---
title: Rewolucja francuska
author: Harrison W. Mark
translator: Agnieszka Różycka
source: https://www.worldhistory.org/trans/pl/1-19568/rewolucja-francuska/
format: machine-readable-alternate
license: Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike (https://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0/)
updated: 2024-08-28
---
# Rewolucja francuska
_Autor: [Harrison W. Mark](https://www.worldhistory.org/user/harrisonwmark/)_
_Tłumaczenie: [Agnieszka Różycka](https://www.worldhistory.org/user/agnesrose)_
Rewolucja francuska (1789-1799) była okresem poważnych wstrząsów społecznych i politycznych we Francji. Stała się świadkiem upadku monarchii, ustanowienia Pierwszej Republiki Francuskiej, a jej kulminacją było powstanie Napoleona Bonaparte i początek epoki napoleońskiej. Rewolucja Francuska jest uważana za jedno z najważniejszych wydarzeń w historii Zachodu.
Rewolucja z 1789 roku, jak się ją czasem nazywa dla odróżnienia od późniejszych rewolucji francuskich, miała swoje źródło w głęboko zakorzenionych problemach, których rząd króla Francji Ludwika XVI (1774-1792) nie był w stanie rozwiązać; problemy te były przede wszystkim związane z kłopotami finansowymi Francji, a także z systemową nierównością społeczną osadzoną w *ancien régime*. Zwołane w celu rozwiązania tych problemów Zgromadzenie Generalne z 1789 roku zaowocowało utworzeniem Narodowego Zgromadzenia Konstytucyjnego, organu złożonego z wybranych przedstawicieli trzech warstw społecznych, którzy przysięgli, że nie rozwiążą się, dopóki nie napiszą nowej konstytucji. W ciągu następnej dekady rewolucjoniści próbowali zdemontować opresyjne stare społeczeństwo i zbudować nowe, oparte na zasadach epoki oświecenia, których przykładem jest motto: *„Wolność, równość, braterstwo”*.
Choć początkowo udało im się ustanowić Republikę Francuską, rewolucjoniści wkrótce uwikłali się we francuskie wojny rewolucyjne (1792-1802), w których Francja walczyła z koalicją głównych europejskich mocarstw. Rewolucja szybko przerodziła się w gwałtowną paranoję, a 20-40 000 ludzi zostało zabitych podczas rządów terroru (1793-94), w tym wielu byłych przywódców rewolucji. Po terrorze rewolucja utknęła w martwym punkcie aż do 1799 roku, kiedy to Napoleon Bonaparte (1769-1821) przejął kontrolę nad rządem w wyniku przewrotu 18 brumaire’a (9. XI. 1799 roku), ostatecznie przekształcając Republikę w Pierwsze Cesarstwo Francuskie (1804-1814, 1815). Choć rewolucja nie zdołała uchronić Francji przed ponownym popadnięciem w autokrację, udało jej się odnieść sukces na inne sposoby. Zainspirowała liczne rewolucje na całym świecie i pomogła ukształtować nowoczesne koncepcje państw narodowych, zachodnich demokracji i praw człowieka.
### Przyczyny
Większość przyczyn Rewolucji Francuskiej można przypisać nierównościom gospodarczym i społecznym, które zostały zaostrzone przez zepsucie *ancien régime* („starego reżimu”), nazwy nadanej retroaktywnie systemowi politycznemu i społecznemu Królestwa Francji w ciągu ostatnich kilku stuleci jego początkowego istnienia. *Ancien régime* podzielony był na trzy warstwy społeczne: duchowieństwo, szlachtę i pospólstwo. Pierwsze dwa stany cieszyły się wieloma przywilejami społecznymi, w tym zwolnieniami podatkowymi, które nie były przyznawane pospólstwu, klasie, która stanowiła ponad 90% populacji. Trzeci stan był obciążony pracą fizyczną, a także płaceniem większości podatków.
Szybki wzrost populacji przyczynił się do ogólnego cierpienia; do 1789 roku Francja była najbardziej zaludnionym państwem europejskim z ponad 28 milionami ludzi. Wzrost liczby miejsc pracy nie nadążał za rosnącą populacją, pozostawiając 8-12 milionów zubożałych. Zacofane techniki rolnicze i ciąg fatalnych zbiorów doprowadziły do głodu. W międzyczasie rosnąca klasa zamożnych zwykłych ludzi, burżuazja, zagroziła uprzywilejowanej pozycji arystokracji, zwiększając napięcia między klasami społecznymi. Idee epoki oświecenia również przyczyniły się do niepokojów narodowych; ludzie zaczęli postrzegać *ancien régime* jako skorumpowany, źle zarządzany i despotyczny. Nienawiść była szczególnie skierowana w stronę królowej Marii Antoniny, która była postrzegana jako uosobienie wszystkiego, co złe w rządzie.
[  Rewolucja francuska i wojny w latach 1789-99 Simeon Netchev (CC BY-NC-ND) ](https://www.worldhistory.org/image/16578/map-of-the-french-revolution-and-wars-1789-99/ "Map of the French Revolution and Wars 1789-99")Ostatnią istotną przyczyną był monumentalny dług państwowy Francji, nagromadzony w wyniku jej prób utrzymania statusu globalnej potęgi. Kosztowne wojny i inne projekty zadłużyły francuski skarb państwa na miliardy liwrów, ponieważ był on zmuszony do zaciągania pożyczek o niezwykle wysokich stopach procentowych. Nieregularne systemy podatkowe kraju były nieskuteczne, a gdy wierzyciele zaczęli domagać się spłaty w latach osiemdziesiątych XVIII wieku, rząd w końcu zdał sobie sprawę, że coś trzeba zrobić.
