---
title: Czarna śmierć
author: Mark Cartwright
translator: Agnieszka Różycka
source: https://www.worldhistory.org/trans/pl/1-17097/czarna-smierc/
format: machine-readable-alternate
license: Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike (https://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0/)
updated: 2025-11-20
---
# Czarna śmierć
_Autor: [Mark Cartwright](https://www.worldhistory.org/user/markzcartwright/)_
_Tłumaczenie: [Agnieszka Różycka](https://www.worldhistory.org/user/agnesrose)_
Czarna śmierć była pandemią dżumy, która spustoszyła średniowieczną Europę w latach 1347–1352. Szacuje się, że Czarna Śmierć zabiła od 25 do 30 milionów ludzi. Choroba miała swoje źródło w Azji Środkowej i została przeniesiona na Krym przez mongolskich wojowników i kupców. Następnie dżuma przedostała się do Europy przez Włochy, prawdopodobnie za pośrednictwem szczurów lub pasożytów ludzkich, które dotarły tam na genueńskich statkach handlowych płynących z Morza Czarnego.
Choroba była wywoływana przez bakterię pałeczkową *Yersinia pestis* i przenoszona przez pchły żyjące na gryzoniach, choć najnowsze badania sugerują, że nosicielami mogły być również pasożyty ludzkie, takie jak wszy. Nazwa „czarna śmierć” pochodzi od charakterystycznego czernienia skóry i wrzodów, będącego jednym z objawów choroby; inne symptomy to gorączka i bóle stawów. Ponieważ nawet dwie trzecie zakażonych umierało, szacuje się, że od 30% do 50% populacji na obszarach dotkniętych zarazą zmarło z powodu czarnej śmierci. Skala śmiertelności była tak ogromna, że miała poważne konsekwencje dla całego społeczeństwa średniowiecznej Europy: niedobór chłopów doprowadził do żądań zniesienia pańszczyzny, pojawiły się powszechne wątpliwości wobec autorytetów i bunty, a wiele miast i wsi zostało całkowicie opuszczonych. Była to najgorsza zaraza w historii ludzkości — odbudowa populacji Europy do poziomu sprzed czarnej śmierci zajęła około 200 lat.
### Jakie były przyczyny dżumy?
Dżuma to choroba zakaźna wywoływana przez bakterię pałeczkową, która jest przenoszona i rozprzestrzeniana przez pasożytnicze pchły żyjące na gryzoniach, zwłaszcza na szczurze wędrownym. Inne pasożyty, w tym te bytujące na ludzkiej skórze, mogły również przyczyniać się do rozprzestrzeniania choroby. Istnieją trzy typy dżumy i wszystkie prawdopodobnie występowały podczas pandemii czarnej śmierci: dżuma dymienicza, płucna i posocznicowa. Najczęstszą formą w XIV wieku była dżuma dymienicza, powodująca silne obrzęki w pachwinach i pod pachami (węzły chłonne), które przybierały odrażający czarny kolor — stąd nazwa czarna śmierć. Czarne wrzody, które mogły pokrywać całe ciało, były wynikiem wewnętrznych krwotoków i nazywano je *dymienicami*, od których pochodzi nazwa dżumy dymieniczej. Inne objawy to wysoka gorączka i bóle stawów. Nieleczona dżuma dymienicza kończy się śmiercią w 30–75% przypadków, często w ciągu 72 godzin. Pozostałe dwa typy — dżuma płucna (zwana też płucną) i posocznicowa — są zazwyczaj śmiertelne w niemal wszystkich przypadkach.
