---
title: Bizans İmparatorluğu'nda Hac
author: Mark Cartwright
translator: Batuhan Aksu
source: https://www.worldhistory.org/trans/tr/2-1166/bizans-imparatorlugunda-hac/
format: machine-readable-alternate
license: Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike (https://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0/)
updated: 2026-01-12
---
# Bizans İmparatorluğu'nda Hac
_Yazan: [Mark Cartwright](https://www.worldhistory.org/user/markzcartwright/)_
_Çeviren [Batuhan Aksu](https://www.worldhistory.org/user/batuhanaksu)_
[Bizans İmparatorluğu](https://www.worldhistory.org/trans/tr/1-953/bizans-imparatorlugu/)'nda Hac, Hristiyan inananların [Kudüs](https://www.worldhistory.org/trans/tr/1-194/kudus/) gibi mukaddes yerleri ziyaret etmek veya [Selanik](https://www.worldhistory.org/trans/tr/1-14719/selanik/)'ten [Antakya](https://www.worldhistory.org/trans/tr/1-11771/antakya/)'ya kadar teşhir edilen mukaddes kişilerin kalıntılarını ve mucizevi ikonaları bizzat görmek için sıklıkla çok uzun mesafeler kat etmelerini içeriyordu. Düzenli durak noktalarıyla hacılara manastır ve kiliselerden oluşan bir ağda konaklama, yemek ve bakım imkanı sağlayan iyi bilinen rotalar oluşmuştu. Birçok hacı için bu yolculuk, yapacakları son seyahatti ve bilhassa Kudüs, Hristiyan dünyasının tam merkezinde huzur içinde yatmak için önceden rezerv ettikleri mezarlara gömülene kadar inananlara hizmet veren hastanelerin ve bakımevlerinin bulunduğu bir yer haline gelmişti.
[  Golgota Haçı, Kudüs Markus Bollen (Public Domain) ](https://www.worldhistory.org/image/7813/golgotha-crucifix-jerusalem/ "Golgotha Crucifix, Jerusalem")### Hac Yolculuğunun Kökleri ve Gayesi
I. Konstantin'in (306-337) annesi Azize Helena, bilhassa Kudüs ve Beytlehem'de kiliselerin büyük kurucularından biriydi ve 326'da Mukaddes Topraklara yaptığı ziyaret esnasında, [İsa Mesih](https://www.worldhistory.org/trans/tr/1-12343/isa-mesih/)'in çarmıha gerildiği gerçek tahta haç Hakiki Haç'ı keşfettiğini iddia etti. Helena, dindar Hristiyanlar arasında hac yolculuğunu moda haline getirmede en önemli figürlerden biri olarak kabul edilir. Bu pratik, Konstantin'in 335'te Kudüs'ü bizzat ziyaretiyle daha da sürat kazandı.
Hac yolculuğu, 5. ve 6. yüzyıllarda [imparatorluk](https://www.worldhistory.org/trans/tr/1-99/imparatorluk/) sathında diğer mukaddes yerlerin ortaya çıkmasıyla gerçekten hız kazandı. Mukaddes figürlerle münasebetli iskelet kalıntıları, giysiler ve mezarlar, ünlü mukaddes sanat eserleri ve mucize yaratma potansiyelleri, mukaddes türbelerin şifalı suları ve hatta yaşayan meşhur ve mukaddes erkeklerle kadınlar, Hristiyanların evlerini terk edip uzun mesafeler kat etmesi için sebepler arasındaydı. Lakin Bizans zamanında hac seyahati, kendi başına değerli olan zorlu bir yolculuk yapmaktan ziyade, nihai bir varış noktasına ulaşmak ve Hristiyanlığın hazinelerini bizzat görmek ve hürmet göstermek, uzak mazide harikaların yaşandığı yerlerde bir müddet bulunmak ve böylece inancını tekrar teyit etmekle ilgiliydi.