### Nadciągająca burza: 1774-1788
10 maja 1774 roku król Francji Ludwik XV zmarł po prawie 60 latach panowania, pozostawiając swojemu wnukowi w spadku niespokojne i rozbite królestwo. Zaledwie dziewiętnastoletni Ludwik XVI był wrażliwym władcą, który posłuchał rad swoich ministrów i zaangażował Francję w amerykańską wojnę o niepodległość. Chociaż francuskie zaangażowanie w rewolucję amerykańską zdołało osłabić Wielką Brytanię, znacznie zwiększyło również zadłużenie Francji, a sukces Amerykanów zachęcił do antydespotycznych nastrojów w kraju.
W 1786 roku Ludwik XVI został przekonany przez swojego ministra finansów, Charlesa-Alexandre'a Calonne'a, że kwestia zadłużenia państwa nie może być dłużej ignorowana. Calonne przedstawił listę reform finansowych i zwołał Zgromadzenie Notabli w 1787 roku, aby je zatwierdzić. Notable, w większości arystokratyczne zgromadzenie, odmówili i powiedzieli Calonne'owi, że tylko Stany Generalne mogą zatwierdzić tak radykalne reformy. Odnosiło się to do zgromadzenia trzech stanów przedrewolucyjnej Francji, organu, który nie był zwoływany od 175 lat. Ludwik XVI odmówił, zdając sobie sprawę, że Stany Generalne mogą podważyć jego autorytet. Zamiast tego zwolnił Calonne'a i skierował reformy do *parlementów*.
[  Zgromadzenie notabli w 1787 roku Claude Niquet (Public Domain) ](https://www.worldhistory.org/image/15497/assembly-of-notables-of-1787/ "Assembly of Notables of 1787")*Parlementy* były 13 sądami, które były odpowiedzialne za rejestrowanie królewskich dekretów przed ich wejściem w życie. Składające się z arystokratów *parlamenty* od dawna walczyły z władzą królewską, wciąż rozgoryczone tym, że sto lat temu ich klasa została podporządkowana „Królowi Słońce”, Ludwikowi XIV. Dostrzegając szansę na odzyskanie części władzy, odmówili rejestracji królewskich reform i dołączyli do notabli, opowiadając się za powołaniem Stanów Generalnych. Kiedy Korona odpowiedziała wygnaniem sądów, w całym kraju wybuchły zamieszki; *parlementy* przedstawiły się jako mistrzowie ludu, zdobywając w ten sposób poparcie plebsu. Jedne z tych zamieszek wybuchły w Grenoble 7 czerwca 1788 roku i doprowadziły do zebrania się trzech stanów Delfinatu bez zgody króla. Znany jako Dzień Dachówek, jest uznawany przez niektórych historyków za początek rewolucji. Zdając sobie sprawę, że został pokonany, Ludwik XVI mianował popularnego Jacquesa Neckera nowym ministrem finansów i zaplanował zwołanie Zgromadzenia Generalnego na maj 1789 roku.
### Powstanie trzeciej władzy: luty-wrzesień 1789 roku
W całej Francji 6 milionów ludzi wzięło udział w procesie wyborczym do Stanów Generalnych, a do dyskusji przygotowano łącznie 25 000 *cahiers de doléances*, czyli list skarg. Gdy 5 maja 1789 roku w Wersalu zwołano Zgromadzenie Generalne, w jego skład weszło 578 deputowanych reprezentujących trzeci stan, 282 reprezentujących szlachtę i 303 reprezentujących duchowieństwo. Podwójna reprezentacja trzeciego stanu była jednak bez znaczenia, ponieważ głosy nadal były liczone według stanu majątkowego, a nie od głowy. Ponieważ klasy wyższe z pewnością głosowały razem, trzeci stan był w niekorzystnej sytuacji.
Trzeci stan odmówił weryfikacji własnych wyborów, co było niezbędne do rozpoczęcia procesu. Zażądał liczenia głosów od głowy, na co szlachta stanowczo się nie zgodziła. W międzyczasie uwagę Ludwika XVI odciągnęła śmierć jego syna, paraliżując władzę królewską. 13 czerwca, po osiągnięciu impasu, trzeci stan rozpoczął głosowanie imienne, łamiąc protokół poprzez rozpoczęcie obrad bez zgody króla lub innych stanów. 17 czerwca, w następstwie wniosku zaproponowanego przez Abbé Emmanuela-Josepha Sieyèsa, trzeci stan oficjalnie ogłosił się Narodowym Zgromadzeniem Konstytucyjnym. Dwa dni później duchowieństwo formalnie zagłosowało za przyłączeniem się do niego, a szlachta niechętnie poszła w jego ślady. 20 czerwca, po zamknięciu sali zgromadzeń, deputowani Zgromadzenia Narodowego spotkali się na królewskim korcie tenisowym. Tam złożyli przysięgę, obiecując, że nie rozwiążą się, dopóki nie nadadzą Francji nowej konstytucji. Rozpoczęła się rewolucja francuska.
