que había en África Occidental e no Perú Inca. No século XVIII, Kilwa, entón baixo control francés, converteuse nun importante porto da trata de escravos de África Oriental, así como nun importante exportador de marfil. Aínda que Kilwa sobreviviu en parte, a Sofala foille moito peor e destruína o mar a principios do século XX.