7\. yüzyılın ortalarında Arapların [Levant](https://www.worldhistory.org/trans/tr/1-178/levant/)'ı fethiyle hacıların yolculuk planları sekteye uğradı, hatta tamamen sona erdi. Bizans orduları 10. yüzyılda Orta Doğu'nun bazı bölgelerini tekrar fethetti ve Haçlılar da hacıların Mukaddes Topraklara zorlu yolculuğu yapabilmelerini temin etti. [Konstantinopolis](https://www.worldhistory.org/trans/tr/1-700/konstantinopolis/) de imparatorluk toprakları içinden ve dışından gelen hacılar için mühim bir cazibe merkeziydi ve 15. yüzyıla kadar böyle kalmıştı.
### Mukaddes Topraklar
Hac, Bizans zamanında o kadar gelişmişti ki, imparatorluğun doğu kısmını kapsayan bütün güzergahlar oluşturulmuştu. Mukaddes Topraklar, elbette, hacılar için en mühim ve popüler destinasyondu. Kudüs, Hristiyanlarca dünyanın merkezi olarak kabul ediliyordu. Kudüs'e yapılan bir Hristiyan hac seyahatinin günümüze ulaşan en eski kaydı, 333 yılında seyahatlerini kaydeden Bordeauxlu bir hacıya aittir. Şehir, 4. yüzyılda I. Konstantin'in kutsal yapı programını takiben hacılar için bir destinasyon olarak gerçekten yükselişe geçti. İmparator, Hz. İsa'nın çarmıha gerildiği ve gömüldüğü Golgota'daki Mukaddes Kabir'de, Göğe Yükseliş'in gerçekleştiği Zeytin Dağı'nda ve Beytlehem'deki doğum mağarasında görklü türbeler kurdurdu.
[  Madaba Mozayik Haritasının Yeniden Yapımı Carole Raddato (CC BY-SA) ](https://www.worldhistory.org/image/3684/reproduction-of--madaba-mosaic-map/ "Reproduction of Madaba Mosaic Map")Kudüs'teki diğer ilgi çekici yerler arasında Diriliş Yeri, Hz. İsa'nın ölümünden önceki gece dua ettiği Getsemani, Hz. İsa'nın mahkum edildiği Mukaddes Bilgelik Kilisesi, Aziz Meryem'in doğum yeri ve mezarı, Son Akşam Yemeği Mağarası ve Simeon ile Yakup'un mezarları bulunuyordu. Sadece 4. yüzyılda bile şehir ve çevresinde ziyaret edilebilecek 34 yer vardı ve bu sayı asırlar boyunca, bilhassa daha fazla kilisenin inşasıyla beraber, giderek arttı. Betlehem'in yanı sıra, şehrin dışında da Lazarus'un mezarı da dahil olmak üzere birçok yer ziyaret edilebilirdi. Ayrıca, Hz. İsa'nın Kana'da suyu şaraba dönüştürmek için kullandığı testiler ve çocukken Nasıra'da kullandığı defter gibi görülebilecek mukaddes emanetler de vardı.
Birçok hacı için Mukaddes Toprakları ziyaret etmek kafiydi ve eve dönmeyi düşünmüyorlardı. Birçok inançlı, ölüm günlerini orada geçirmek istiyordu ve onlara hizmet etmek için hastaneler ve manastırlar kuruldu. Haneler kiraya verildi ve mezarlar inşa edildi; bunların hepsi Kilisenin, yolculuk masraflarını karşılayamayan hacılar için yaptığı hayır işlerini yerine getirmesine yardım etti.
