--- title: Król Anglii Stefan I author: Mark Cartwright translator: Kasia Lichon-Beblot source: https://www.worldhistory.org/trans/pl/1-18639/krol-anglii-stefan-i/ format: machine-readable-alternate license: Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike (https://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0/) updated: 2021-08-15 --- # Król Anglii Stefan I _Autor: [Mark Cartwright](https://www.worldhistory.org/user/markzcartwright/)_ _Tłumaczenie: [Kasia Lichon-Beblot](https://www.worldhistory.org/user/kasialichonbebl)_ Król Anglii Stefan I, często nazywany także Stefanem z Blois, panował od 1135 do 1154 roku. Jego poprzednik, [król Anglii Henryk I](https://www.worldhistory.org/trans/pl/1-18575/krol-anglii-henryk-i/) (lata panowania 1100-1135), nie pozostawił prawowitego potomka płci męskiej, a na swego sukcesora mianował córkę, cesarzową Matyldę. Ta decyzja nie spodobała się wielu potężnym baronom, którzy woleli widzieć w roli króla mężczyznę - ich wybór padł na osobę Stefana, w tamtym czasie najbogatszego barona w Anglii i siostrzeńca zmarłego króla, Henryka I. Konflikt pomiędzy cesarzową Matyldą i Stefanem doprowadził do wojny domowej, która trwała z przerwami przez 15 lat i pociągnęła za sobą utratę Normandii oraz część ziem terytorium Anglii na rzecz Szkocji i Walijskich książąt. Stefan był ostatnim królem dynastii normandzkiej zapoczątkowanej przez jego dziadka, Williama (Wilhelma) I Zdobywcę w 1066 roku. W sposób nadzwyczaj ironiczny zważywszy na długoletnią wojnę domową, następcą Stefana został Henryk II (lata panowania 1154 - 1189), syn cesarzowej Matyldy i hrabiego Anjou, Geoffrey’a “Plantageneta”. ### Dzieciństwo i młodość Stefan urodził się w 1097 roku w Blois, we Francji. Jego ojcem był hrabia Blois, Stefan Henryk, a matką Adela z Normandii, córka Williama I Zdobywcy i siostra Henryka I. Stefan został wysłany na dwór wujka gdy miał 10 lat i szybko uplasował się jako jego ulubieniec; Henryk obdarowywał go ziemią i bogactwami. W 1120 roku, atak grypy żołądkowej, okazał się jednym z najbardziej szczęśliwych przypadków w życiu Stefana - gdyby nie jego biegunka, znalazłby się na pokładzie White Ship wraz ze swoimi kuzynami, synami Henryka, Williamem i Ryszardem. Statek zatonął, a wraz z nim cała jego załoga i wszyscy pasażerowie, z jednym wyjątkiem rzeźnika z Rouen. Gdyby Stefan był na statku, zapewne też by zginął; gdyby William i Ryszard (synowie króla) nie zginęli w tej katastrofie, Stefan nie zostałby królem. Stefan ożenił się z Matyldą z Boulogne (1103 - 1152) prawdopodobnie w roku 1125 lub trochę wcześniej. Matylda była córką Eustachego III, hrabiego Boulogne i Marii Szkockiej, córki króla Szkocji, Malcolma III (lata panowania 1058 - 1093); była również siostrzenicą Matyldy Szkockiej, żony Henryka I. Matylda z Boulogne była potężnym sprzymierzeńcem swojego męża w jego walce o utrzymanie korony, zarówno jeśli chodzi o finanse jak i o zdolności przywódcze. Stefan był przystojny, pobożny, szarmancki i czarujący w stosunku do wszystkich, nawet ludzi bardzo biednych. Wszystkie te zalety i wsparcie żony były mu niezbędne do utrzymania poparcia baronów w czasie jego panowania. [ ![Painting of King Stephen of England](https://www.worldhistory.org/img/r/p/500x600/11535.jpg?v=1599184804) Obraz króla Anglii Stefana I British Library (Public Domain) ](https://www.worldhistory.org/image/11535/painting-of-king-stephen-of-england/ "Painting of King Stephen of England")### Sukcesja Pomimo dwóch związków małżeńskich, Henryk I nie pozostawił prawowitego potomka płci męskiej. Swoim sukcesorem mianował córkę Matyldę (ur. 1102) i doprowadził do złożenia jej przysięgi lojalności przez wszystkich