--- title: Çivi Yazısı: Tarih Yapan Yazı Sistemi author: Joshua J. Mark translator: Batuhan Aksu source: https://www.worldhistory.org/trans/tr/1-105/civi-yazisi/ format: machine-readable-alternate license: Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike (https://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0/) updated: 2026-04-13 --- # Çivi Yazısı: Tarih Yapan Yazı Sistemi _Yazan: [Joshua J. Mark](https://www.worldhistory.org/user/JPryst/)_ _Çeviren [Batuhan Aksu](https://www.worldhistory.org/user/batuhanaksu)_ Çivi yazısı, ilkin MÖ 3500 civarında [Mezopotamya](https://www.worldhistory.org/trans/tr/1-34/mezopotamya/)'daki antik [Sümerler](https://www.worldhistory.org/trans/tr/1-428/sumerler/) tarafından geliştirilen bir [yazı](https://www.worldhistory.org/trans/tr/1-72/yazi/) sistemidir. Sümerlerin kültürel katkıları arasında en mühimi ve MÖ 3200 civarında çivi yazısını ilerleten ve edebiyatın yaratılmasına imkan tanıyan [Sümer](https://www.worldhistory.org/trans/tr/1-114/sumer/) şehri [Uruk](https://www.worldhistory.org/trans/tr/1-43/uruk/)'un katkıları arasında en büyüğü olarak kabul edilir. Adı, kama şeklindeki yazı stilinden dolayı Latince kama anlamına gelen *cuneus* kelimesinden gelir. Çivi yazısında, kalem olarak bilinen dikkatlice kesilmiş bir yazı vasıtası, yumuşak kile bastırılarak kelime işaretlerini (piktograflar) ve daha sonra fonogramları veya kelime kavramlarını (günümüzdeki kelime anlayışına daha yakın) temsil eden kama benzeri izler oluşturulur. Bütün büyük Mezopotamya medeniyetleri, MÖ 100'den sonra bir noktada alfabetik yazı lehine terk edilene kadar çivi yazısını kullanmıştır. Bunlar arasında şunlar yer alır: - Sümer - Akad - [Babil](https://www.worldhistory.org/trans/tr/1-53/babil/) - [Elam](https://www.worldhistory.org/trans/tr/1-275/elam/) - Hatti - Hitit - Asur - Hurri Mezopotamya'nın antik çivi yazısı tabletleri 19. asrın sonlarında keşfedilip çözüldüğünde, insanlığın tarih anlayışını kelimenin tam anlamıyla dönüştürdüler. Keşfedilmelerinden önce, Kitab-ı Mukaddes dünyanın en eski ve en emin kitabı olarak kabul ediliyordu ve antik Sümer medeniyeti hakkında hiçbir şey bilinmiyordu. Çivi yazısını ilkin 1823'ten önce Alman filolog Georg Friedrich Grotefend (h. 1775-1853) çözmüş ve çalışmaları, 1837'de Behistun Kitabesi'ni çözen Henry Creswicke Rawlinson (h. 1810-1895) ve Rahip Edward Hincks (h. 1792-1866) ve Jules Oppert'in (ö. 1825-1905) çalışmaları tarafından daha da ilerletilmiştir. Ancak parlak bilgin ve mütercim George Smith (ö. 1840-1876), 1872'de *[Gılgamış](https://www.worldhistory.org/trans/tr/1-781/gilgamis/) Destanı*'nı tercüme ederek çivi yazısının anlaşılmasına önemli katkıda bulundu. Bu tercüme, diğer çivi yazılı tabletlerin daha doğru bir şekilde yorumlanmasını sağlayarak, dönemin ananevi Kitab-ı Mukaddes'e bağlı tarih anlayışını altüst etti ve [Yakın Doğu](https://www.worldhistory.org/trans/tr/1-16/yakin-dogu/) tarihinin bilgece, objektif keşiflerinin ilerlemesine imkan sağladı. ### Erken Çivi Yazısı Proto-çivi yazısı olarak bilinen en eski çivi yazısı tabletleri, ele aldıkları mevzular daha müşahhas ve görünür olduğundan (bir