### Bir Hac Yerleri Ağı
Birçok hacının nihai hedefi Kudüs olsa da, yol boyunca mühim Hristiyan şahsiyetlerinin şerefine kurulmuş türbeler gibi birçok ilgi cezbedici durak vardı. Azizlere, şehitlere ve Hz. İsa'nın hizmetine şehadet etmiş erkek ve kadınlara adanmış bu türbeler sıklıkla büyüleyici binalarla teçhiz edilmiş veya türbelere bakan ve yorgun hacılara konaklama imkanı sunan manastırların bir parçası olmuştu. Yolcuların ilerlemeleri yavaş olduğu için, yürüyerek veya eşekle yolculuk etmekle sınırlı olduklarından, birçok durağa ihtiyaçları vardı. Gemiler yolculuğu daha kısa zamanda yapıyordu, ancak Mukaddes Topraklara vardıklarında bile kat edilmesi gereken büyük mesafeler vardı. Mesela, Hz. Musa'nın yanan çalıyı gördüğü ve [On Emir](https://www.worldhistory.org/trans/tr/1-15268/on-emir/)'i aldığı [Sina Dağı](https://www.worldhistory.org/trans/tr/1-21769/sina-dagi/)'na Kudüs'ten bir yolculuk iki hafta sürebilirdi.
[  Hacılar Bir Çiftlikteki Çifte Yaklaşıyor Mohawk Games (Copyright) ](https://www.worldhistory.org/image/12923/pilgrims-approach-a-farm-couple/ "Pilgrims Approach a Farm Couple")Hac yerleri, hacılardan yiyecek ve konaklama ücreti alarak, sahip oldukları arazileri kiralayarak ve bağış alarak fon topluyordu. Vergilerden muafiyet de yardımcı olmuş, ayrıca aşağıda bahsedilen hacı hatıra eşyalarının satışları da fayda temin etmişti.
### Diğer Önemli Yerler
Havari Tomas'ın (Thomas) iskelet kalıntıları, Suriye'deki [Edessa](https://www.worldhistory.org/trans/tr/1-693/edessa/)'yı popüler bir hac yeri haline getirmişti; burada ayrıca, üzerinde Hz. İsa'nın resminin bulunduğu kıymetli bir mukaddes kumaş olan *mandilyon* da bulunuyordu. Bu imaj, Hristiyan dünyasının dört bir yanındaki kiliselerde birçok duvar resmi ve kubbede kopyalanarak, sol elinde [İncil](https://www.worldhistory.org/trans/tr/1-191/incil/) kitabı tutan ve sağ eliyle kutsama yapan Hz. İsa'nın tam önden görünümünü temsil eden Pantokrator (Her Şeye Hükmeden) olarak bilinen standart bir temsil haline geldi. Şehrin 944 yılında kuşatılmasının ardından *mandilyon*, Konstantinopolis'teki kraliyet sarayına götürüldü.
[  Aziz Menas’ı Tasvir Eden Fildişi Pyksis Osama Shukir Muhammed Amin (Copyright) ](https://www.worldhistory.org/image/5726/ivory-pyxis-depicting-saint-menas/ "Ivory Pyxis Depicting Saint Menas")4\. yüzyılın sonlarından itibaren [İskenderiye](https://www.worldhistory.org/trans/tr/1-245/iskenderiye/) yakınlarındaki Abu Mina, Diocletian zamanında (284-305) ölen şehit Aziz Menas'ın mezarına ev sahipliği yapması yüzünden önemli bir hac mahalliydi. Bu yer, etrafına inşa edilmiş birkaç muhteşem bazilika ile tipik bir şehitlik veya şehit mezarıydı. Bilhassa 5. ve 6. asırlarda popüler olan Abu Mina, diğer birçok benzer yer gibi, mukaddes Hristiyan mekanlarının sıklıkla imparatorluk himayesiyle desteklendiğine işaret eder.
Antakya'nın hemen kuzeyindeki Kal'at Seman da popüler bir yerdi; çünkü meşhur münzevi Yaşlı Siyyon (takriben 389-459) [Tanrı](https://www.worldhistory.org/trans/tr/1-10299/tanri/)'yı daha iyi tefekkür etmek için 30 yıl boyunca sütununda durmuştu. Siyyon öldüğünde, burası sekizgen bir kilise, iki manastır, birkaç han ve orijinal sütunun etrafına inşa edilmiş dört bazilika ile bir hac yeri haline geldi.
