--- title: Hatti author: Joshua J. Mark translator: Muhterem Dokumacı source: https://www.worldhistory.org/trans/tr/1-734/hatti/ format: machine-readable-alternate license: Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike (https://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0/) updated: 2026-05-25 --- # Hatti _Yazan: [Joshua J. Mark](https://www.worldhistory.org/user/JPryst/)_ _Çeviren [Muhterem Dokumacı](https://www.worldhistory.org/user/muhteremd.)_ Hattiler, ilk olarak Kızılırmak çevresindeki bölgede ortaya çıkan, Orta [Anadolu](https://www.worldhistory.org/trans/tr/1-228/anadolu/)'nun (günümüz Türkiye'si) yerli bir halkıydı. MÖ 2400'den önceki bir tarihte bölgeye göç ettikleri öne sürülse de, yaygın görüş bu toprakların yerlisi oldukları yönündedir. Bölgenin yaklaşık MÖ 2350'den MÖ 630'a kadar 'Hatti Ülkesi' olarak anılması, Hatti kültürünün buradaki etkisinin kanıtıydı. Hattice adı verilen bir dil konuşan bu halkın, ticari işlemlerinde çivi yazısı kullanmalarına bakılırsa kendilerine ait bir [yazı](https://www.worldhistory.org/trans/tr/1-72/yazi/) dili olmadığı düşünülmektedir. Bölge sık ormanlarla kaplı olduğu için Hattiler evlerini ahşaptan inşa etmiş; geçimlerini ise kereste, seramik ve diğer kaynakların ticaretiyle sağlamışlardır. İnançları, ekinlerin büyümesini ve hayvanların sağlıklı kalmasını sağlayan bir Ana Tanrıça'ya tapınmaya dayanıyordu. Evcil hayvanlar besliyor, koyun yününden giysi ve battaniyeler yapıyorlardı. Bir tarım toplumu olarak, arazileri işleyip temel besin kaynakları olan tahılları ekiyor, aynı zamanda avcılıkla da beslenmelerini destekliyorlardı. Ancak dinleri doğadaki her şeyin kutsal olduğu ve ilahi bir ruh taşıdığı inancına dayandığından, et için avlanmanın yaygın bir uygulama olmadığı, bunun yalnızca kraliyet ailesinin katıldığı belirli festivallerde yapıldığı düşünülmektedir. Önemli sayıda şehir devletini ve küçük krallığı hakimiyetleri altında tutarak, MÖ 2700 yılına gelindiğinde [Sümer](https://www.worldhistory.org/trans/tr/1-114/sumer/) (Güney [Mezopotamya](https://www.worldhistory.org/trans/tr/1-34/mezopotamya/)) bölgesiyle kârlı bir ticaret ağı kurmuşlardı. Tarihçi Erdal Yavuz şöyle yazmaktadır: > Anadolu, düzenli bir tarımsal üretim için gerekli olan güvenilir ve düzenli yağışlara sahip ılıman bir iklim sunuyordu. İnşaat için elzem olan ancak Mezopotamya'da kıtlığı çekilen kereste ve taşın yanı sıra, Anadolu'da bakır, gümüş, demir ve altın sağlayan zengin maden yatakları da bulunuyordu (1). Mezopotamya şehirleriyle yaptıkları ticaret bölgeyi zenginleştirmiş ve krallıklarının gelişmesine yardımcı olmuştur. Tarihçi Marc Van De Mieroop, Hattileri, "Büyük Güçler Kulübü" olarak adlandırdığı diplomatik ve ticari birlik içindeki uluslar ve ulus-devletler arasına dahil etmektedir. Van De Mieroop'un nitelendirdiği şekliyle bu 'kulüp' [Mitanni](https://www.worldhistory.org/trans/tr/1-845/mitanni/), [Babil](https://www.worldhistory.org/trans/tr/1-53/babil/), Asur, Hatti ve Mısır'ı kapsıyordu; ancak Hatti Krallığı uluslararası ilişkilere dahil olduğu dönemde (yaklaşık MÖ 1500-1200), [Hititler](https://www.worldhistory.org/trans/tr/1-163/hititler/) tarafından yönetiliyorlardı ve dillerini ve kültürlerini