[  Przysięga złożona na korcie tenisowym Jacques-Louis David (Public Domain) ](https://www.worldhistory.org/image/15696/the-tennis-court-oath/ "The Tennis Court Oath")Ludwik XVI zdał sobie sprawę, że musi odzyskać kontrolę. Na początku lipca wezwał ponad 30 000 żołnierzy do Basenu Paryskiego, a 11 lipca zdymisjonował Neckera i innych ministrów uznanych za zbyt przyjaznych bezczelnym rewolucjonistom. Obawiając się, że król zamierza zmiażdżyć rewolucję, 12 lipca doszło do zamieszek w Paryżu. Ich powstanie osiągnęło punkt kulminacyjny 14 lipca wraz ze szturmem na Bastylię, kiedy to setki obywateli z powodzeniem zaatakowały fortecę Bastylii, aby splądrować ją w poszukiwaniu amunicji. Król wycofał się, odsyłając swoich żołnierzy i przywracając Neckera. Zdenerwowany tymi wydarzeniami najmłodszy brat króla, Comte d'Artois, uciekł z Francji wraz ze świtą rojalistów w nocy 16 lipca; byli pierwszymi z tysięcy *emigrantów*, którzy uciekli.
W nadchodzących tygodniach na francuskiej wsi wybuchły rozproszone zamieszki, gdy rozeszły się pogłoski o arystokratycznych spiskach mających na celu pozbawienie obywateli ich swobód. Zamieszki te doprowadziły do mini-Bastylii, gdy chłopi napadli na feudalne posiadłości lokalnych właścicieli ziemskich, zmuszając szlachtę do zrzeczenia się swoich praw feudalnych. Ta fala paniki, znana później jako Wielki Strach, zmusiła Zgromadzenie Narodowe do stawienia czoła kwestii feudalizmu. W nocy 4 sierpnia, na fali patriotycznego zapału, Zgromadzenie ogłosiło, że reżim feudalny został „całkowicie zniszczony” i położyło kres przywilejom klas wyższych. Później w tym samym miesiącu przyjęto Deklarację Praw Człowieka i Obywatela, przełomowy dokument dotyczący praw człowieka, który opowiadał się za powszechną wolą ludu, podziałem władzy i ideą, że prawa człowieka są uniwersalne. Te dwa osiągnięcia są uważane za najważniejsze i najtrwalsze osiągnięcia rewolucji.
[  Deklaracja praw człowieka i obywatela, 1789 rok Jean-Jacques-François Le Barbier (Public Domain) ](https://www.worldhistory.org/image/16004/declaration-of-the-rights-of-man-and-of-the-citize/ "Declaration of the Rights of Man and of the Citizen, 1789")### Monarchia ludowa: lata 1789-1791
Podczas gdy Zgromadzenie Narodowe powoli przygotowywało projekt konstytucji, Ludwik XVI dąsał się w Wersalu. Odmówił zgody na dekrety sierpniowe i Deklarację Praw Człowieka, żądając zamiast tego, by deputowani uwzględnili w nowej konstytucji jego prawo do absolutnego weta. To rozwścieczyło lud Paryża, a 5 października 1789 roku tłum 7000 osób, głównie targowiczanek, przemaszerował z Paryża do Wersalu w ulewnym deszczu, domagając się chleba i zaakceptowania przez króla reform Zgromadzenia. Ludwik XVI nie miał wyboru i został zmuszony do opuszczenia swojej izolacji w Wersalu i towarzyszenia kobietom z powrotem do Paryża, gdzie został zainstalowany w pałacu Tuileries. Znane jako Marsz Kobiet na Wersal lub Dni Październikowe, powstanie to doprowadziło do końca *ancien régime'u* i początku krótkotrwałej monarchii konstytucyjnej we Francji.
Następne półtora roku oznaczało stosunkowo spokojną fazę rewolucji; w rzeczywistości wielu ludzi wierzyło, że rewolucja się skończyła. Ludwik XVI zgodził się przyjąć reformy Zgromadzenia, a nawet wydawał się pogodzony z rewolucją, przyjmując trójkolorową kokardę. W międzyczasie Zgromadzenie zaczęło rządzić Francją, przyjmując własną niefortunną walutę, *asygnatę*, aby pomóc uporać się z zaległym długiem. Po zlikwidowaniu szlachty zwróciło się teraz ku Kościołowi katolickiemu. Konstytucja cywilna duchowieństwa, wydana 12 lipca 1790 roku, zmusiła wszystkich duchownych do złożenia przysięgi na nową konstytucję i przedkładania lojalności wobec państwa nad lojalność wobec papieża w Rzymie. W tym samym czasie ziemie kościelne zostały skonfiskowane przez Zgromadzenie, a papieskie miasto Awinion zostało ponownie włączone do Francji. Te ataki na Kościół zraziły wielu do rewolucji, w tym samego pobożnego Ludwika XVI.
