--- title: Antik Çağda Zaman Ölçümü author: Mark Cartwright translator: Ayşegül Savran source: https://www.worldhistory.org/trans/tr/1-11321/antik-cagda-zaman-olcumu/ format: machine-readable-alternate license: Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike (https://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0/) updated: 2026-05-08 --- # Antik Çağda Zaman Ölçümü _Yazan: [Mark Cartwright](https://www.worldhistory.org/user/markzcartwright/)_ _Çeviren [Ayşegül Savran](https://www.worldhistory.org/user/aysegulsavran)_ Zamanın akışı, ister ne zaman yemek yiyip uyuyacağımız gibi temel ihtiyaçların karşılanması, ister göç ve tarım amaçları için mevsimlerin önemi, ister zamanı haftalar, günler ve saatler gibi belirli aralıklara ayırarak daha ayrıntılı bir şekilde ölçmek olsun, her zaman insanlığın ilgisini çeken bir konu olmuştur. ### **Gök Cisimlerinin Kullanımı** Zamanı ölçmenin en eski yöntemi; güneş, ay, yıldızlar ve antik çağda bilinen beş gezegen gibi gök cisimlerinin gözlemlenmesi yoluyla gerçekleştirilirdi. Güneşin doğuşu ve batışı, gündönümleri, ayın evreleri ile belirli yıldız ve takımyıldızların konumu, tüm eski uygarlıklarda belirli faaliyetlerin zamanlamasını belirlemek için kullanılmıştır. Örneğin, Mısır ve Minos yapıları genellikle güneşin doğuşuna göre inşa edilirdi veya belirli yıldızları gözlemleyecek şekilde hizalanırdı. MÖ 8. yüzyıl civarında [Homeros](https://www.worldhistory.org/trans/tr/1-225/homeros/) ve [Hesiodos](https://www.worldhistory.org/trans/tr/1-785/hesiodos/) gibi yazarların eserleri gibi en eski metinlerimizden bazıları, yelken açmak ve tarım yapmak için en uygun dönemleri belirlemek amacıyla yıldızların nasıl kullanıldığını anlatır; bu tavsiyeler günümüzde bile geçerliliğini korumaktadır. Yıldız takvimleri [Yakın Doğu](https://www.worldhistory.org/trans/tr/1-16/yakin-dogu/)’da oluşturuldu ve Yunan takvimleri muhtemelen ayın evrelerine dayanıyordu. MÖ 5. yüzyıldan kalma, Meton ve Euctmon’a atfedilen Yunan Parapegmata'sı, bir yıldız takvimini haritalandırmak için kullanıldı; astronomik gözlemlere bağlı bir festival takvimi ise MÖ 300 civarına tarihlenen Hibeh’ten bir Mısır papirüsünde günümüze ulaşmıştır. MÖ 1. yüzyılın ortalarına tarihlenen ve [Ege Denizi](https://www.worldhistory.org/trans/tr/1-118/ege-denizi/)'nde bir gemi enkazında bulunan ünlü [Antikythera Mekanizması](https://www.worldhistory.org/trans/tr/1-13471/antikythera-mekanizmasi/), karmaşık bir çark ve dişli düzeneği aracılığıyla tutulmalar da dahil olmak üzere gök cisimlerinin hareketini gösteren ve ölçen gelişmiş bir cihazdır. [ ![Antikythera Mechanism](https://www.worldhistory.org/img/r/p/750x750/3294.jpg?v=1774309274) Antikythera Düzeneği Mark Cartwright (CC BY-NC-SA) ](https://www.worldhistory.org/image/3294/antikythera-mechanism/ "Antikythera Mechanism")### **Güneş Saatleri** Güneş, Klasik Dönem boyunca zaman ölçümünün başlıca kaynağı olmaya devam etti. Nitekim, hem antik [Atina](https://www.worldhistory.org/trans/tr/1-292/atina/) Meclisi’nin hem de Roma Senatosu’nun oturumları güneşin doğuşu ve batışıyla belirleniyordu; Roma Senatosu’nda ise gün batımından sonra alınan kararlar geçerli sayılmıyordu. İlk güneş saatleri sadece ayları gösteriyordu, ancak daha sonraki çalışmalar, günü düzenli