kral, bir savaş, bir sel) piktoryaldi ve ticarette uzun mesafeli irtibat ihtiyacına cevaben geliştirilmişlerdi. Tek gereken, gönderilen malların türü ve miktarı, fiyatı ile satıcının adı ve yeri hakkında bilgi edinmek olduğundan, karmaşık kompozisyonlara gerek yoktu. Akademisyen Jeremy Black, erken çivi yazısı hakkında şunları söylüyor: > MÖ 4. binyılın sonlarında Güney Irak'ta yazının ilk ortaya çıkışından sonraki yüzyıllar boyunca, yalnızca idari bir fonksiyon gördü. Çivi yazısı, yüksek sanatın bir vasıtası olmaktan ziyade, muhasebecilere ve bürokratlara yardımcı olmak için dizayn edilmiş bir hafıza vasıtasıydı. (xlix) Bu erken dönem piktografların yerini, MÖ 3200 civarında Uruk şehrinde fonogramlar (sesleri temsil eden semboller) aldı. Çivi yazısı, Erken Hanedanlık Dönemi'nde (MÖ 2900-2334) karmaşık bir şekilde gelişmişti; çünkü yazı sanatı anlaşıldıktan sonra, insanlar ifade etmek ve gelecek için korumak istedikleri daha fazla mefhum buldular. Yazı keşfedildikten sonra, antik Sümerler neredeyse bütün insan tecrübelerini kaydetmeye çalışmıştılar. [ ![Mesopotamian Beer Rations Tablet](https://www.worldhistory.org/img/r/p/750x750/4849.jpg?v=1777775524-1776838681) Mezopotamya’da Bira Dağıtımına Ait Tablet Osama Shukir Muhammed Amin (Copyright) ](https://www.worldhistory.org/image/4849/mesopotamian-beer-rations-tablet/ "Mesopotamian Beer Rations Tablet")Bu tecrübenin bir kısmı tabiatıyla insanlığın kökenine temas ediyor ve bu da insan tecrübesinin bütün yönlerinin kökenini gösteriyordu. Eskiden bir tarım tanrısı olan tanrıça Nisaba, yazılı kelimenin gelişmesiyle birlikte artık yazı ve hesap ilahesi, hatta tanrıların ilahi yazıcısı haline geldi. Mevzu daha mücerret hale geldikçe (tanrıların iradesi, yaratılış, ahiret, ölümsüzlük arayışı), yazı daha karmaşık hale geldi ve MÖ 3000'den önce sadeleştirilmesi gerekti. Tabletlerdeki tasvirler sadeleştirildi ve kalem darbeleri, kelime işaretleri (şerefli bir adam) yerine kelime kavramlarını (şeref) aktardı. Yazı dili, muayyen bir işaretin fonetik değerini izole edip gramatik münasebetleri ve sentaksı ifade ederek anlamı belirleyen rebus aracılığıyla daha da geliştirildi. Bunu açıklığa kavuşturmak için akademisyen Ira Spar şöyle yazıyor: > İşaretleri yorumlamanın bu yeni yoluna rebus prensibi denir. MÖ 3200 ile 3000 arasındaki çivi yazısının en erken merhalelerinde kullanımına dair yalnızca birkaç örnek mevcuttur. Bu tür fonetik yazının tutarlı kullanımı ancak MÖ 2600'den sonra ortaya çıkar. Bu, yazıcının fikirlerini ifade etmesine imkan tanıyan kelime işaretleri ve fonogramların (ünlüler ve heceler için işaretler) karmaşık bir birleşimiyle karakterize edilen hakiki bir yazı sisteminin başlangıcını oluşturur. MÖ. Üçüncü Binyılın ortalarına gelindiğinde, esas olarak kil tabletler üzerine yazılan çivi yazısı, çok çeşitli ekonomik, dini, siyasi, edebi ve ilmi belgeler için kullanılıyordu. (1) ### Çivi Yazısının Gelişmesi Artık bir piktografın manasıyla uğraşmak gerekmiyordu; artık yazarın anlamını daha net aktaran bir kelime-kavram okunuyordu. Yazıda kullanılan karakter sayısı da, yazılı kelimeyi basitleştirmek ve anlaşılır kılmak için 1.000'den 600'e düşürüldü. Bunun en iyi örneği, proto-çivi yazısı döneminde [bilim](https://www.worldhistory.org/trans/tr/1-351/bilim/) insanı Paul Kriwaczek tarafından verilmiştir: > Şimdiye değin geliştirilen tek şey, bir yazı sistemi değil, nesneleri, eşyaları ve objeleri not etmek için bir teknikti. 