çoktan kaybetmişlerdi. MÖ 2500'de Hattiler, başkentlerini Hattuşa şehrinde yüksek bir tepeye kurdular ve çevre bölgelerdeki toprakları güvenle ellerinde tutarak, birçok komşu devlette yasaları uygulayıp ticareti düzenlediler. Yaklaşık MÖ 2334-2279 yılları arasında Akadlı Büyük Sargon, MÖ 2330'da [Ur](https://www.worldhistory.org/trans/tr/1-128/ur/) şehrini yağmaladıktan sonra bölgeyi işgal etti. Ardından dikkatini Hattuşa'ya çevirdi, ancak iyi savunulan ve tahkim edilmiş yüksek bir plato üzerinde yer almasından dolayı bilhassa güçlü olan şehir savunmasına karşı üstünlük sağlayamadı. Sargon'un bölgedeki seferlerinin ardından, torunu Naram-Sin (MÖ 2261-2224) onun politikalarını sürdürmüş ve MÖ 23. yüzyılın sonlarında Hatti Kralı Pamba'ya karşı savaştı, ancak dedesi kadar başarılı olamadı. Akadların sürekli saldırılarına rağmen Hatti sanatı MÖ 2200 civarında gelişmiş ve MÖ 2000 yılına gelindiğinde, Hattuşa ile diğer şehirleri Kaniş (Kanesh) arasında kurulan zengin ticaret kolonileri ve elbette Mezopotamya ile devam eden ticari ilişkiler sayesinde medeniyetleri zirveye ulaşmıştır. MÖ 1700 yılında Hatti Krallığı, bu kez Hititler tarafından yeniden işgal edildi ve büyük Hattuşa şehri, komşu Kuşşara Krallığı'ndan Anitta adındaki bir kral tarafından ele geçirilip yıkıldı. Bölgedeki kazılar, şehrin yakılarak yerle bir edildiğini göstermektedir. Kral Anitta, mağlup ettiği şehre o denli nefret besliyordu ki toprağı lanetledi ve bununla da kalmayıp, Hattuşa'yı yeniden inşa edip orada hüküm sürmeye kalkışacak herkesi de lanetledi. Yine de kısa bir süre sonra şehir, takip eden yıllarda kendisine Hattuşili adını veren bir Kuşşara kralı tarafından yeniden inşa edilip iskan edildi. Van De Mieroop bu durumu şöyle yazar: > Hattuşili adında bir hükümdar, MÖ on yedinci yüzyılın başlarında veya ortalarında Hitit devletini kurdu. Kuşşara tahtının varisi olarak, Orta Anadolu'daki rakiplerini hızla mağlup etti. Fetihleri arasında, bölgenin merkezinde, bir tepe üzerindeki konumu sayesinde stratejik ve iyi korunan bir mevkide yer alan Hattuşa şehri de bulunuyordu. Hattuşa'yı başkenti yaptı ve muhtemelen adını şehrin adıyla örtüşecek şekilde değiştirdi (121). Hattuşili adı 'Hattuşalı' anlamına gelmektedir, ancak kralın bu adı şehrin yeniden inşasından sonra mı aldığı yoksa zaten bu isimle mi bilindiği kesin değildir. Geçmiş emsallere dayanan yasa ve kararnamelerin bir derlemesi olan ünlü belge Telepinu Fermanı (MÖ 16. yüzyıl) sayesinde günümüz akademisyenleri, Hitit Eski Krallığı (Hatti olarak anılır) hükümdarlarının tarihi hakkında pek çok şey öğrenmiş ve I. Hattuşili'nin aynı zamanda 'Kuşşara'lı Adam' olarak da bilindiğini ortaya çıkarmıştır. Dolayısıyla, yeni adını Hattuşa'yı işgal ettikten sonra almış olması muhtemeldir. Bu döneme ait kayıtların yetersizliği nedeniyle, akademisyenler I. Hattuşili'nin adını ne zaman veya neden aldığı konusunda fikir ayrılığı içindedir. Şehrin Anitta'nın fethinden sonra yeniden inşa edilip edilmediği (ve dolayısıyla Hattuşili'nin şehri zorla ele geçirmek zorunda kalıp kalmadığı) yoksa Hattuşili'nin yalnızca o mevkiyi işgal ederek eski şehrin kalıntıları üzerine mi inşa ettiği de bilinmemektedir. [ ![Hattian Ceremonial