### Jakie były objawy dżumy?
Straszliwe objawy tej choroby zostały opisane przez pisarzy epoki, w szczególności przez włoskiego autora Giovanniego Boccaccia we wstępie do jego „Dekameronu” z 1358 roku. Jeden z pisarzy, walijski poeta Ieuan Gethin, być może najtrafniej oddał wygląd czarnych wrzodów, które widział na własne oczy w 1349 roku:
> Widzimy, jak śmierć wkracza w nasze szeregi niczym czarny dym, zaraza, która ścina młodych, bezkorzenny upiór, nieznający litości dla pięknego oblicza. Biada mi z powodu szylinga pod pachą… Ma kształt jabłka, przypomina główkę cebuli, mały wrzód, który nie oszczędza nikogo. Wielka jest jego kipiel, niczym żarzący się węgiel, bolesna rzecz o popielatym kolorze… Są podobne do nasion czarnego grochu, pokruszonych odłamków kruchego węgla morskiego… do żużli łusek chwastu morskiego, mieszaniny wszelakiej, czarnej zarazy przypominającej półpensówki, jagody… (Davies, 411)
### Jak rozprzestrzeniała się czarna śmierć?
XIV wiek w Europie już przed nadejściem czarnej śmierci okazał się czasem katastrof. Wcześniejsza zaraza dotknęła bydło, a nadmierna eksploatacja ziemi doprowadziła do nieurodzaju, który z kolei spowodował dwie wielkie klęski głodu o zasięgu ogólnoeuropejskim w latach 1316 i 1317. Do tego dochodziły niepokoje związane z wojnami, zwłaszcza z trwającą wojną stuletnią (1337–1453) między Anglią a Francją. Nawet pogoda zaczęła się pogarszać — po wyjątkowo łagodnym cyklu klimatycznym z lat 1000–1300 nastał początek tzw. „małej epoki lodowcowej”, w której zimy stawały się coraz chłodniejsze i dłuższe, skracając sezon wegetacyjny, a co za tym idzie, zmniejszając plony.
[  Mapa rozprzestrzeniania się zarazy w Europie, 1346–1353 Simeon Netchev (CC BY-NC-ND) ](https://www.worldhistory.org/image/12038/map-of-the-spread-of-the-plague-in-europe-1346---1/ "Map of the Spread of the Plague in Europe, 1346 - 1353")Niszczycielska zaraza dotykająca ludzi nie była zjawiskiem nowym, ponieważ poważna epidemia miała już miejsce w połowie V wieku, pustosząc obszar Morza Śródziemnego, a w szczególności Konstantynopol. Czarna śmierć z 1347 roku wkroczyła do Europy prawdopodobnie przez Sycylię, gdy została tam przywieziona przez cztery genueńskie statki zbożowe płynące z Kaffy nad Morzem Czarnym. Miasto portowe było oblegane przez Tatarów-Mongołów, którzy katapultowali do jego wnętrza ciała zmarłych zakażonych, i to właśnie tam Włosi mieli zarazić się dżumą. Innym źródłem byli mongolscy kupcy podróżujący Jedwabnym Szlakiem, którzy przynieśli chorobę z jej pierwotnego ogniska w Azji Środkowej — za takie uznaje się Chiny, co potwierdziły badania genetyczne z 2011 roku (choć jako alternatywne źródło wskazywano również Azję Południowo-Wschodnią, a rzeczywiste historyczne dowody na epidemię dżumy w Chinach w XIV wieku są słabe). Z Sycylii był już tylko krok do włoskiego lądu stałego, choć jeden ze statków z Kaffy dotarł do Genui, został tam odprawiony i zawinął do portów w Marsylii, a następnie w Walencji. W ten sposób, do końca 1349 roku, choroba rozprzestrzeniła się szlakami handlowymi na Europę Zachodnią: Francję, Hiszpanię, Brytanię i Irlandię — wszystkie te kraje doświadczyły jej przerażających skutków. Rozprzestrzeniając się niczym pożar, epidemia dotarła w latach 1350–1352 do Niemiec, Skandynawii, państw bałtyckich i Rosji.
Średniowieczni lekarze nie mieli pojęcia o istnieniu tak mikroskopijnych organizmów jak bakterie, dlatego byli bezradni, jeśli chodzi o leczenie. Tam, gdzie mogli mieć największe szanse na pomoc — czyli w zapobieganiu — byli z kolei ograniczeni przez fatalny stan sanitarny, który w porównaniu ze współczesnymi standardami był zatrważający. Inną skuteczną strategią mogłaby być kwarantanna, lecz ponieważ ludzie wpadali w panikę i uciekali, gdy tylko pojawił się przypadek dżumy, nieświadomie roznosili chorobę jeszcze dalej.