'İki Koyunlu Mabet Tanrısı İnanna' kaydı, koyunların mabede mi getirildiği yoksa mabetten mi geldiği, leş mi, toynaklı hayvan mı oldukları veya onlarla alakalı başka bir şey hakkında bize hiçbir şey söylemez. (63) Çivi yazısı, Kriwaczek'in örneğini kullanırsak, koyunların mabetten mi geldiği yoksa mabede mi gittiği, hangi gayeyle geldiği ve canlı mı yoksa ölü mü oldukları açıkça belirtilebilecek noktaya kadar gelişti. Erken Hanedanlık Dönemi'nde, yazma sanatını korumak, öğretmek ve daha da geliştirmek için yazıcı okulları kuruldu. Bu okullar *edubba* ("Tabletler Evi") olarak biliniyordu ve başlangıçta hususi evlerde kurulup işletiliyordu. Öğretmen (gözetmen), başlangıçta her bir *edubba* için kaideleri belirliyor ve bu kaideler sıkı bir şekilde tatbik ediliyordu. Edubba daha sonra gelişip Sümer'e yayılmıştı ve anlaşılan o ki, eğitim maksadıyla özel olarak belirlenmiş binalarda faaliyet gösteriyordu. Üst sınıf erkek çocukları (ve bazen kızlar) *edubba*ya sekiz yaş civarında girer ve sonraki on iki yıl boyunca eğitimlerine devam ederlerdi. Müfredat, nemli bir kil tablet ve kalemle oynamanın en basit fiilinden, kelimeler ve ardından cümleler oluşturmaya doğru ilerliyordu. Çivi yazısıyla yazma fiili, bir kil parçasını tutup üzerine baskı yapmak kadar basit değildi. İşaretleri doğru bir şekilde yapmak için yazarken tableti devamlı çevirmek gerekiyordu. Öğrencilere önce dikey, yatay ve eğik kama işaretlerinin nasıl kolayca ve net bir şekilde yapılacağı gösterilmiş ve bu alıştırmayı doğru derinlik ve boyutta nasıl yapacaklarını öğrenene kadar pratik yapmışlardı. Hem kil tableti hem de kalemi kullanma mahareti kazanıldıktan sonra, öğrenciler anlam ifade eden ve ardından cümleler üreten karakterleri öğrenmeye geçtiler. Öğrenciler yazma sanatında ustalaşırken, aynı zamanda matematik, muhasebe, tarih, din ve kültürlerinin değerlerine dair de tahsil gördüler. Akademisyen Samuel Noah Kramer şöyle diyor: > Bu pedagojik ihtiyacı karşılamak için, Sümer yazıcı öğretmenleri, öncelikle linguistik sınıflandırmadan oluşan bir öğretim sistemi geliştirdiler; yani Sümer dilini, birbiriyle alakalı kelime ve ifade gruplarına ayırdılar ve öğrencilerden bunları kolayca yeniden üretebilene kadar ezberlemelerini ve kopyalamalarını istediler. > MÖ üçüncü binyılda, bu "ders kitapları" giderek daha kapsamlı hale geldi ve yavaş yavaş büütn Sümer okulları için az çok klişeleşmiş ve standart hale geldi. Bunlar arasında ağaç ve kamış adlarının uzun listelerini buluyoruz: böcekler ve kuşlar da dahil olmak üzere her türlü hayvanın; ülkelerin, şehirlerin ve köylerin; taşların ve minerallerin adları. > Bu derlemeler, botanik, zoolojik, coğrafi ve mineralojik bilgi olarak adlandırılabilecek bir mevzuya dair önemli bir bilgi birikimini ortaya koyuyor; bu da bilim tarihçilerince ancak şimdi farkına varılmaya başlanan bir