baronów, łącznie ze Stefanem. Matylda często jest nazywana cesarzową Matyldą, ponieważ w wieku lat 12 poślubiła cesarza Świętego Cesarstwa Rzymskiego, Henryka V (lata panowania 1111 - 1125). Trzy lata po śmierci cesarza, w 1128 roku Matylda wyszła za mąż za hrabiego Anjou (Andegawenii), Geoffrey’a. Hrabia z rodu Andegawenów miał przydomek “Plantagenet’ ponieważ w jego herbie znajdował się symbol rośliny janowca (planta genista). Pomimo jasnej dyrektywy Henryka i złożeniu przysięgi lojalności Matyldzie, wielu baronów sprzeciwiło się idei panowania przez kobietę oraz idei Andegawenów na tronie Anglii; w momencie śmierci Henryka, przedstawili kandydaturę Stefana, w tamtym czasie najbogatszego barona Anglii. Stefan mógł pochwalić się dobrym pochodzeniem, jako że był wnukiem Williama I Zdobywcy i siostrzeńcem zmarłego króla, Henryka I. Dodatkowo, co okazało się kluczowe, w momencie śmierci Henryka, w grudniu 1135 roku, Stefan jako pierwszy przybył do Anglii; Matylda natomiast pozostała we Francji. Kolejnym jego atutem był fakt, że był dobrym dowódcą wojskowym (chociaż niekoniecznie utalentowanym w jakiejkolwiek innej dziedzinie), a jego brat, Henryk, był od 1129 roku biskupem Winchester, co gwarantowało Stefanowi łatwą kontrolę nad królewskim skarbcem. W rezultacie, Stefan, nie marnując czasu, zdobył wystarczające poparcie baronów i został wybrany na króla 22 grudnia 1135 roku, a koronowany 4 dni później w Westminster Abbey. Koronacja Stefana podzieliła jednak kraj - znacząca grupa baronów stanęła za Matyldą, wspierając jej prawo do tronu. ### Cesarzowa Matylda i wojna domowa Mąż cesarzowej Matyldy, hrabia Geoffrey, w pełni popierał ambicje żony i sam miał wielkie nadzieje na przejęcie kontroli nad Anglią. Jednym z ich najważniejszych sprzymierzeńców był Robert Fitzroy, hrabia Gloucester, syn Henryka I z nieprawego łoża. Na początku, Robert udzielił wsparcia Stefanowi, ale szybko zmienił zdanie i przeszedł na stronę Matyldy. Niemniej przedwczesne powstanie zorganizowane przez jego stronników zostało bezwzględnie stłumione przez Stefana w kwietniu 1138 roku. Pomimo tego, grono przeciwników Stefana rosło - jego własny brat, Henryk z Blois, wycofał swoje poparcie, po tym jak bracia pokłócili się o kontrolę nad Canterbury. Kolejnym znaczącym wrogiem Stefana był Ranulf, hrabia Chester, w zrozumiały sposób zdegustowany faktem, że król oddał jego twierdzę w Carlisle szkockiemu władcy. Na Stefana nieszczęście, nie mógł on prowadzić polityki Henryka I, kiedy to lojalność baronów była zagwarantowana poprzez rozdawnictwo królewskich ziem; Henryk tak bardzo nadużywał tej strategii, że pozostawił Koronę raczej zubożałą. Co więcej, wykorzystując słabość króla i jego zależność od ich poparcia, baronowie mieli doskonałe pole do walki o promowanie własnych interesów - na przykład Geoffrey de Mandeville niesławnie zmienił stronę trzykrotnie, plasując się głównie po stronie własnych korzyści. Otoczony ludźmi o wątpliwej lojalności, doświadczywszy zdrady ze strony mu najbliższych, Stefan zaczął być może powoli popadać w paranoję - tłumaczyłoby to dlaczego w 1139 roku zaaresztował Rogera, biskupa Salisbury, oraz dwóch innych biskupów, oskarżając ich o spisek przeciwko niemu. [ ![Empress Matilda of England](https://www.worldhistory.org/img/r/p/500x600/11550.png?v=1698521947) Cesarzowa Matylda Angielska PurpleHz (Public Domain) ](https://www.worldhistory.org/image/11550/empress-matilda-of-england/ "Empress Matilda of England")Sytuacja króla poprawiła się cokolwiek w 1139 roku kiedy Matylda przyjechała do Anglii, gdzie została schwytana i osadzona w twierdzy Arundel, w West Sussex. Niemniej wkrótce pretendentka do tronu