birimlere bölmeye ve Mısırlılar ve Babilliler tarafından ilk kez icat edilen gündüz ve gecenin on iki saatini göstermeye çalıştı. Yarım saatlik ölçümün kökeni belirsizdir, ancak MÖ 4. yüzyılda Menander'in yazdığı bir Yunan komedisinde bahsedildiği için yaygın olarak kullanılıyor olmalıydı. Günümüze ulaşan en eski güneş saati, MÖ 3. yüzyılda Delos’tan gelmektedir. Helenistik dönemden itibaren, açılar ve özellikle enlem gibi coğrafi konum değişikliklerinin etkisinin daha iyi anlaşılmasıyla zaman ölçümü giderek daha hassas hale geldi ve güneş saatlerinin doğruluğu da arttı. Güneş saatleri dört türden birine aitti: yarım küre, silindir, koni ve düzlem (yatay ve dikey); genellikle iç bükey yüzeyi işaretlenmiş taştan yapılmışlardı. Bir gnomon (saat mili), kadranın yüzeyine gölge düşürürdü veya daha nadiren, güneş bir delikten geçerek kadran üzerinde bir nokta oluştururdu. [Roma İmparatorluğu](https://www.worldhistory.org/trans/tr/1-100/roma-imparatorlugu/)'nda, konum değişikliklerini telafi etmek için değiştirilebilir disklere sahip taşınabilir güneş saatleri popüler hale geldi. Tüm büyük şehirlerde halka açık güneş saatleri mevcuttu ve bunların popülaritesi sadece arkeolojik buluntularda (sadece Delos'tan 25, [Pompeii](https://www.worldhistory.org/trans/tr/1-529/pompeii/)'den 35 adet) değil, aynı zamanda Yunan tiyatrosu ve Roma edebiyatındaki referanslarda da kanıtlanmıştır. Hatta bu konuyla ilgili İmparator Trajan'a atfedilen ünlü bir şaka vardır; Trajan, birinin burnunun büyüklüğünü fark edince şöyle espri yapmıştır: “Burnunu güneşe doğru çevirip ağzını genişçe açarsan, gelip geçen herkese saati göstermiş olursun” (Anthologia Palatina 11.418). Geç Antik Çağ'a (MS 400-600 civarı) gelindiğinde, 16 farklı konuma kadar ayarlanabilen son derece sofistike taşınabilir güneş saatleri üretildi. [ ![Hemispherical Sundial](https://www.worldhistory.org/img/r/p/500x600/3329.jpg?v=1774309265) Yarım Küre Güneş Saati Mark Cartwright (CC BY-NC-SA) ](https://www.worldhistory.org/image/3329/hemispherical-sundial/ "Hemispherical Sundial")### **Su Düzenekleri** Su kullanan zaman ölçme cihazları da icat edildi. Belirli bir süre boyunca belirli miktarda yağla yandığı bilinen eski yağ lambalarından gelişmiş olabilecek bu ilk “su saatleri”, bir kaptan diğerine belirli bir süre içinde belirli miktarda su boşaltıyordu. Belki de en eskisi MÖ 1600 civarında Mısır'da ortaya çıkmıştır, ancak bu fikri Babillilerden almış olabilirler. Yunanlılar, Atina mahkemelerinde bu tür bir cihazı (klepidra) kullanıyorlardı ve bu cihaz, tek bir konuşmanın ne kadar süreceğini belirliyordu: yaklaşık altı dakika. Yunan ve Roma orduları da vardiyalı çalışmaları, örneğin gece nöbetlerini ölçmek için su saatlerini kullanıyordu. Cihazın içine su dökerek yüzen bir tamburu yükselten, bunun sonucunda düzenli hareketi ölçülebilen bir dişliyi döndüren daha gelişmiş su saatleri geliştirildi. Bu tür saatlerin ilk örnekleri MÖ 280 civarında Ktesibios’a atfedilirken, cihazın daha yüksek bir doğruluk derecesine ulaşacak şekilde geliştirilmesi büyük ölçüde Arşimet’in eseri olarak kabul edilir. Büyük kamuya açık su saatleri de yaygındı ve genellikle tam bir günü ölçerdi; örneğin, MÖ 4. yüzyılda Atina'nın agorasında 1000 litre su içeren böyle bir saat vardı. Andronicus