gerçek. > (*Tarih*, 6) Öğrenciler, Tetrad (dörtlü kompozisyonlar) ve Dekad (onlu kompozisyonlar) seviyesine ulaşana kadar eğitim merhalelerinden geçmişlerdi; bu seviyeler incelenmiş, ezberlenmiş ve tekrar tekrar kopyalanmıştı. Tetrad, *Nisaba İlahisi* de dahil olmak üzere basit metinlerden oluşurken, Dekad metinleri hem kompozisyon hem de anlam açısından daha karmaşıktı. Dekad'dan sonra, bir öğrencinin mezuniyetten önce *Genç Bir Yazıcıya Bir Gözetmenin Tavsiyesi* veya *Agade'nin Laneti* gibi daha da karmaşık kompozisyonlarda ustalaşması bekleniyordu. Kompozisyonlar umumiyetle ilham ve teşviki için Nisaba'ya şükranla övgüler sunularak sonlandırılırdı. [ ![Babylonian Cuneiform Lexical List](https://www.worldhistory.org/img/r/p/500x600/5036.jpg?v=1777775528) Babil Çivi Yazısı Kelime Listesi The Trustees of the British Museum (Copyright) ](https://www.worldhistory.org/image/5036/babylonian-cuneiform-lexical-list/ "Babylonian Cuneiform Lexical List")Bu ilerlemeyle [edebiyat](https://www.worldhistory.org/trans/tr/1-562/edebiyat/) yalnızca inkişaf etmekle kalmadı, aynı zamanda yazılı olarak yorum ve tenkide de açık hale geldi ve bu süreçte Mezopotamya medeniyeti ile kültürünün her dönemdeki tarihi korundu. Sümer şehri [Ur](https://www.worldhistory.org/trans/tr/1-128/ur/)'da İnanna'ya ünlü ilahilerini yazan rahibe-şair [Enheduanna](https://www.worldhistory.org/trans/tr/1-10021/enheduanna/)'nın (MÖ 2285-2250) zamanında, çivi yazısı aşk ve hayranlık, hainlik ve korku, hasret ve ümit gibi hissi halleri ve yazarın bu halleri niçin yaşadığını tam olarak aktarabilecek kadar gelişmişti. Çivi yazısı aynı zamanda insanın ölüm korkusunu ve öte dünyaya dair ümidini, dünyanın yaratılış hikâyelerini, insanlar ile tanrılar arasındaki münasebeti ve tanrıların ümit ve beklentilerini boşa çıkardığı düşünüldüğünde egzistansiyel ümitsizliğin yarattığı yıkılışı da ifade edebilirdi. Çivi yazısı, tarihte ilk defa bütün insan tecrübesini müşahhas bir şekilde ifade etti. Çivi yazısı, esasen insanlık tarihi dokümantasyonunun başlangıcı olarak düşünülebilir. ### Çivi Yazısının Çözülmesi ve Tesiri *Atrahasis*, *İnanna'nın Çıkışı*, *Etana Efsanesi*, *Enuma Eliş* ve ünlü *Gılgamış Destanı* gibi Mezopotamya'nın büyük edebi eserleri çivi yazısıyla yazılmıştı ve George Smith, Rahip Edward Hincks, Jules Oppert ve Rawlinson gibi kişilerin dili çözüp tercüme ettiği 19. asrın ortalarına kadar tamamen bilinmiyordu. Kramer şöyle yazıyor: > Bu \[kil\] tabletlere ve parçalara kazınmış Sümer edebi belgeleri, yüzlerce satırlık metinle yazılmış büyük on iki sütunlu tabletlerden, yüzlerce satıra ulaşan ve uzunlukları elli satırdan az ilahilerden bin satıra yakın mitlere kadar değişen küçük parçalara kadar çeşitlilik gösterir. Edebi mahsuller olarak Sümer edebiyat eserleri, medeni insanın estetik yaratışları arasında üst sıralarda yer alır. > Bunlar, [antik Yunan](https://www.worldhistory.org/trans/tr/1-119/antik-yunan/) ve İbranice şaheserleriyle pek de menfi bir şekilde karşılaştırılamaz ve tıpkı onlar gibi, aksi takdirde büyük ölçüde bilinmez kalacak olan kadim bir kültürün manevi ve entelektüel hayatını aksettirir. Bütün antik Yakın Doğu'nun kültürel ve spiritüel gelişmesinin doğru bir şekilde değerlendirilmesi açısından önemleri abartılamaz. > (*Sümerler*, 166) Yine de, belirtildiği gibi, bu eserler 19. asrın ortalarına kadar tamamen bilinmiyordu. Rawlinson'ın Mezopotamya metinlerinin tercümeleri ilkin 1837'de ve ardından 1839'da Londra Kraliyet Asya Topluluğu'na sunuldu. 