[Efes](https://www.worldhistory.org/trans/tr/1-575/efes/), ananevi olarak birkaç mühim Hristiyan azizinin evi olarak kabul edilirdi: İncilci Aziz Yuhanna, Aziz Timoteos ve Mecdelli Meryem. Hepsinin şehrin hemen dışında büyük türbeleri vardı ve bilhassa Yuhanna'nın mezarı popülerdi çünkü çatlaklarından düzenli olarak çıktığı düşünülen tozun her derde deva olduğuna inanılıyordu. Ayrıca, Arimathealı Yusuf'un Hz. İsa'nın cesedini gömülmeden önce yıkarken kullandığı söylenen kırmızı taş, İncil yazarı Yuhanna'nın boynunda taşıdığı Haç'ın bir parçası ve Yedi Uyurların mağarası da vardı: Bunlar 3. yüzyılın ortalarında zulüm altında bir mağaraya saklanan ve mucizevi bir şekilde iki yüzyıl boyunca orada uyuyan, daha sonra tekrar dünyaya geri dönen yedi genç İseviydi.
[  Celsus Kütüphanesi, Efes Mark Cartwright (CC BY-NC-SA) ](https://www.worldhistory.org/image/691/library-of-celsus-ephesus/ "Library of Celsus, Ephesus")Her adanmış hacının mutlaka ziyaret etmesi gereken yerler listesinde yer alan diğer mühim hac yerleri (ve bunlarla alakalı mukaddes şahsiyetler) arasında, etkileyici surlarla çevrili manastırlarıyla Küçük Asya'nın güneyindeki Seleucia (Aziz Thekla), Suriye'deki Hierapolis (Havari Filip), Küçük Asya'nın merkezindeki Euchaita (Aziz Theodore), Küçük Asya'nın güneydoğusundaki Myra (Aziz Nikolaos), Roma (Aziz Pavlus ve Petrus) ve Aziz Demetrius'a adanmış devasa bir bazilikanın bulunduğu Selanik yer almaktadır.
Son olarak, Konstantinopolis, bilhassa imparatorların diğer şehirlerden devamlı mukaddes emanetleri getirmesiyle, elbette önemli bir hac noktası olmuştu. Mesela, Kudüs, Arap halifeliklerince giderek daha fazla tehdit edildiği zaman yağmalanmıştı. Daha önce de belirtildiği gibi, *mandilyon* ve Hakiki Haç, dikenli taç, Meryem Ana'nın kefeni, kemeri ve peçesi ile Havariler Luka, Timoteos ve Andreas'ın mukaddes emanetleri gibi Bizans payitahtına ulaşmıştı. Ayrıca, bilhassa Aziz Luka tarafından resmedildiği söylenen ilk ikon da dahil olmak üzere birçok ikon da görülebilirdi. Gerçekten de şehir, Yeni Kudüs olarak anılmaya başlanacak kadar dini zenginlikler edindi. Konstantinopolis, 1204 yılında [Dördüncü Haçlı Seferi](https://www.worldhistory.org/trans/tr/1-16760/dorduncu-hacli-seferi/) esnasında hazinelerinin çoğunu kaybetmiş olabilir, ancak zamanla başka mukaddes emanetler edindi ve bilhassa Rusya'dan gelen hacılar için 15. asra kadar bir cazibe merkezi olarak kaldı.