14 lipca 1790 roku, w pierwszą rocznicę obalenia Bastylii, na Polach Marsowych odbyły się masowe uroczystości. Prowadzony przez markiza de Lafayette, Festiwal Federacji miał na celu zaznaczenie jedności nowo wyzwolonego narodu francuskiego pod wspaniałomyślnymi rządami ich obywatela-króla. Król miał jednak inne plany. Rok później, w nocy z 20 na 21 czerwca 1791 roku, on i jego rodzina opuścili Tuileries w przebraniu i próbowali uciec z Francji w tak zwanej ucieczce do Varennes. Zostali szybko złapani i wrócili do Paryża, ale ich próba nieodwracalnie zniszczyła wszelkie zaufanie ludzi do monarchii. Zaczęto nawoływać do obalenia Ludwika XVI, a niektórzy zaczęli nawet poważnie domagać się ustanowienia Republiki Francuskiej. Kwestia ta podzieliła Klub Jakobinów, stowarzyszenie polityczne, w którym rewolucjoniści zebrali się, aby omówić swoje cele i programy. Umiarkowani członkowie lojalni wobec idei monarchii konstytucyjnej podzielili się, tworząc nowy klub feuillantów, podczas gdy pozostali jakobini ulegli dalszej radykalizacji.
[  Powrót Ludwika XVI do Paryża po ucieczce do Varennes Jean Duplessis-Bertaux (Public Domain) ](https://www.worldhistory.org/image/16240/return-of-louis-xvi-to-paris-after-varennes/ "Return of Louis XVI to Paris After Varennes")17 lipca 1791 roku tłum demonstrantów zebrał się na Polach Marsowych, aby domagać się obalenia króla. Zostali oni ostrzelani przez paryską Gwardię Narodową dowodzoną przez Lafayette'a, w wyniku czego zginęło 50 osób. Masakra na Polach Marsowych zmusiła republikanów do ucieczki, dając feuillantom wystarczająco dużo czasu na przeforsowanie konstytucji, która skupiała się wokół osłabionej, liberalnej monarchii. 30 września 1791 roku zebrało się nowe Zgromadzenie Ustawodawcze, ale pomimo długo oczekiwanej konstytucji, rewolucja była bardziej podzielona niż kiedykolwiek.
### Narodziny Republiki: 1792-1793
Wielu deputowanych Zgromadzenia Ustawodawczego podzieliło się na dwie frakcje: bardziej konserwatywni feuillanci zasiedli po prawej stronie przewodniczącego Zgromadzenia, podczas gdy radykalni jakobini zasiedli po jego lewej stronie, dając początek lewicowo-prawicowemu spektrum politycznemu używanemu do dziś. Po tym, jak monarchowie Austrii i Prus zagrozili zniszczeniem rewolucji w Deklaracji z Pillnitz, trzecia frakcja oddzieliła się od jakobinów, domagając się wojny jako jedynego sposobu na zachowanie rewolucji. Ta partia wojenna, znana później jako żyrondyści, szybko zdominowała Zgromadzenie Ustawodawcze, które 20 kwietnia 1792 roku zagłosowało za wypowiedzeniem wojny Austrii. Rozpoczęło to francuskie wojny rewolucyjne (1792-1802), gdy stare reżimy Europy, czując się zagrożone przez radykalnych rewolucjonistów, połączyły się w koalicję przeciwko Francji.
Początkowo wojna potoczyła się katastrofalnie dla Francuzów. Latem 1792 roku pruska armia, której towarzyszyli francuscy rojaliści, powoli maszerowała w kierunku Paryża. W sierpniu najeźdźcy wydali Manifest Brunszwicki, grożąc zniszczeniem Paryża, jeśli francuskiej rodzinie królewskiej stanie się jakakolwiek krzywda. Groźba ta wprawiła ludność Paryża w histeryczną panikę, która doprowadziła do szturmu na pałac Tuileries 10 sierpnia 1792 roku, powstania, które ostatecznie obaliło monarchię. Wciąż obawiając się kontrrewolucyjnych wrogów, którzy mogliby pomóc Prusakom, paryskie tłumy zaatakowały miejskie więzienia i zamordowały ponad 1100 osób w masakrach wrześniowych.
[  Wrześniowe masakry poza więzieniem Abbaye Jules-Adolphe Chauvet (Public Domain) ](https://www.worldhistory.org/image/16422/the-september-massacres-outside-the-abbaye-prison/ "The September Massacres Outside the Abbaye Prison")20 września 1792 roku francuska armia ostatecznie powstrzymała pruską inwazję w fenomenalnej bitwie pod Valmy. Następnego dnia rozradowane Zgromadzenie Ustawodawcze oficjalnie proklamowało Republikę Francuską. Późniejszy francuski kalendarz republikański datował się od tego momentu, który był postrzegany jako ostateczne osiągnięcie ludzkości. Zgromadzenie zostało rozwiązane, a Konwent Narodowy został zwołany w celu opracowania nowej konstytucji. Jednym z pierwszych zadań Konwentu było podjęcie decyzji o losie obalonego Ludwika XVI; ostatecznie został on osądzony i zgilotynowany 21 stycznia 1793 roku, a jego rodzina uwięziona w Temple aż do procesu i egzekucji Marii Antoniny w październiku tego samego roku. Proces i egzekucja Ludwika XVI wstrząsnęły Europą, powodując, że Wielka Brytania, Hiszpania i Republika Holenderska przystąpiły do koalicji przeciwko Francji.