1846'da arkeolog Austin Henry Layard ile birlikte [Ninova](https://www.worldhistory.org/trans/tr/1-294/ninova/) kazılarında çalıştı ve bu sahada keşfedilen [Asurbanipal](https://www.worldhistory.org/trans/tr/1-506/asurbanipal/) kütüphanesinden en eski çevirileri yaptı. [ ![Flood Tablet of the Epic of Gilgamesh](https://www.worldhistory.org/img/r/p/500x600/4821.jpg?v=1778070557) Gılgamış Destanı'nın Sel Tableti Osama Shukir Muhammed Amin (Copyright) ](https://www.worldhistory.org/image/4821/flood-tablet-of-the-epic-of-gilgamesh/ "Flood Tablet of the Epic of Gilgamesh")Edward Hincks, diğer katkılarının yanı sıra Farsça çivi yazısına fokuslandı, kalıplarını ve ünlüleri belirledi. Jules Oppert, çivi yazısının kökenlerini tespit etmiş ve Asur çivi yazısının gramerini oluşturmuştur. George Smith, *Gılgamış Destanı*'nı ve 1872'de, o zamana kadar [İncil](https://www.worldhistory.org/trans/tr/1-191/incil/)'deki [Yaratılış Kitabı](https://www.worldhistory.org/trans/tr/1-23717/yaratilis-kitabi/)'nın orijinali olduğu düşünülen Tufan Hikâyesi'nin Mezopotamya versiyonunu deşifre etmekten mesul olmuştu. Çivi yazısı çözülene değin birçok Kitab-ı Mukaddes metninin orijinal olduğu düşünülüyordu. İnsanın Düşüşü ve Büyük Tufan, [Tanrı](https://www.worldhistory.org/trans/tr/1-10299/tanri/) tarafından Yaratılış (Tekvin) kitabının yazarına (veya yazarlarına) dikte edilen insanlık tarihindeki hakiki hadiseler olarak anlaşılıyordu, ancak artık İbrani yazıcıların *Etana Efsanesi* ve *Atrahasis*'ten süslediği Mezopotamya anlatıları olarak da kabul edilebilirdi. Kitab-ı Mukaddes'teki [Cennet Bahçesi](https://www.worldhistory.org/trans/tr/1-16670/cennet-bahcesi/) anlatısı artık *Enuma Eliş* ve diğer Mezopotamya eserlerinden türetilmiş bir anlatı olarak anlaşılabilirdi. Job Kitabı, bir ferdin haksız yere çektiği acıların hakiki bir tarihi anlatımı olmaktan çok uzak, benzer bir hikayeyi anlatan daha önceki *Ludlul-Bel-Nemeqi* metninin keşfinin ardından artık Mezopotamya geleneğine ait edebi bir motif olarak kabul edilebilirdi. [Yeni Ahit](https://www.worldhistory.org/trans/tr/1-11401/yeni-ahit/) İncilleri'nde yeni bir kavram olarak sunulan, ölüp de tekrar dirilen, yeraltı dünyasına inen ve sonra hayata dönen bir Tanrı kavramı, artık ilkin Mezopotamya edebiyatında *İnanna'nın İnişi* şiirinde ifade edilen kadim bir paradigma olarak anlaşılıyordu. İnciller de dahil olmak üzere Kitab-ı Mukaddes'teki birçok anlatının modeli, artık Mezopotamyalı naru edebiyatının keşfi ışığında okunabilirdi. Bu edebiyat, tarihten bir figürü alıp başarılarıyla süsleyerek önemli bir moral ve kültürel mesaj aktarıyordu. Daha önce de belirtildiği gibi, Kitab-ı Mukaddes dünyanın en eski kitabı olarak kabul ediliyordu ve Süleyman'ın Şarkısı'nın en eski aşk şiiri olduğu düşünülüyordu, lakin bütün bunlar