### Mukaddes Emanetler
Orta Doğu'ya veya diğer büyük mukaddes mahallerden birine kadar gidemeyenler için, en azından başka yerlerdeki türbelerde mukaddes emanet ve hatıraları görme şansı vardı. Mesela, Zeytin Dağı'ndan bir parça toprak içeren süslü kaplar (relikuarlar) yapılmış ve imparatorluk çapındaki türbe ve kiliselerde sergilenmiştir. Daha da mukaddes emanetler arasında şehitlerin kemik veya giysi parçaları veya Aziz Helena'nın Konstantinopolis'e geri getirdiği ve daha sonra Hristiyan dünyasına yayılan Hakiki Haç'tan tahta parçaları ve çiviler yer alıyordu. Bu çok mukaddes eşyalar sıklıkla halka açık olarak sergilenmiyor veya en azından kalıcı olarak teşhir edilmiyordu; bundan mütevellit, mücevherlerle süslü kutularında ve gümüş ampullerinde halkın gözü önüne serildiklerinde, tesir daha da büyüleyici oluyordu. Belki de yılda yalnızca bir defa gerçekleşen bu nadir mukaddes emanet ve ikona alayları, hacılar için başlı başına bir cazibe merkeziydi.
[  Hazreti İsa İkonası James Blake Wiener (CC BY-NC-SA) ](https://www.worldhistory.org/image/7732/icon-of-christ-pantokrator/ "Icon of Christ Pantokrator")Hususi ve birinci elden mukaddes emanetlerin az bulunması nedeniyle, orijinal mukaddes emanetlerle temas etmiş eşyalardan oluşan, ikinci bir yarı mukaddes emanet (*brandea*) yelpazesi ortaya çıktı; yağ bunun en önemli örneğidir. Mukaddes figürlerin temsilleri bile kendi başlarına manevi bir mana kazanabiliyordu. İkonların mucizevi bir şekilde kanadığı veya ağladığı, figürün gözlerinin hareket ettiği veya halesinin parladığı, bunların hepsinin bir inananın dualarına cevaben gerçekleştiği sıklıkla kaydedilmiştir. Şekli ne olursa olsun, mukaddes emanetlere ve onlardan türeyenlere erişmek, hacıların ve inananların saygı duydukları mukaddes kişilere biraz daha yakın hissetmelerini temin etti.
### Hac Hatıraları
Hacılar birçok mukaddes mekânda eve götürebilecekleri hatıralar satın alabiliyorlardı; en popüler olanları ise mukaddes mekânın kendisinden veya bir emanetle temas etmiş olan takdis edilmiş yağ, su veya topraktı. Bu sıvılar, hacı şişeleri (*ampullae*) olarak bilinen kendine özgü düz, yuvarlak şişelerde saklanıyordu. Sıklıkla oldukça süslü olan bu şişeler, çoğunlukla pişmiş topraktan yapılırdı, ancak daha inceleri kalay ve kurşunla yapılırdı. Şişelerin içindeki maddenin birçok kişi tarafından muska, ilaç veya hatta mucizevi bir şifa kaynağı halinde işlediğine inanılıyordu.
[  Hristiyan Hac Şişesi Osama Shukir Muhammed Amin (Copyright) ](https://www.worldhistory.org/image/4751/christian-pilgrim-bottle/ "Christian Pilgrim Bottle")Şişelerle aynı maksatlarla kullanılan bir diğer hatıra eşyası ise, daha önce takdis edilmiş preslenmiş topraktan yapılmış küçük disklerdi. Bu madalyonlar, üzerine damgalanmış bir takdis veya bir azizin resmiyle süslenirdi. Siymentos Stylite'nin hacıları halinde, münzevinin resminin damgalandığı küçük tabletler alırlardı. Boyalı, fildişi paneller ve oyma baskılar da benzer şekilde satın alınırdı, zira madalyonlar gibi, bunların da bir şekilde mukaddes bir kişiyle temas halinde olduğuna inanılırdı - ya doğrudan kişinin mezarı veya kalıntılarıyla temas kurmuş olmaları veya yalnız o figürü temsil etmeleri ve mukaddes yerin kendisinden gelmiş olmaları hasebiyle. Sonunda, büyük harcamalar yapanlar için, bir ikon veya hatta mukaddes bir emanetin gerçek bir parçasını ihtiva eden süslü bir kolye *enkolpion* vardı. Hacılar için bu eşyaların hepsi ilahi olanla müşahhas bir bağlantı vazifesi görüyor ve sıklıkla sahibini koruyacağına, eski çağlardaki yolculuk tehlikelerinin üstesinden gelmesini ve sonunda emin bir şekilde eve dönmesini temin edeceğine inanılıyordu.