została uwolniona i w sposób raczej zuchwały ustanowiła konkurencyjny dwór w południowo-zachodniej Anglii. Jej pozycja została wzmocniona rebelią, która wybuchła we wschodniej Anglii po aresztowaniu przez Stefana, biskupa z Ely. Wspomniany wcześniej Ranulf, hrabia Chester, wybrał właśnie ten moment, aby odbić miasto Lincoln; król wysłał tam armię, ale 2 lutego 1141 roku przegrał bitwę pod Lincoln. Co gorsza, w kwietniu 1141 roku król Stefan został pojmany przez Roberta Fitzroya i uwięziony najpierw w Gloucester, a potem w Bristol na 9 miesiecy. Wyglądało na to, że Stefan przegrał wojnę. 8 kwietnia 1141 roku w Winchester, cesarzowa Matylda sama wybrała się na królową, a w czerwcu zaczęła podróż do Londynu aby przygotować się do koronacji. Jednakże w Londynie wybuchło powstanie przeciwko Matyldzie - mieszkańcy miasta byli zdegustowani prywatą jej rządów i męczącymi podatkami; powstanie skończyło się wygnaniem Matyldy z miasta. Wkrótce potem armia najemników z Flandrii pod wodzą żony Stefana, królowej Matyldy, pojmała Roberta Fitzroya. 1 listopada 1141 roku, cesarzowa Matylda została zmuszona do uwolnienia Stefana w zamian za uwolnienie Roberta Fitzroya i w rezultacie tej dramatycznej odmiany losu, Stefanowi został przywrócony tron. 25 grudnia 1141 roku doszło do jego drugiej koronacji, tym razem w katedrze Canterbury. Nawet ta druga koronacja nie zakończyła jednak wojny domowej, która ciągnęła się jeszcze przez następne kilka lat; ten nadzwyczajny okres w historii Anglii jest nazywany “Czasem Anarchii’ bądź ‘Anarchią”. Pozbawieni skrupułów baronowie korzystali z chaosu, zajmując nowe ziemie, budując zamki i warownie (najważniejsze symbole władzy i potęgi w średniowiecznej Anglii) bez królewskiej zgody czy wręcz wybijając własne monety, jako policzek wymierzony monarchii. Acz nie wszędzie, to jednak w niektórych rejonach kraju życie chłopów było nieprawdopodobnie żałosne, jako że byli uwikłani w bitwy, oblężenia, a nawet okazjonalne spalenia wsi; samowolni baronowie więzili ich i torturowali prawem silniejszego, bez żadnego szacunku dla litery prawa. Nawet kler zaangażował się w fortyfikację kościołów i opactw; w żadnym innym czasie średniowiecznej Anglii, poziom bezpieczeństwa nie był tak fatalny. Dwa znaczące wydarzenia doprowadziły do zmian i pewnej stabilizacji sytuacji. Po pierwsze, w grudniu 1142 roku cesarzowa Matylda uciekła z oblężonego Oxfordu, co udało jej się wyłącznie dlatego, że otulona w białą pelerynę, przedarła się przez burzę śnieżną. Cesarzowa ukryła się w twierdzy Devizes w Wiltshire. Drugim wydarzeniem była śmierć Roberta Fitzroya w Bristolu w 1147 roku, który za życia gromadził wokół siebie i motywował rebeliantów. Po sześciu latach pobytu w Devizes, które co prawda było nie do zdobycia przez armię Stefana, ale z drugiej strony stanowiło prawie więzienie dla przebywającej tam cesarzowej, Matylda powróciła do Normandii i poświęciła się promocji swojego syna Henryka d’Anjou (Andegaweńczyka) raczej niż samej siebie. W 1151 roku Henryk odziedziczył ziemie swojego ojca w Normandii, ale jego ambicje sięgały znacznie dalej. Jego sukcesy militarne w Bretanii i małżeństwo z Eleonorą Akwitańską w maju 1152 roku, zaowocowały przejęciem kontroli nad większością Francji, ale Henrykowi to nie wystarczało; wziął na celownik Anglię, mocno osłabioną latami wojny domowej. Henryk podjął się próby inwazji Anglii w 1147 roku, ale ta kampania skończyła się w momencie wyczerpania funduszy. Drugi atak został podjęty w 1149 roku, tym razem na północy Anglii w asyście króla Szkocji, Davida I (lata panowania 1124 - 1153); armia Stefana wygrała to starcie. Henryk postawił na cierpliwość i spędził kilka lat gromadząc