çivi yazısının keşfi ve çözülmesiyle değişti. Dünyanın en eski aşk şiiri artık Süleyman'ın Şarkısı'nın yazılmasından çok önce, MÖ 2000 yılına tarihlenen *Şu-Sin'in Aşk Şarkısı* olarak kabul ediliyor. Anlayıştaki bu ilerlemelerin hepsi, 19. asırda fiziki delillerle Kitab-ı Mukaddes anlatılarını teyit etmek üzere Mezopotamya'ya gönderilen arkeologlar ve bilim insanlarınca yapılmıştı; ancak aslında keşfettikleri şey, bulmaya gönderildikleri şeyin tersiydi. ### Netice Diğer Asurologlarla (aralarında T. G. Pinches ve Edwin Norris de vardır) birlikte Rawlinson, Mezopotamya dil çalışmalarının inkişafına öncülük etmiştir. *Antik Babil ve Asur Çivi Yazıtları* adlı eseri, diğer eserleriyle beraber, 1860'larda neşredilmesine ardından bu mevzuda standart bir referans haline gelmiş ve günümüze kadar saygın akademik eserler olarak kalmıştır. Üst seviye bir entelektüel olarak kabul edilen George Smith, 1876'da 36 yaşındayken Ninova'ya yaptığı bir saha gezisinde hayatını kaybetmiştir. Çivi yazısını çevirmeyi kendi kendine öğrenen Smith, yirmili yaşlarının başında antik yazıların çözülmesine ilk katkılarını sunmuştur ve bu kadar genç yaşta ölümü, 19. yüzyılda çivi yazısı tercümelerindeki ilerleme açısından uzun zamandır önemli bir kayıp olarak kabul edilir. [ ![Part of Tablet V, the Epic of Gilgamesh](https://www.worldhistory.org/img/r/p/500x600/3061.jpg?v=1777775534) V. Tablet'in Parçası, Gılgamış Destanı Osama Shukir Muhammed Amin (Copyright) ](https://www.worldhistory.org/image/3061/part-of-tablet-v-the-epic-of-gilgamesh/ "Part of Tablet V, the Epic of Gilgamesh")Mezopotamya edebiyatı, kendisinden sonra gelen yazılı eserlere önemli ölçüde ilham kaynağı olmuştur. Mezopotamya edebi motifleri, Mısır, İbranice, Yunanca ve Roma eserlerinde tespit edilebilir ve günümüzde de tasvir ettikleri Kitab-ı Mukaddes anlatıları aracılığıyla akis bulmaktadır. George Smith çivi yazısını çözdüğünde, insanların kendi tarihlerini anlama tarzını dramatik bir şekilde değiştirdi. Dünyanın tekvini, asli günah ve insanların hayatlarını sürdürdüğü diğer birçok prensibin kabul görmüş versiyonu, büyük ölçüde Sümer Mezopotamya edebiyatının ortaya çıkışıyla sorgulanmıştır. Çivi yazısının keşif ve çözülmesinden bu yana, [medeniyet](https://www.worldhistory.org/trans/tr/1-10175/medeniyet/) ve beşeriyet tarihi, yalnızca 200 yıl önceki anlayışı radikal bir şekilde revize etmiştir ve daha fazla çivi yazısı tableti keşfedilip modern çağa uyarlandıkça daha fazla revizyon beklenmektedir. #### Editorial Review This human-authored definition has been reviewed by our editorial team before publication to ensure accuracy, reliability and adherence to academic standards in accordance with our [editorial policy](https://www.worldhistory.org/static/editorial-policy/). ## Bibliografya - [Bertman, S. *Handbook to Life in Ancient Mesopotamia.* Oxford University Press, 2005.](https://www.worldhistory.org/books/0195183649/) - [Black, J., et al. *The Literature of Ancient Sumer.* Oxford University Press, 2006.](https://www.worldhistory.org/books/0199296332/) - [Durant, W. *Our Oriental Heritage.