Standard](https://www.worldhistory.org/img/r/p/750x750/8173.jpg?v=1679897103) Hatti Törensel Simgesi Carole Raddato (CC BY-NC-SA) ](https://www.worldhistory.org/image/8173/hattian-ceremonial-standard/ "Hattian Ceremonial Standard")Hatti toprakları Hititler tarafından sistematik bir şekilde fethedildi ve halk, kendilerini fethedenlerin kültürü içinde asimile oldu. Hititler, kendileri ve çağdaşları tarafından Nesili (Neşalılar) olarak biliniyordu ve 'Hitit' adı, [Eski Ahit](https://www.worldhistory.org/trans/tr/1-16435/eski-ahit/)'teki kutsal anlatıları kaleme alan İbrani kâtiplerden gelmektedir. Bölgeye göç etmiş olabilirler veya büyük ihtimalle, iki halk arasında husumet başlamadan önce uzun yıllar boyunca Hattilerle yan yana yaşamışlardır. MÖ 1650 yılına gelindiğinde, I. Hattuşili önderliğindeki Hititler son Hatti direnişini de kırarak bölgede mutlak bir hakimiyet kurdular. Ancak, hem Mısır hem de Asur metinlerinde rastlanan atıflardan da anlaşıldığı üzere, Anadolu'daki Hatti bölgesi MÖ 630 yılına kadar hâlâ 'Hatti Ülkesi' olarak anılmaya devam etmiştir. Hatti Ülkesi'nin uluslararası ilişkilerdeki önemi, MS 19. yüzyılın sonlarında Mısır'ın [Amarna](https://www.worldhistory.org/trans/tr/1-12780/amarna/) kentinde bulunan ve Mısır Firavunu ile Mitanni, Babil, Asur ve Hatti kralları arasındaki yazışmaları içeren çivi yazılı tabletler olan Amarna Mektupları ile kanıtlanmaktadır. Van De Mieroop şöyle yazar: > Krallar kendilerini eşit görüyor ve birbirlerine kardeş olarak hitap ediyorlardı. Diplomatik meseleleri, bilhassa da aralarındaki bağları güçlendiren değerli malların ve kraliyet mensubu kadınların takasını görüşüyorlardı. Mektupların çoğu Babilce yazılmış olmakla birlikte, aralarında Hititçe iki, Hurrice ve Asurca ise birer mektup bulunuyordu. Bu Amarna mektupları yaklaşık 1365'ten 1335'e kadar en fazla otuz yıllık kısa bir dönemi kapsamaktadır, ancak bu tür yazışmaların dönem boyunca çeşitli yerlerde sürdürüldüğü kesindir (135). Bu döneme ait Hatti sanatsal tasvirleri, sıradan halkı liderlerinden daha uzun burunlara ve belirgin şekilde farklı yüz hatlarına sahip olarak resmetmektedir ve böylece Hitit lordlarını ve onların Hatti vasallarını açıkça ayrıştırmaktadır. İki kültürün nihayetinde iç içe geçmesi ve antik kayıtların eksikliği nedeniyle, Hattilerin aslen kim oldukları veya nereden geldikleri günümüzde bir gizem olarak kalmaya devam etmektedir. Hitit Eski Krallığı'nın son kralı Telepinu'nun dönemine (MÖ 1525-1500 civarında hüküm sürdü) gelindiğinde, Hattiler ayrı bir etnik grup olarak değil, yalnızca halkın sorun çıkaran bir kesimi olarak gösteriliyordu. Kurdukları [medeniyet](https://www.worldhistory.org/trans/tr/1-10175/medeniyet/), Hititlere yerleşik bir kültür, ticaret anlaşmaları ve tarımsal gelişmelerin yanı sıra din de getirmiş olabilir, ancak Hititlerin Hattuşa'ya ilk yürüdüklerinde bu tür unsurlara halihazırda sahip olmaları da aynı ölçüde muhtemeldir. Hatti ve Hititler arasındaki ilişkinin asıl niteliği günümüzde bir gizem olmaya devam etmekte ve aydınlatılmak için antik belgelerin keşfedilmesini beklemektedir. #### Editorial Review This human-authored definition has been reviewed by our editorial team before publication to ensure accuracy, reliability and adherence to academic standards in accordance with our [editorial policy](https://www.worldhistory.org/static/editorial-policy/). ## Bibliografya - [Anatolian Civilizations by Erdal Yavuz](https://www.yeditepe.edu.tr/dotAsset/74057.pdf "Anatolian Civilizations by Erdal Yavuz"), accessed 24 Jan 2017. - [Durant, W. *Our Oriental Heritage.