### Rządy terroru: 1793-1794
Po upadku feuillantów, żyrondyści stali się umiarkowaną frakcją Rewolucji. Na początku 1793 roku przeciwstawiła się im grupa radykalnych jakobinów zwana Górą, kierowana głównie przez Maximiliena Robespierre'a, Georgesa Dantona i Jeana-Paula Marata. Żyrondyści i Góra utrzymywali zaciekłą rywalizację aż do upadku tych pierwszych w dniu 2 czerwca 1793 roku, kiedy to około 80 000 *sankiulotów*, czyli rewolucjonistów niższej klasy, i Gwardii Narodowej otoczyło pałac Tuileries, domagając się aresztowania czołowych żyrondystów, co zostało osiągnięte, a ich przywódcy później straceni.
Zwycięstwo Góry głęboko podzieliło naród. Zabójstwo Marata przez Charlotte Corday miało miejsce wśród ognisk wojny domowej, które groziły rozpadem młodej republiki, takich jak wojna w Wandei i bunty federalistów. W celu stłumienia sprzeciwu i powstrzymania postępów armii koalicyjnych, Konwent zatwierdził utworzenie Komitetu Bezpieczeństwa Publicznego, który szybko przejął niemal całkowitą władzę wykonawczą. Za pomocą środków takich jak masowy pobór do wojska, Komitet brutalnie stłumił wojny domowe i sprawdził obce armie, zanim zwrócił swoją uwagę na demaskowanie krajowych zdrajców i agentów kontrrewolucyjnych. Następujące po tym rządy terroru, trwające od września 1793 roku do lipca 1794 roku, doprowadziły do setek tysięcy aresztowań, 16 594 egzekucji na gilotynie i dziesiątek tysięcy dodatkowych zgonów. Arystokraci i duchowni zostali straceni wraz z byłymi przywódcami rewolucji i tysiącami zwykłych ludzi.
[  Rycina przedstawiająca Robespierre'a gilotynującego kata po zgilotynowaniu wszystkich innych Bibliothèque nationale de France (Public Domain) ](https://www.worldhistory.org/image/16689/cartoon-showing-robespierre-guillotining-the-execu/ "Cartoon Showing Robespierre Guillotining the Executioner After Having Guillotined Everyone Else")W tym okresie Robespierre zdobył niemal dyktatorską władzę. Próbując ograniczyć szerzącą się dechrystianizację rewolucji, wprowadził deistyczny Kult Najwyższej Istoty, aby przybliżyć Francję do swojej wizji moralnie czystego społeczeństwa. Jego wrogowie postrzegali to jako próbę przejęcia całkowitej władzy i w obawie o swoje życie postanowili go obalić; upadek Maximiliena Robespierre'a i jego sojuszników 28 lipca 1794 roku położył kres terrorowi i jest uważany przez niektórych historyków za oznakę upadku samej rewolucji.
### Termidorianie i Dyrektoriat: 1794-1799
Po egzekucji Robespierre'a nastąpiła reakcja termidoriańska, okres konserwatywnej kontrrewolucji, w którym ślady rządów jakobinów zostały wymazane. Sam klub jakobinów został trwale zamknięty w listopadzie 1794 roku, a jakobińska próba odzyskania władzy w powstaniu preriowym w 1795 roku została zmiażdżona. Termidorianie pokonali rojalistyczne powstanie 13 vendémiaire’a (5 października 1795 roku), po czym przyjęli Konstytucję Roku III (1795) i przekształcili się w Dyrektoriat Francuski, rząd, który kierował Republiką w ostatnich latach rewolucji.
W międzyczasie francuskim armiom udało się odepchnąć siły koalicji, pokonując większość państw koalicji do 1797 roku. Gwiazdą wojny był bez wątpienia generał Napoleon Bonaparte, którego błyskotliwa kampania włoska z lat 1796-97 przyniosła mu sławę. W dniu 9 listopada 1799 roku Bonaparte przejął kontrolę nad rządem w przewrocie 18 brumaire'a, kładąc kres niepopularnemu Dyrektoriatowi. Jego dojście do władzy oznaczało koniec rewolucji francuskiej i początek epoki napoleońskiej.
#### Editorial Review
This human-authored definition has been reviewed by our editorial team before publication to ensure accuracy, reliability and adherence to academic standards in accordance with our [editorial policy](https://www.worldhistory.org/static/editorial-policy/).