fundusze i inne zasoby, po czym w 1153 roku podjął trzecią próbę, która zakończyła się jego sukcesem i przyniosła koniec wojnie domowej. ### Obrona królestwa W czasie gdy kraj był rozdzierany od środka przez walczących baronów, król musiał również stawić czoła niebezpieczeństwom nadchodzącym z zewnątrz. Pierwszym z sąsiadów, który zainteresował się terytorium Stefana, był mąż cesarzowej Matyldy, Geoffrey Plantagenet, hrabia d’Anjou (Andegaweni). W 1137 roku najechał na Normandię (Normandia w czasach Williama I Zdobywcy i Henryka I była pod władzą króla Anglii) i pomimo starań Stefana, lokalni baronowie naprawdę nie chcieli angażować się w kolejny już konflikt o ten kłopotliwy region. Stefan został zmuszony do wycofania się i pozostawienia Normandii samej sobie. [ ![Stephen of England & Henry II of England](https://www.worldhistory.org/img/r/p/500x600/11530.jpg?v=1765336745) Król Anglii Stefan I & Król Anglii Henryk II British Library (Public Domain) ](https://www.worldhistory.org/image/11530/stephen-of-england--henry-ii-of-england/ "Stephen of England & Henry II of England")Tymczasem król Szkocji, David I, wujek cesarzowej Matyldy, zaatakowal w 1138 roku Northumbrię, Lancashire i Yorkshire na północy Anglii. David I zdobył kontrolę nad Cumberland, Northumberland, Durham, Westmorland i Lancaster, ale Stefanowi udało się odeprzeć go w pobliżu Northallerton w Yorkshire, w bitwie sztandarowej (Battle of the Standard) 22 sierpnia 1138 roku. Na wschodzie, walijscy bracia Cadell ap Gruffyss (um. 1175) i Maredudd odnieśli liczne zwycięstwa przeciwko angielskiej armii i znacznie powiększyli swoje terytoria w zachodniej Walii. Brak silnego monarchy okazał się dla Anglii nadzwyczaj kosztowny, tak w relacjach międzynarodowych, jak i wewnętrznych. ### Śmierć i sukcesja W 1153 roku, śmierć żony i syna Eustachego (ur. 1127) okazały się ostatnią kroplą w trudnej sytuacji Stefana i doprowadzily do załamania króla. Trwała właśnie trzecia inwazja Henryka i początkowo Stefan miał nadzieje na decydującą bitwę, ale gdy miało do niej dojść, ani żołnierze ani dowódcy żadnej ze stron, nie byli w szczególny sposób zainteresowani walką; zamiast do bitwy doszło do negocjacji. W rezultacie 6 listopada Stefan i Henryk podpisali Traktat Wallingford, w którym Stefan mianował Henryka swoim następcą, a w zamian utrzymał koronę na resztę swojego życia. Baronowie nie mieli lepszego kandydata niż Henryk, a koszmarne konsekwencje wojny domowej i czasu anarchii były dla wszystkich oczywiste; ostatnią rzeczą, której kraj potrzebował była następna wojna o tron. Jak jeden z kronikarzy średniowiecza to ujął: “Przez dziewiętnaście długich zim, Bóg i jego aniołowie spali” (cytat za McDowall, 26). Nadszedł czas na pokój i jedność. Stefan zmarł 25 października 1154 roku w Dover, w Kent, a Henryk był koronowany 19 grudnia 1154, jako Henryk II; był pierwszym królem od ponad wieku, którego praw do tronu nikt nie kwestionował. Król Stefan został pochowany w opactwie Faversham, w Kent, obok swojej żony i syna, a wydarzenia jego okresu panowania zostały zapisane w 12-wiecznej kronice Gesta Stephani. Podczas panowania Stefana, Normandia została ostatecznie stracona i dobieglo końca panowanie dynastii normandzkiej w Anglii; był to jeden z przełomowych punktów w historii tego kraju. Henryk II rozpoczął nową dynastię Andegawenów - Plantagenetów (głównie nazywana Plantagenetami) i w czasie swojego panowania trwającego do 1189 roku stworzył największe imperium zachodniej Europy, plasując się na liście najwybitniejszych monarchów w historii Anglii. #### Editorial Review This human-authored definition has been reviewed by our editorial team before publication to ensure accuracy, reliability and adherence to academic standards in accordance with our [editorial policy](https://www.worldhistory.org/static/editorial-policy/). ## Bibliografia - [Barratt, N. *The Restless Kings.