* Simon & Schuster, 1954.](https://www.worldhistory.org/books/B00005WJGO/) - [Stafford-Deitsch, J. *Kingdoms of Ruin.* I. B. Tauris, 2010.](https://www.worldhistory.org/books/1845117999/) - [Van De Mieroop, M. *A History of the Ancient Near East ca. 3000 - 323 BC \[Blackwell History of the Ancient..* Blackwell Publishing, 2006.](https://www.worldhistory.org/books/1405149116/) ## Yazar Hakkında Joshua J. Mark, Dünya Tarihi Ansiklopedisi'nin kurucu ortağı ve içerik direktörüdür. Daha önce New York'taki Marist College’de tarih, felsefe, edebiyat ve yazı dersleri vermiştir. Ayrıca pek çok yere seyahat etmiş, Yunanistan ve Almanya’da yaşamıştır. - [Linkedin Profile](https://www.linkedin.com/pub/joshua-j-mark/38/614/339) ## Zaman çizelgesi - **2700 BCE**: [Hatti](https://www.worldhistory.org/hatti/) people establish [trade](https://www.worldhistory.org/disambiguation/trade/) with the [city](https://www.worldhistory.org/city/) of [Sumer](https://www.worldhistory.org/sumer/). - **2500 BCE**: The [city](https://www.worldhistory.org/city/) of Hattusa is established as Hattic capital of surrounding city-states. - **c. 2320 BCE**: [Sargon of Akkad](https://www.worldhistory.org/Sargon_of_Akkad/) invades the Hattic region, fails to take Hattusa. - **c. 2200 BCE**: Art flourishes in the Hattic [city](https://www.worldhistory.org/city/) states. - **c. 2000 BCE**: The [culture](https://www.worldhistory.org/disambiguation/culture/) of the [Hatti](https://www.worldhistory.org/hatti/) reaches its height. - **c. 1700 BCE**: The [Hittites](https://www.worldhistory.org/hittite/) invade the region of the [Hatti](https://www.worldhistory.org/hatti/) and begin a systematic campaign against them. The great [city](https://www.worldhistory.org/city/) of Hattusa is sacked and destroyed. - **1650 BCE**: Under the [Hittite](https://www.worldhistory.org/hittite/) Warrior-King Hattusili, campaigns are carried to completion subjugating the [Hatti](https://www.worldhistory.org/hatti/). Hattusa is re-built as the Hittite capital. The Hatti are assimilated into the Hittite [culture](https://www.worldhistory.org/disambiguation/culture/). ## Bu Çalışmayı Alıntıla ### APA Mark, J. J. (2026, May 25). Hatti. (M. Dokumacı, Çevirmen). *World History Encyclopedia*. ### Chicago Mark, Joshua J.. "Hatti." tarafından çevrildi Muhterem Dokumacı. *World History Encyclopedia*, May 25, 2026. . ### MLA Mark, Joshua J.. "Hatti." tarafından çevrildi Muhterem Dokumacı. *World History Encyclopedia*, 25 May 2026, . ## Lisans & Telif Hakkı Gönderen [Muhterem Dokumacı](https://www.worldhistory.org/user/muhteremd./ "User Page: Muhterem Dokumacı"), tarihinde yayınlandı 25 May 2026. Telif hakkı bilgileri için lütfen orijinal kaynakları kontrol edin. Lütfen bu sayfadan gidebileceğiniz içeriklerin daha farklı lisans koşullarına sahip olabileceğini unutmayın.