## Bibliografia
- [Andress, David. *The Terror .* Time Warner Books Uk, 2005.](https://www.worldhistory.org/books/0316861812/)
- [Blanning, T. C. W. *The French Revolutionary Wars, 1787-1802 .* Hodder Education Publishers, 1996.](https://www.worldhistory.org/books/0340569115/)
- [Carlyle, Thomas & Sorensen, David R. & Kinser, Brent E. & Engel, Mark. *The French Revolution .* Oxford University Press, 2019.](https://www.worldhistory.org/books/019881559X/)
- [Davidson, Ian. *The French Revolution.* Pegasus Books, 2018.](https://www.worldhistory.org/books/1681776170/)
- [Doyle, William. *The Oxford History of the French Revolution.* Oxford University Press, 2018.](https://www.worldhistory.org/books/0198804938/)
- [Francois Furet & Mona Ozouf & Arthur Goldhammer. *A Critical Dictionary of the French Revolution.* Belknap Press: An Imprint of Harvard University Press, 1989.](https://www.worldhistory.org/books/0674177282/)
- [Fraser, Antonia. *Marie Antoinette.* Anchor, 2002.](https://www.worldhistory.org/books/0385489498/)
- [Lefebvre, Georges & Palmer, R. R. & Palmer, R. R. & Tackett, Timothy. *The Coming of the French Revolution .* Princeton University Press, 2015.](https://www.worldhistory.org/books/0691168466/)
- [Lefebvre, Georges & White, John Albert. *The Great Fear of 1789.* Princeton University Press, 1983.](https://www.worldhistory.org/books/0691053561/)
- [Mikaberidze, Alexander. *The Napoleonic Wars.* Oxford University Press, 2020.](https://www.worldhistory.org/books/0199951063/)
- [Palmer, R. R. & Woloch, Isser. *Twelve Who Ruled.* Princeton University Press, 2017.](https://www.worldhistory.org/books/0691175926/)
- [Roberts, Andrew. *Napoleon.* Penguin Books, 2015.](https://www.worldhistory.org/books/0143127853/)
- [Schama, Simon. *Citizens.* Vintage, 1990.](https://www.worldhistory.org/books/0679726101/)
- [Scurr, Ruth. *Fatal Purity.* Holt Paperbacks, 2007.](https://www.worldhistory.org/books/0805082611/)
- [Tocqueville, Alexis de & Bevan, Gerald & Bevan, Gerald. *The Ancien Régime and the Revolution .* Penguin Classics, 2008.](https://www.worldhistory.org/books/014144164X/)
## O autorze
Harrison Mark jest absolwentem Uniwersytetu Stanowego Nowego Jorku w Oswego, gdzie studiował historię i nauki polityczne.
- [Facebook Profile](https://www.facebook.com/harrison.mark.5/)
- [Linkedin Profile](https://www.linkedin.com/in/harrison-mark-b56213197/)
## Oś czasu
- **13 Apr 1747 CE - 6 Nov 1793 CE**: Life of [Louis Philippe II, Duke of Orléans](https://www.worldhistory.org/Louis_Philippe_II,_Duke_of_Orleans/), also known as [Philippe Égalité](https://www.worldhistory.org/Philippe_Egalite/). Head of the House of Orléans, and a supporter of the [French Revolution](https://www.worldhistory.org/French_Revolution/).
- **22 Oct 1761 CE - 29 Nov 1793 CE**: Life of [Antoine Barnave](https://www.worldhistory.org/Antoine_Barnave/), French revolutionary leader.
- **11 Jun 1775 CE**: Coronation of King [Louis XVI of France](https://www.worldhistory.org/Louis_XVI_of_France/).
- **1781 CE**: [Jacques Necker](https://www.worldhistory.org/Jacques_Necker/), French Director of Finance, publishes the Compte rendu au roi, the first record of royal finances ever made public.
- **Jan 1789 CE**: Abbé [Emmanuel-Joseph Sieyès](https://www.worldhistory.org/Emmanuel-Joseph_Sieyes/) publishes his influential pamphlet "What is the Third Estate?"
- **5 May 1789 CE**: The Estates-General convenes in Versailles for the first time in 175 years.
- **11 Jul 1789 CE**: [Jacques Necker](https://www.worldhistory.org/Jacques_Necker/), popular Chief Minister of France, is fired from King [Louis XVI](https://www.worldhistory.org/Louis_XVI_of_France/)'s cabinet for a second time and ordered into exile.
- **12 Jul 1789 CE - 14 Jul 1789 CE**: The dismissal of [Jacques Necker](https://www.worldhistory.org/Jacques_Necker/) causes over 6,000 Parisians to take to the streets. They fight with soldiers, burn toll booths, and raid armories and gunsmiths for weapons.
- **14 Jul 1789 CE**: The Bastille in [Paris](https://www.worldhistory.org/disambiguation/paris/) is stormed.
- **15 Jul 1789 CE**: [Lafayette](https://www.worldhistory.org/disambiguation/Lafayette/) is appointed commander of the newly formed National Guard, and charged with keeping order in [Paris](https://www.worldhistory.org/disambiguation/paris/).
- **c. 19 Jul 1789 CE - c. 6 Aug 1789 CE**: The [Great Fear](https://www.worldhistory.org/Great_Fear/) sweeps across the French countryside, as [peasants](https://www.worldhistory.org/disambiguation/Peasants/) attack the feudal estates of the nobility.
- **4 Aug 1789 CE**: The National Constituent Assembly discards their privileges, decides to abolish [feudalism](https://www.worldhistory.org/Feudalism/) in France.
- **11 Aug 1789 CE**: In France, the [August Decrees](https://www.worldhistory.org/August_Decrees/) are passed.
- **26 Aug 1789 CE**: France's National Assembly approves a final version of the [Declaration of the Rights of Man and of the Citizen](https://www.worldhistory.org/article/2012/declaration-of-the-rights-of-man-and-of-the-citize/).
- **Oct 1789 CE**: The [Women's March on Versailles](https://www.worldhistory.org/Women's_March_on_Versailles/) increases demand for a French constitutional monarchy, relocates the royal family to the Tuileries [Palace](https://www.worldhistory.org/disambiguation/palace/) in [Paris](https://www.worldhistory.org/disambiguation/paris/).
- **5 Oct 1789 CE - 6 Oct 1789 CE**: [Women's March on Versailles](https://www.worldhistory.org/Women's_March_on_Versailles/); King [Louis XVI of France](https://www.worldhistory.org/Louis_XVI_of_France/) is forcibly moved to [Paris](https://www.worldhistory.org/disambiguation/paris/).