* Simon & Schuster, 2010.](https://www.worldhistory.org/books/B00005WJGO/) - [Kramer, S. N. *History Begins at Sumer.* University of Pennsylvania Press, 1988.](https://www.worldhistory.org/books/0812212762/) - [Kramer, S. N. *The Sumerians: Their History, Culture, and Character.* University of Chicago Press, 1971.](https://www.worldhistory.org/books/0226452387/) - [Kriwaczek, P. *Babylon: Mesopotamia and the Birth of Civilization.* Thomas Dunne Books, 2012.](https://www.worldhistory.org/books/B00DIKTPXC/) - [Leick, G. *The A to Z of Mesopotamia.* Scarecrow Press, 2010.](https://www.worldhistory.org/books/0810875772/) - [The Metropolitan Museum of Art/ The Origins of Writing by Ira Spar](https://www.metmuseum.org/essays/the-origins-of-writing "The Metropolitan Museum of Art/ The Origins of Writing by Ira Spar"), accessed 25 Feb 2026. ## Yazar Hakkında Joshua J. Mark, Dünya Tarihi Ansiklopedisi'nin kurucu ortağı ve içerik direktörüdür. Daha önce New York'taki Marist College’de tarih, felsefe, edebiyat ve yazı dersleri vermiştir. Ayrıca pek çok yere seyahat etmiş, Yunanistan ve Almanya’da yaşamıştır. - [Linkedin Profile](https://www.linkedin.com/pub/joshua-j-mark/38/614/339) ## Zaman çizelgesi - **c. 3600 BCE - c. 3500 BCE**: First written evidence of [religion](https://www.worldhistory.org/religion/) in the world recorded on [Sumerian](https://www.worldhistory.org/Sumerians/) tablets. - **c. 3500 BCE**: [Cuneiform](https://www.worldhistory.org/cuneiform/) [script](https://www.worldhistory.org/script/) developed by [Sumerians](https://www.worldhistory.org/Sumerians/). - **c. 3200 BCE**: [Cuneiform](https://www.worldhistory.org/cuneiform/) [script](https://www.worldhistory.org/script/) further developed and advanced in the [city](https://www.worldhistory.org/city/) of [Uruk](https://www.worldhistory.org/uruk/). - **3000 BCE**: [Cuneiform](https://www.worldhistory.org/cuneiform/) [script](https://www.worldhistory.org/script/) refined. - **2900 BCE - 2334 BCE**: [Cuneiform](https://www.worldhistory.org/cuneiform/) [script](https://www.worldhistory.org/script/) develops fully during the [Early Dynastic](https://www.worldhistory.org/disambiguation/Early_Dynastic/) Period of [Mesopotamia](https://www.worldhistory.org/Mesopotamia/). - **c. 2300 BCE**: Life of [Enheduanna](https://www.worldhistory.org/Enheduanna/), daughter of [Sargon of Akkad](https://www.worldhistory.org/Sargon_of_Akkad/), and world's first author known by name. - **c. 2100 BCE - c. 1400 BCE**: The tales of [Gilgamesh](https://www.worldhistory.org/gilgamesh/) written which inform the Epic of Gilgamesh. - **c. 1900 BCE - c. 1600 BCE**: Composition of The Descent of [Inanna](https://www.worldhistory.org/Inanna/). - **c. 1640 BCE - c. 1700 BCE**: Written form of the Atrahasis myth of the Great Flood. - **c. 647 BCE - c. 629 BCE**: Extensive collection of clay tablets acquired known as the [Library of Ashurbanipal](https://www.worldhistory.org/Library_of_Ashurbanipal/) at [Nineveh](https://www.worldhistory.org/nineveh/). - **c. 100 BCE**: [Cuneiform](https://www.worldhistory.org/cuneiform/) abandoned for alphabetic [script](https://www.worldhistory.org/script/). ## Sorular & Cevaplar ### Çivi yazısı ilk yazılı dil midir? Evet. Çivi yazısı, Mısır hiyeroglifleri veya Çin yazısı da dahil olmak üzere diğer bütün yazılı dillerden daha eskidir. İndus Vadisi Uygarlığı'nın yazısının çivi yazısından daha eski olması mümkündür, ancak bu henüz çözülememiştir. ### Çivi yazısı (Cuneiform) ne anlama geliyor? Çivi yazısı (Cuneiform) kelimesi Latince "cuneus" kelimesinden gelir ve "kama" anlamına gelir ve yazı sistemindeki karakterlerin kama benzeri şekillerinden dolayı ortaya çıkmıştır. ### Çivi yazısı ilk ne zaman çözüldü? Çivi yazısı ilk defa 1823 civarında çözüldü. ### Çivi yazısı neden önemlidir? Çivi yazısı önemlidir zira tıpkı Mısır hiyerogliflerinin çözülmesinin Mısır tarihini açığa çıkarması gibi, antik Mezopotamya tarihini de modern çağa açmıştır. Çivi yazısının çözülmesinden önce dünya tarihi oldukça farklı anlaşılıyordu. ## Dış Bağlantılar - [Ancient Mesopotamian Literacy, Now and Then - Lesson Plan from the MET, New York](https://www.metmuseum.org/learn/educators/lesson-plans/ancient-mesopotamia) - [Cuneiform Writing @ University of Pennsylvania Museum of Archaeology and Anthropology](http://www.penn.museum/games/cuneiform.shtml) - [First Writing System](http://www.historyfiles.co.uk/FeaturesMiddEast/MesopotamiaSumerScript01.htm) - [episode 1: The Tower of Babel](http://literatureandhistory.com/index.php/episode-001-the-tower-of-babel) - [Neil MacGregor: 2600 years of history in one object](https://www.ted.com/talks/neil_macgregor_2600_years_of_history_in_one_object) - [The British Museum Membercast: The origins of writing](https://blog.britishmuseum.org/the-british-museum-membercast-the-origins-of-writing/) - [Write Like a Babylonian](https://www.penn.museum/cgi/cuneiform.php) - [Ancient Scripts: Cuneiform](http://www.ancientscripts.com/cuneiform.html) - [Writing](http://www.mesopotamia.co.uk/writing/home_set.html) - [Cuneiform Digital Library Initiative](http://cdli.ucla.edu/) - [ETCSL:ETCSLcuneiform](http://etcsl.orinst.ox.ac.uk/edition2/cuneiformwriting.php) - [Mesopotamia for Kids](https://mesopotamia.mrdonn.org/cuneiform.html) - [The Origins of Writing | Essay | The Metropolitan Museum of Art | Heilbrunn Timeline of Art History](https://www.metmuseum.org/toah/hd/wrtg/hd_wrtg.htm) - [How to write cuneiform | British Museum](https://www.britishmuseum.org/blog/how-write-cuneiform) ## Bu Çalışmayı Alıntıla ### APA Mark, J. J. (2026, April 13). Çivi Yazısı: Tarih Yapan Yazı Sistemi. (B. Aksu, Çevirmen). *World History Encyclopedia*. ### Chicago Mark, Joshua J.. "Çivi Yazısı: Tarih Yapan Yazı Sistemi." tarafından çevrildi Batuhan Aksu. *World History Encyclopedia*, April 13, 2026. . ### MLA Mark, Joshua J.. "Çivi Yazısı: Tarih Yapan Yazı Sistemi." tarafından çevrildi Batuhan Aksu. *World History Encyclopedia*, 13 Apr 2026, . ## Lisans & Telif Hakkı Gönderen [Batuhan Aksu](https://www.worldhistory.org/user/batuhanaksu/ "User Page: Batuhan Aksu"), tarihinde yayınlandı 13 April 2026. Telif hakkı bilgileri için lütfen orijinal kaynakları kontrol edin. Lütfen bu sayfadan gidebileceğiniz içeriklerin daha farklı lisans koşullarına sahip olabileceğini unutmayın.