Ofiar zarazy było tak wiele, a ciał tak dużo, że władze nie wiedziały, co z nimi robić — wozy wyładowane trupami stały się powszechnym widokiem w całej Europie. Wydawało się, że jedynym możliwym działaniem było pozostanie na miejscu, unikanie kontaktu z ludźmi i modlitwa. Choroba ostatecznie wygasła w 1352 roku, lecz powracała jeszcze wielokrotnie, choć w mniej gwałtownych ogniskach, przez resztę okresu średniowiecza.
### Ilu ludzi zmarło z powodu czarnej śmierci?
Chociaż czarna śmierć rozprzestrzeniała się bez przeszkód, niektóre obszary zostały przez nią dotknięte znacznie bardziej niż inne. Ten fakt, w połączeniu z często przesadzonymi szacunkami liczby ofiar, zarówno średniowiecznych, jak i niektórych współczesnych autorów, sprawia, że niezwykle trudno jest dokładnie ocenić całkowitą liczbę zgonów. Zdarzało się, że całe miasta — na przykład Mediolan — uniknęły poważnych skutków epidemii, podczas gdy inne, takie jak Florencja, zostały zdziesiątkowane — to włoskie miasto straciło 50 000 spośród 85 000 mieszkańców (Boccaccio twierdził, że liczba ta wynosiła niemożliwe do osiągnięcia 100 000). W Paryżu, według przekazów, w szczytowym momencie grzebano 800 zmarłych dziennie, ale inne miejsca jakimś sposobem uniknęły tej rzezi. Średnio 30% populacji na obszarach dotkniętych zarazą zginęło, choć niektórzy historycy skłaniają się ku liczbie bliższej 50%, co prawdopodobnie miało miejsce w najbardziej dotkniętych miastach. Szacunki dotyczące liczby ofiar w Europie w latach 1347–1352 wahają się zatem od 25 do 30 milionów. Populacja Europy nie powróciła do poziomu sprzed 1347 roku aż do około 1550 roku.
[  Obywatele Tournai grzebią swoich zmarłych Pierart dou Tielt (Public Domain) ](https://www.worldhistory.org/image/12033/citizens-of-tournai-bury-their-dead/ "Citizens of Tournai Bury Their Dead")### Jakie były konsekwencje czarnej śmierci?
Konsekwencje tak ogromnej liczby zgonów były poważne, a w wielu miejscach doszło do załamania struktury społecznej. Wiele mniejszych ośrodków miejskich dotkniętych zarazą zostało opuszczonych przez mieszkańców, którzy szukali schronienia na wsi. Tradycyjny autorytet — zarówno władz świeckich, jak i kościelnych — został podany w wątpliwość: jak to możliwe, że takie nieszczęścia spadają na ludzi? Czyż władcy i Bóg nie ponoszą w jakimś stopniu odpowiedzialności? Skąd wzięła się ta katastrofa i dlaczego była tak bezlitosna i ślepa w swoim działaniu? Jednocześnie wzrosła osobista pobożność, a organizacje charytatywne zaczęły się rozwijać.
Czarna śmierć, jak sugeruje sama nazwa, została uczłowieczona, by ludzie mogli lepiej zrozumieć to, co ich spotykało. Najczęściej przedstawiano ją w sztuce jako Ponurego Żniwiarza — szkielet na koniu, którego kosa bezlitośnie ścinała ludzi w pełni życia. Wielu było po prostu oszołomionych tą katastrofą. Niektórzy uważali ją za zjawisko nadprzyrodzone, być może związane z pojawieniem się komety w 1345 roku. Inni obwiniali grzeszników, zwłaszcza biczowników z Nadrenii, którzy maszerowali ulicami, chłostając się i wzywając grzeszników do pokuty, aby Bóg zechciał zdjąć to straszliwe brzemię. Wielu sądziło, że to niewytłumaczalna sztuczka diabła. Jeszcze inni obwiniali tradycyjnych wrogów, a dawne uprzedzenia zostały podsycone, co doprowadziło do ataków, a nawet masakr konkretnych grup — zwłaszcza Żydów, z których tysiące uciekły do Polski.