- **Jan 1790 CE**: The National Assembly passes a decree making Corsica a department of France; Corsican hero Pasquale Paoli is invited back from exile after 22 years.
- **13 Feb 1790 CE**: The National Assembly abolishes monastic vows in France.
- **12 Jul 1790 CE**: The [Civil Constitution of the Clergy](https://www.worldhistory.org/Civil_Constitution_of_the_Clergy/) is passed, making the French Catholic Church subordinate to the French government.
- **14 Jul 1790 CE**: [Lafayette](https://www.worldhistory.org/disambiguation/Lafayette/) helps organize and lead the Fete de Federation, a festival celebrating the [French Revolution](https://www.worldhistory.org/French_Revolution/). He takes an oath swearing loyalty to the nation, the [law](https://www.worldhistory.org/disambiguation/law/) and the king.
- **20 Jun 1791 CE - 21 Jun 1791 CE**: The [Flight to Varennes](https://www.worldhistory.org/Flight_to_Varennes/), an attempted escape by the French royal family from [Paris](https://www.worldhistory.org/disambiguation/paris/), is foiled; public disdain for the monarchy increases.
- **17 Jul 1791 CE**: National Guard soldiers under [Lafayette](https://www.worldhistory.org/disambiguation/Lafayette/)'s command open fire at an anti-monarchy demonstration at the Champ de [Mars](https://www.worldhistory.org/Mars/) in [Paris](https://www.worldhistory.org/disambiguation/paris/). Several French citizens are killed.
- **27 Aug 1791 CE**: The [Declaration of Pillnitz](https://www.worldhistory.org/Declaration_of_Pillnitz/) is issued by Austria and Prussia, threatening [war](https://www.worldhistory.org/disambiguation/War/) against France should any harm befall the French royal family.
- **3 Sep 1791 CE**: France's National Assembly adopts the Constitution of 1791, with the Declaration of the Rights of Man serving as a preamble.
- **Mar 1792 CE**: [Napoleon Bonaparte](https://www.worldhistory.org/Napoleon_Bonaparte/) is elected lieutenant colonel of the Corsican National Guard; weeks later, he suppresses an [Easter](https://www.worldhistory.org/Easter/) Sunday uprising in Ajaccio.
- **20 Apr 1792 CE**: Revolutionary France declares [war](https://www.worldhistory.org/disambiguation/War/) on Austria, sparking the [War of the First Coalition](https://www.worldhistory.org/War_of_the_First_Coalition/).
- **29 Apr 1792 CE**: French General Theobald Dillon is butchered by his own soldiers.
- **11 Jun 1792 CE**: King [Louis XVI of France](https://www.worldhistory.org/Louis_XVI_of_France/) vetoes rulings by the Legislative Assembly, angering many.
- **20 Jun 1792 CE**: King [Louis XVI](https://www.worldhistory.org/Louis_XVI_of_France/) is accosted in the Tuileries [Palace](https://www.worldhistory.org/disambiguation/palace/) by a swarm of sans-culottes; he is forced to wear a liberty cap and drink a toast to the nation.
- **9 Aug 1792 CE**: The Insurrectionary Commune gains power in [Paris](https://www.worldhistory.org/disambiguation/paris/), stripping authority from the king and Legislative Assembly.
- **10 Aug 1792 CE**: Insurrectionists storm the Tuileries [Palace](https://www.worldhistory.org/disambiguation/palace/) in [Paris](https://www.worldhistory.org/disambiguation/paris/), massacring the Swiss Guards; King [Louis XVI of France](https://www.worldhistory.org/Louis_XVI_of_France/) is imprisoned in the [Temple](https://www.worldhistory.org/temple/) prison fortress two days later.
- **13 Aug 1792 CE**: The family of [Louis XVI of France](https://www.worldhistory.org/Louis_XVI_of_France/) and [Marie Antoinette](https://www.worldhistory.org/Marie_Antoinette/) are imprisoned in the Tower of the [Temple](https://www.worldhistory.org/temple/).
- **2 Sep 1792 CE - 7 Sep 1792 CE**: Between 1,100-1,400 prisoners, or half of [Paris](https://www.worldhistory.org/disambiguation/paris/)' total prison population, are killed in the [September Massacres](https://www.worldhistory.org/September_Massacres/).
- **20 Sep 1792 CE**: The [Battle of Valmy](https://www.worldhistory.org/Battle_of_Valmy/) results in a French victory over Prussian invaders.
- **21 Sep 1792 CE**: The National Convention abolishes the French Monarchy during the [French Revolution](https://www.worldhistory.org/French_Revolution/).
- **21 Sep 1792 CE**: The First French Republic is established.
- **1793 CE - 1794 CE**: [Thomas Paine](https://www.worldhistory.org/Thomas_Paine/) is imrpisoned in Frnace during the ongoing [French Revolution](https://www.worldhistory.org/French_Revolution/).
- **21 Jan 1793 CE**: King [Louis XVI of France](https://www.worldhistory.org/Louis_XVI_of_France/), now known as Citizen Louis Capet, is executed by guillotine.
- **6 Apr 1793 CE**: The [Committee of Public Safety](https://www.worldhistory.org/Committee_of_Public_Safety/) is set up by the National Convention.
- **24 Apr 1793 CE**: The trial of Jean-[Paul](https://www.worldhistory.org/disambiguation/Paul/) Marat results in his acquittal, and is a major blow to the Girondins.