tarafından inşa edilen MÖ 2. yüzyıldaki Atina Rüzgar Kulesi de büyük bir su saati ve dış duvarlarında en az dokuz güneş saati içeriyordu. #### Editorial Review This human-authored definition has been reviewed by our editorial team before publication to ensure accuracy, reliability and adherence to academic standards in accordance with our [editorial policy](https://www.worldhistory.org/static/editorial-policy/). ## Bibliografya - [Cline, E.H. *The Oxford Handbook of the Bronze Age Aegean.* Oxford University Press, USA, 2012.](https://www.worldhistory.org/books/0199873607/) - [Kotsanas, K. *The inventions of the ancient Greeks.* Kostas Kotsanas, 2012.](https://www.worldhistory.org/books/9609278620/) - [Oleson, J.P. *The Oxford Handbook of Engineering and Technology in the Classical World \[Paperback\]..* Oxford University Press, USA, 2012.](https://www.worldhistory.org/books/B00849LRVA/) - Vitruvius. *On Architecture.* Penguin, London, 2009 ## Yazar Hakkında Mark, WHE'nin Yayın Direktörü olup Siyaset Felsefesi alanında yüksek lisans derecesine sahiptir (York Üniversitesi). Tam zamanlı bir araştırmacı, yazar, tarihçi ve editördür. Özel ilgi alanları arasında sanat, mimari ve tüm medeniyetlerin paylaştığı fikirleri keşfetmek yer almaktadır. ## Zaman çizelgesi - **c. 1600 BCE**: Earliest [Egyptian](https://www.worldhistory.org/disambiguation/Egyptian/) water clocks in use. - **c. 450 BCE**: Parapegma star calendar invented in [Greece](https://www.worldhistory.org/greece/) by Meton and Euctemon. - **c. 450 BCE**: First klepsydra - water [timekeeping](https://www.worldhistory.org/Timekeeping/) device - used in [Athens](https://www.worldhistory.org/Athens/). - **c. 275 BCE**: Ctesibius invents first sophisticated multi-cogged water-clock. - **c. 159 BCE**: First water-clock set up in [Rome](https://www.worldhistory.org/Rome/). - **c. 110 BCE - c. 50 BCE**: [Tower of The Winds](https://www.worldhistory.org/article/1044/tower-of-the-winds/) by Andronicus constructed in [Athens](https://www.worldhistory.org/Athens/). - **c. 50 BCE**: Antikythera instrument invented, an astronomical measuring device. ## Dış Bağlantılar - [Antikythera Mechanism: The Mysteries Of History's First Computer](https://allthatsinteresting.com/antikythera-mechanism) - [First Time Keeping Device](http://www.historyofwatch.com/clock-history/history-of-sundials/) - [How to Make a Working Sundial](https://www.clearwaycommunitysolar.com/blog/science-center-home-experiments-for-kids/sundial-experiment/) ## Bu Çalışmayı Alıntıla ### APA Cartwright, M. (2026, May 08). Antik Çağda Zaman Ölçümü. (A. Savran, Çevirmen). *World History Encyclopedia*. ### Chicago Cartwright, Mark. "Antik Çağda Zaman Ölçümü." tarafından çevrildi Ayşegül Savran. *World History Encyclopedia*, May 08, 2026. . ### MLA Cartwright, Mark. "Antik Çağda Zaman Ölçümü." tarafından çevrildi Ayşegül Savran. *World History Encyclopedia*, 08 May 2026, . ## Lisans & Telif Hakkı Gönderen [Ayşegül Savran](https://www.worldhistory.org/user/aysegulsavran/ "User Page: Ayşegül Savran"), tarihinde yayınlandı 08 May 2026. Telif hakkı bilgileri için lütfen orijinal kaynakları kontrol edin. Lütfen bu sayfadan gidebileceğiniz içeriklerin daha farklı lisans koşullarına sahip olabileceğini unutmayın.