Nawet gdy kryzys minął, pojawiły się nowe, praktyczne problemy. Z powodu braku rąk do pracy pensje i ceny gwałtownie wzrosły. Konieczność prowadzenia upraw, by wyżywić ludność, stała się poważnym wyzwaniem, podobnie jak ogromny spadek popytu na towary rzemieślnicze — po prostu było znacznie mniej ludzi, którzy mogliby je kupować. W rolnictwie szczególnie ci, którzy byli zdolni do pracy, mogli domagać się wynagrodzenia, a instytucja pańszczyzny, w której chłop płacił czynsz i składał hołd właścicielowi ziemskiemu, nie mając prawa do zmiany miejsca, była skazana na zagładę. Narodziła się bardziej elastyczna, mobilna i niezależna siła robocza. Nastąpiły niepokoje społeczne, a często wybuchały otwarte bunty, gdy arystokracja próbowała przeciwstawić się nowym żądaniom. Do najbardziej znanych rozruchów należą te w Paryżu w 1358 roku, we Florencji w 1378 roku oraz w Londynie w 1381 roku. Chłopi nie osiągnęli wszystkiego, czego pragnęli — żądania obniżenia podatków zakończyły się fiaskiem — ale stary system feudalny przestał istnieć.
Po wielkich klęskach głodu w latach 1358 i 1359 oraz okazjonalnych, choć mniej gwałtownych nawrotach dżumy w latach 1362–1363, a następnie w 1369, 1374 i 1390, codzienne życie większości ludzi stopniowo zaczęło się poprawiać pod koniec XIV wieku. Ogólny dobrobyt i sytuacja materialna chłopstwa również się polepszyły, ponieważ zmniejszona liczba ludności ograniczyła konkurencję o ziemię i zasoby. Arystokraci posiadający ziemię nie zwlekali z przejmowaniem nieobjętych gruntów po tych, którzy zmarli, a nawet chłopi awansujący społecznie mogli rozważać powiększenie swoich majątków. Kobiety, w szczególności, zyskały pewne prawa do własności, których nie miały przed zarazą. Prawo różniło się w zależności od regionu, ale w niektórych częściach Anglii, na przykład, kobiety, które straciły mężów, mogły zatrzymać jego ziemię przez pewien czas, dopóki ponownie nie wyszły za mąż, a w innych, bardziej liberalnych jurysdykcjach, nawet po ponownym zamążpójściu nie traciły majątku po zmarłym mężu, jak to miało miejsce wcześniej. Choć żadna z tych przemian społecznych nie może być bezpośrednio przypisana samej czarnej śmierci — a niektóre z nich rozpoczęły się jeszcze przed jej nadejściem — wstrząs, jaki zaraza wywołała w społeczeństwie europejskim, z pewnością był czynnikiem przyspieszającym i wspomagającym zmiany, które zaszły w życiu społecznym u schyłku średniowiecza.
#### Editorial Review
This human-authored definition has been reviewed by our editorial team before publication to ensure accuracy, reliability and adherence to academic standards in accordance with our [editorial policy](https://www.worldhistory.org/static/editorial-policy/).
## Bibliografia
- [Anonymous. *Chambers Dictionary of World History.* Chambers Harrap, 2018.](https://www.worldhistory.org/books/B01HC10KXG/)
- [Coss, P. *Heraldry, Pageantry and Social Display in Medieval England by Peter Coss.* Boydell Press, 2018.](https://www.worldhistory.org/books/B01K03V9LK/)
- [Daniels, P.S. *National Geographic Almanac of World History, 3rd Edition.* National Geographic, 2014.](https://www.worldhistory.org/books/1426213913/)
- [Davies, N. *Europe.* Harper Perennial, 1998.](https://www.worldhistory.org/books/0060974680/)
- [Keen, M. *The Penguin History of Medieval Europe.* Penguin Books, 1991.](https://www.worldhistory.org/books/0140136304/)
- [Leyser, H. *Medieval Women.* Weidenfeld & Nicolson, 2002.](https://www.worldhistory.org/books/1842126210/)
- Sussman, G.D. "Was the Black Death in India and China?." *Bulletin of the History of Medicine*, Vol. 85, No. 3 (Fall 2011), pp. 319-355.