* Faber & Faber, 2019.](https://www.worldhistory.org/books/0571329101/) - [Cannon, J. *The Kings and Queens of Britain.* Oxford University Press, 2009.](https://www.worldhistory.org/books/0199559228/) - [Creighton, O.H. *Castles and Landscapes.* Equinox Publishing Limited, 2004.](https://www.worldhistory.org/books/1904768679/) - [Crouch, D. *Medieval Britain, c.1000-1500.* Cambridge University Press, 2017.](https://www.worldhistory.org/books/0521149673/) - [Gibson, P. *The Concise Guide to Kings and Queens.* Harpercollins, 1986.](https://www.worldhistory.org/books/0863500943/) - [Phillips, C. *The Illustrated Encyclopedia of Kings & Queens.* Southwater, 2017.](https://www.worldhistory.org/books/1846816009/) - [Pounds, N.J.G. *The Medieval Castle in England and Wales.* Cambridge University Press, 1993.](https://www.worldhistory.org/books/0521458285/) - [Starkey, D. *Crown and Country.* HarperPress, 2011.](https://www.worldhistory.org/books/0007307721/) ## O autorze Mark jest pełnoetatowym pisarzem, badaczem, historykiem i redaktorem. Interesuje się sztuką, architekturą i odkrywaniem idei wspólnych dla wszystkich cywilizacji. Posiada tytuł magistra filozofii politycznej i jest dyrektorem wydawniczym WHE. ## Oś czasu - **c. 1097 CE**: [King Stephen of England](https://www.worldhistory.org/King_Stephen_of_England/) is born in Blois, France. - **1102 CE**: Matilda (aka Empress Matilda), daughter of [Henry I of England](https://www.worldhistory.org/Henry_I_of_England/), is born. With no male heir, the king nominates her as his successor. - **c. 1125 CE**: Future [King Stephen of England](https://www.worldhistory.org/King_Stephen_of_England/) marries Matilda of Boulogne. - **1135 CE - 1154 CE**: Reign of [King Stephen of England](https://www.worldhistory.org/King_Stephen_of_England/) (aka [Stephen of Blois](https://www.worldhistory.org/King_Stephen_of_England/)) with a brief interruption in 1141 CE. - **1 Dec 1135 CE**: [Henry I of England](https://www.worldhistory.org/Henry_I_of_England/) dies of natural causes at Saint Denis-le-Fermont in Rouen, Normandy. - **26 Dec 1135 CE**: [Stephen of Blois](https://www.worldhistory.org/King_Stephen_of_England/) is crowned king of [England](https://www.worldhistory.org/disambiguation/england/) in Westminster Abbey. - **1136 CE**: [David I of Scotland](https://www.worldhistory.org/David_I_of_Scotland/) invades northern [England](https://www.worldhistory.org/disambiguation/england/). - **1137 CE**: [King Stephen of England](https://www.worldhistory.org/King_Stephen_of_England/) invades Normandy but is forced to withdraw due to lack of baronial support. - **1138 CE**: [David I of Scotland](https://www.worldhistory.org/David_I_of_Scotland/) invades northern [England](https://www.worldhistory.org/disambiguation/england/) for a second time. - **Apr 1138 CE**: An uprising by followers of Robert Fitzroy, Earl of Gloucester, is quashed by [King Stephen of England](https://www.worldhistory.org/King_Stephen_of_England/). - **22 Aug 1138 CE**: [King Stephen of England](https://www.worldhistory.org/King_Stephen_of_England/) wins a decisive victory against [David I of Scotland](https://www.worldhistory.org/David_I_of_Scotland/) near Northallerton in Yorkshire at the [battle](https://www.worldhistory.org/disambiguation/battle/) of the Standard. - **1139 CE**: [King Stephen of England](https://www.worldhistory.org/King_Stephen_of_England/) arrests Roger, Bishop of