#### Editorial Review
This human-authored article has been reviewed by our editorial team before publication to ensure accuracy, reliability and adherence to academic standards in accordance with our [editorial policy](https://www.worldhistory.org/static/editorial-policy/).
## Bibliografya
- Foss, C. "Pilgrimage in Medieval Asia Minor." *Dumbarton Oaks Papers*, Vol. 56 (2002), pp. 129-151.
- [Herrin, J. *Byzantium.* Princeton University Press, 2009.](https://www.worldhistory.org/books/0691143692/)
- [Mango, C. *The Oxford History of Byzantium.* Oxford University Press, 2002.](https://www.worldhistory.org/books/0198140983/)
- [Rosser, J. H. *Historical Dictionary of Byzantium.* Scarecrow Press, 2001.](https://www.worldhistory.org/books/0810839792/)
- [Shepard, J. *The Cambridge History of the Byzantine Empire c.500-1492.* Cambridge University Press, 2009.](https://www.worldhistory.org/books/0521832314/)
- Voltaggio, M. ""Xenodochia" and "Hospitia" in Sixth-Century Jerusalem: Indicators for the Byzantine Pilgrimage to the Holy Places." *Zeitschrift des Deutschen Palästina-Vereins*, Bd. 127, H. 2 (2011), pp. 197-210.
- Weyl Carr, A. "Icons and the Object of Pilgrimage in Middle Byzantine Constantinople." *Dumbarton Oaks Papers*, Vol. 56 (2002), pp. 75-92.
## Yazar Hakkında
Mark, WHE'nin Yayın Direktörü olup Siyaset Felsefesi alanında yüksek lisans derecesine sahiptir (York Üniversitesi). Tam zamanlı bir araştırmacı, yazar, tarihçi ve editördür. Özel ilgi alanları arasında sanat, mimari ve tüm medeniyetlerin paylaştığı fikirleri keşfetmek yer almaktadır.
## Dış Bağlantılar
- [What is Pilgrimage? Spiritual Seekers Share Their Experiences](https://www.peopleareculture.com/what-is-pilgrimage/)
- [Pilgrimage in Medieval Europe | Essay | The Metropolitan Museum of Art | Heilbrunn Timeline of Art History](https://www.metmuseum.org/toah/hd/pilg/hd_pilg.htm)
- [Golgotha, The Biblical Site Where Jesus Was Crucified](https://allthatsinteresting.com/golgotha)
## Bu Çalışmayı Alıntıla
### APA
Cartwright, M. (2026, January 12). Bizans İmparatorluğu'nda Hac. (B. Aksu, Çevirmen). *World History Encyclopedia*.
### Chicago
Cartwright, Mark. "Bizans İmparatorluğu'nda Hac." tarafından çevrildi Batuhan Aksu. *World History Encyclopedia*, January 12, 2026. .
### MLA
Cartwright, Mark. "Bizans İmparatorluğu'nda Hac." tarafından çevrildi Batuhan Aksu. *World History Encyclopedia*, 12 Jan 2026, .
## Lisans & Telif Hakkı
Gönderen [Batuhan Aksu](https://www.worldhistory.org/user/batuhanaksu/ "User Page: Batuhan Aksu"), tarihinde yayınlandı 12 January 2026. Telif hakkı bilgileri için lütfen orijinal kaynakları kontrol edin. Lütfen bu sayfadan gidebileceğiniz içeriklerin daha farklı lisans koşullarına sahip olabileceğini unutmayın.