- **4 May 1793 CE**: The National Convention passes the "[law](https://www.worldhistory.org/disambiguation/law/) of the maximum" which imposes a price cap on grain and wheat.
- **31 May 1793 CE - 2 Jun 1793 CE**: The Insurrections of 31 May-02 June 1793 lead to the arrests of prominent Girondins and the political purge of their faction.
- **Jul 1793 CE**: [Napoleon](https://www.worldhistory.org/disambiguation/Napoleon/) publishes his pro-Jacobin pamphlet Le Souper de Beaucaire, gaining the notice of Jacobin leader Augustin Robespierre.
- **27 Jul 1793 CE**: [Maximilien Robespierre](https://www.worldhistory.org/Maximilien_Robespierre/) elected to the [Committee of Public Safety](https://www.worldhistory.org/Committee_of_Public_Safety/); the National Convention institutes [death](https://www.worldhistory.org/disambiguation/Death/) penalty for hoarders of goods.
- **14 Oct 1793 CE - 15 Oct 1793 CE**: Queen [Marie Antoinette](https://www.worldhistory.org/Marie_Antoinette/) of France is tried before the Revolutionary Tribunal. She is found guilty of high treason and is sentenced to [death](https://www.worldhistory.org/disambiguation/Death/).
- **31 Oct 1793 CE**: 21 leading Girondins, including Vergniaud and Brissot, are executed.
- **9 Aug 1794 CE - 20 Aug 1794 CE**: Following the [Thermidorian Reaction](https://www.worldhistory.org/Thermidorian_Reaction/), [Napoleon Bonaparte](https://www.worldhistory.org/Napoleon_Bonaparte/) is arrested in connection to the Robespierres; he is eventually released.
- **5 Oct 1795 CE**: During the [French Revolution](https://www.worldhistory.org/French_Revolution/), the royalist revolt of [13 Vendemiaire](https://www.worldhistory.org/13_Vendemiaire/) is crushed by [Napoleon Bonaparte](https://www.worldhistory.org/Napoleon_Bonaparte/).
## Pytania i odpowiedzi
### Czym była rewolucja francuska?
Rewolucja francuska była okresem poważnych wstrząsów społecznych i politycznych we Francji, który trwał w latach 1789-1799. Jej celem był demontaż opresyjnego starego reżimu Francji i stworzenie nowego społeczeństwa opartego na zasadach epoki oświecenia, takich jak powszechna wola ludu i prawa naturalne.
### Jakie były trzy główne przyczyny rewolucji francuskiej?
Trzy główne przyczyny rewolucji francuskiej to kryzys finansowy spowodowany rosnącym zadłużeniem państwa, szalejące nierówności społeczne oraz niekompetencja francuskiego monarchy i ancien régime (starego reżimu).
### Co zapoczątkowało rewolucję francuską?
Powszechnie przyjmuje się, że rewolucja francuska rozpoczęła się 5 maja 1789 roku wraz z posiedzeniem Stanów Generalnych, chociaż można argumentować, że rozpoczęła się w innych datach, takich jak Dzień Dachówek w 1788 roku lub szturm Bastylii 14 lipca 1789 roku.
### Co zakończyło rewolucję francuską?
Powszechnie uważa się, że przewrót 18 brumaire'a w listopadzie 1799 roku zakończył rewolucję francuską, ponieważ był to moment, w którym Napoleon Bonaparte przejął władzę we Francji i zapoczątkował epokę napoleońską.
### Jakie są najważniejsze wydarzenia rewolucji francuskiej?
Ważne wydarzenia rewolucji francuskiej obejmują szturm Bastylii przez lud, przyjęcie Deklaracji Praw Człowieka i Obywatela, obalenie monarchii i ustanowienie Republiki Francuskiej, egzekucję króla Ludwika XVI, rządy terroru i francuskie wojny rewolucyjne, które przekształciły się w wojny napoleońskie.
## Linki zewnętrzne
- [BBC Radio 4 - In Our Time, The French Revolution's reign of terror](https://www.bbc.co.uk/programmes/p003k9cf)
- [History and Text of The Declaration of the Rights of Man and of the Citizen, Élysée](https://www.elysee.fr/en/french-presidency/the-declaration-of-the-rights-of-man-and-of-the-citizen)
- [French Revolution, Center for History and New Media](https://revolution.chnm.org/)
## Cytuj tę pracę
### APA
Mark, H. W. (2024, August 28). Rewolucja francuska. (A. Różycka, Tłumacz). *World History Encyclopedia*.
### Chicago
Mark, Harrison W.. "Rewolucja francuska." Przetłumaczone przez Agnieszka Różycka. *World History Encyclopedia*, August 28, 2024. .
### MLA
Mark, Harrison W.. "Rewolucja francuska." Przetłumaczone przez Agnieszka Różycka. *World History Encyclopedia*, 28 Aug 2024, .
## Licencja i prawa autorskie
Wysłane przez [Agnieszka Różycka](https://www.worldhistory.org/user/agnesrose/ "User Page: Agnieszka Różycka"), opublikowano w 28 August 2024. Informacje dotyczące praw autorskich można znaleźć w oryginalnych źródłach. Należy pamiętać, że treści, do których linki znajdują się na tej stronie, mogą podlegać innym warunkom licencyjnym.