Salisbury on suspicious of treason. - **2 Feb 1141 CE**: [King Stephen of England](https://www.worldhistory.org/King_Stephen_of_England/) loses the [battle](https://www.worldhistory.org/disambiguation/battle/) of Lincoln to the Earl of Chester. - **Apr 1141 CE**: Robert Fitzroy, Earl of Gloucester, arrests and imprisons [King Stephen of England](https://www.worldhistory.org/King_Stephen_of_England/). - **8 Apr 1141 CE**: Empress Matilda is elected queen of [England](https://www.worldhistory.org/disambiguation/england/) at Winchester. - **1 Nov 1141 CE**: Empress Matilda, then queen, is obliged to release [King Stephen of England](https://www.worldhistory.org/King_Stephen_of_England/) in exchange for Robert Fitzroy, the Earl of Gloucester’s freedom. - **25 Dec 1141 CE**: [King Stephen of England](https://www.worldhistory.org/King_Stephen_of_England/) receives a second coronation, this time in Canterbury Cathedral. - **Dec 1142 CE**: Empress Matilda is besieged at Oxford, only to escape in a snowstorm by wearing a white cloak. - **1146 CE**: The Welsh brothers Cadell ap Gruffydd and Maredudd win victories against armies of [King Stephen of England](https://www.worldhistory.org/King_Stephen_of_England/). - **1147 CE**: [Death](https://www.worldhistory.org/disambiguation/Death/) of Robert Fitzroy, Earl of Gloucester, one of the main rivals to [King Stephen of England](https://www.worldhistory.org/King_Stephen_of_England/). - **1147 CE**: Henry of Anjou (future [Henry II of England](https://www.worldhistory.org/Henry_II_of_England/)) invades [England](https://www.worldhistory.org/disambiguation/england/) but runs out of money and is forced to withdraw. - **1149 CE**: Henry of Anjou (future [Henry II of England](https://www.worldhistory.org/Henry_II_of_England/)) attacks the north of [England](https://www.worldhistory.org/disambiguation/england/) with the assistance of [David I of Scotland](https://www.worldhistory.org/David_I_of_Scotland/) but is defeated by [King Stephen of England](https://www.worldhistory.org/King_Stephen_of_England/). - **1153 CE**: Henry of Anjou (future [Henry II of England](https://www.worldhistory.org/Henry_II_of_England/)) invades [England](https://www.worldhistory.org/disambiguation/england/). - **6 Nov 1153 CE**: [King Stephen of England](https://www.worldhistory.org/King_Stephen_of_England/) signs with Henry of Anjou (future [Henry II of England](https://www.worldhistory.org/Henry_II_of_England/)) the Treaty of Wallingford which recognises Henry as Stephen's heir. - **25 Oct 1154 CE**: [King Stephen of England](https://www.worldhistory.org/King_Stephen_of_England/) dies at Dover. - **19 Dec 1154 CE**: Henry of Anjou is crowned king of [England](https://www.worldhistory.org/disambiguation/england/) at Westminster Abbey to become [Henry II of England](https://www.worldhistory.org/Henry_II_of_England/). ## Cytuj tę pracę ### APA Cartwright, M. (2021, August 15). Król Anglii Stefan I. (K. Lichon-Beblot, Tłumacz). *World History Encyclopedia*. ### Chicago Cartwright, Mark. "Król Anglii Stefan I." Przetłumaczone przez Kasia Lichon-Beblot. *World History Encyclopedia*, August 15, 2021. . ### MLA Cartwright, Mark. "Król Anglii Stefan I." Przetłumaczone przez Kasia Lichon-Beblot. *World History Encyclopedia*, 15 Aug 2021, . ## Licencja i prawa autorskie Wysłane przez [Kasia Lichon-Beblot](https://www.worldhistory.org/user/kasialichonbebl/ "User Page: Kasia Lichon-Beblot"), opublikowano w 15 August 2021. Informacje dotyczące praw autorskich można znaleźć w oryginalnych źródłach. Należy pamiętać, że treści, do których linki znajdują się na tej stronie, mogą podlegać innym warunkom licencyjnym.