## O autorze
Mark jest pełnoetatowym pisarzem, badaczem, historykiem i redaktorem. Interesuje się sztuką, architekturą i odkrywaniem idei wspólnych dla wszystkich cywilizacji. Posiada tytuł magistra filozofii politycznej i jest dyrektorem wydawniczym WHE.
## Oś czasu
- **1347 CE - 1352 CE**: The [Black Death](https://www.worldhistory.org/Black_Death/) [plague](https://www.worldhistory.org/disambiguation/plague/) sweeps across [Europe](https://www.worldhistory.org/europe/).
- **1543 CE**: The German Renaissance painter [Hans Holbein the Younger](https://www.worldhistory.org/Hans_Holbein_the_Younger/) dies of the [Black Death](https://www.worldhistory.org/Black_Death/) [plague](https://www.worldhistory.org/disambiguation/plague/) in London.
- **1592 CE**: A wave of [Black Death](https://www.worldhistory.org/Black_Death/) [plague](https://www.worldhistory.org/disambiguation/plague/) closes all theatres in London for one year.
- **Jun 1665 CE**: A new wave of the [Black Death](https://www.worldhistory.org/Black_Death/) [plague](https://www.worldhistory.org/disambiguation/plague/) creates great loss of life in [England](https://www.worldhistory.org/disambiguation/england/).
## Pytania i odpowiedzi
### Jak długo trwała czarna śmierć?
Pierwsza główna fala czarnej śmierci trwała od 1347 do 1352 roku.
### Jak zakończyła się czarna śmierć?
Czarna śmierć tak naprawdę nigdy się nie zakończyła — kolejne fale epidemii były po prostu mniej niszczycielskie od XV wieku, dzięki poprawie warunków sanitarnych i zastosowaniu strategii takich jak kwarantanna.
### Czy ludzie przeżyli zarazę czarnej śmierci?
Niektórzy ludzie przeżyli czarną śmierć, ponieważ choroba zabijała od 30 do 75% zakażonych, a nie wszystkich. Istniały również obszary, w których dżuma nie spowodowała tak wielkich zniszczeń jak gdzie indziej.
### Co wydarzyło się podczas czarnej śmierci?
Podczas czarnej śmierci dżuma dymienicza rozprzestrzeniła się z Krymu do Europy za pośrednictwem szczurów lub pasożytów ludzkich, które dotarły tam na genueńskich statkach. Od 30% do 50% populacji na obszarach dotkniętych zarazą zmarło z powodu czarnej śmierci. Tak drastyczne zmniejszenie liczby ludności doprowadziło do zmian społecznych lub przyspieszyło ich nadejście.
## Linki zewnętrzne
- [Effect of the Black Death](https://ed.ted.com/on/bsjzWgsV)
- [Iconic Plague Images Are Often Not What They Seem](https://www.npr.org/sections/goatsandsoda/2017/08/18/542435991/those-iconic-images-of-the-plague-thats-not-the-plague)
- [How the Black Death Improved the Lives of Medieval Peasants](https://www.medievalists.net/2020/07/black-death-improved-medieval-peasants/)
- [Black Death Archives - Medievalists.net](https://www.medievalists.net/tag/black-death/)
## Cytuj tę pracę
### APA
Cartwright, M. (2025, November 20). Czarna śmierć. (A. Różycka, Tłumacz). *World History Encyclopedia*.
### Chicago
Cartwright, Mark. "Czarna śmierć." Przetłumaczone przez Agnieszka Różycka. *World History Encyclopedia*, November 20, 2025. .
### MLA
Cartwright, Mark. "Czarna śmierć." Przetłumaczone przez Agnieszka Różycka. *World History Encyclopedia*, 20 Nov 2025, .
## Licencja i prawa autorskie
Wysłane przez [Agnieszka Różycka](https://www.worldhistory.org/user/agnesrose/ "User Page: Agnieszka Różycka"), opublikowano w 20 November 2025. Informacje dotyczące praw autorskich można znaleźć w oryginalnych źródłach. Należy pamiętać, że treści, do których linki znajdują się na tej stronie, mogą podlegać innym warunkom licencyjnym.