--- title: Starożytny teatr grecki author: Mark Cartwright translator: Agnieszka Różycka source: https://www.worldhistory.org/trans/pl/1-14956/starozytny-teatr-grecki/ format: machine-readable-alternate license: Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike (https://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0/) updated: 2024-11-04 --- # Starożytny teatr grecki _Autor: [Mark Cartwright](https://www.worldhistory.org/user/markzcartwright/)_ _Tłumaczenie: [Agnieszka Różycka](https://www.worldhistory.org/user/agnesrose)_ Teatr grecki rozpoczął się w VI wieku p.n.e. w Atenach od przedstawień tragedii podczas festiwali religijnych. Te z kolei zainspirowały gatunek greckich sztuk komediowych. Te dwa rodzaje greckiego dramatu cieszyły się ogromną popularnością, a przedstawienia rozprzestrzeniły się w całym basenie Morza Śródziemnego i wywarły wpływ na teatr hellenistyczny i rzymski. W konsekwencji ich trwałej popularności, dzieła takich wielkich dramaturgów jak Sofokles, Eurypides i Arystofanes stanowiły fundament, na którym opiera się cały współczesny teatr. W podobny sposób architektura starożytnego teatru greckiego nadal inspiruje dzisiejsze projekty teatrów. ### Początki tragedii Dokładne początki tragedii (*tragōida*) są przedmiotem dyskusji wśród naukowców. Niektórzy wiążą powstanie tego gatunku z wcześniejszą formą sztuki, lirycznym przedstawieniem poezji epickiej. Inni sugerują silny związek z rytuałami wykonywanymi w kulcie Dionizosa, takimi jak składanie ofiar z kóz – rytuał pieśni zwany *trag-ōdia* – i noszenie masek. Rzeczywiście, Dionizos stał się znany jako bóg teatru i być może istnieje jeszcze jeden związek – rytuały picia, które powodowały, że czciciele tracili pełną kontrolę nad swoimi emocjami i w efekcie stawali się inną osobą, podobnie jak aktorzy (*hupokritai*) mają nadzieję czynić podczas występów. Muzyka i taniec rytuału dionizyjskiego były najbardziej widoczne w roli chóru i muzyce zapewnianej przez aulosa, ale elementy rytmiczne zostały również zachowane w użyciu najpierw tetrametru trocheicznego, a następnie trymetru jambicznego w przekazywaniu wypowiadanych słów. ### Tragedia grecka Sztuki były wystawiane w teatrze na świeżym powietrzu (theatron) o wspaniałej akustyce i pozornie otwartym dla wszystkich mężczyzn (obecność kobiet jest kwestionowana). Od połowy V wieku p.n.e. wstęp był bezpłatny. Fabuła tragedii była prawie zawsze inspirowana epizodami z mitologii greckiej, które musimy pamiętać, że często były częścią greckiej religii. W konsekwencji tej poważnej tematyki, która zwykle dotyczyła moralnego dobra i zła oraz tragicznych dylematów bez zwycięstwa, przemoc nie była dozwolona na scenie, a śmierć bohatera musiała być słyszana spoza sceny, a nie widziana. Podobnie, przynajmniej na wczesnych etapach gatunku, poeta nie mógł komentować ani wygłaszać politycznych oświadczeń poprzez swoją sztukę. Wczesne tragedie miały tylko jednego aktora, który występował w kostiumie i nosił maskę, co pozwalało mu wcielać się w bogów. Tutaj możemy dostrzec związek z wcześniejszymi rytuałami religijnymi, w których procedura mogła być prowadzona przez kapłana. Później aktor często rozmawiał z liderem chóru, grupy do 15 aktorów (wszyscy mężczyźni), którzy śpiewali i tańczyli, ale nie mówili. Tę innowację przypisuje się Thespisowi ok. 520 roku p.n.e. (pochodzenie słowa thespian). Aktor zmieniał również kostiumy podczas przedstawienia (używając małego namiotu za sceną, *skēne*, który później przekształcił się w monumentalną fasadę), dzieląc sztukę na odrębne epizody. Później przerodziły się one w muzyczne interludia. Ostatecznie na scenie mogło występować trzech aktorów, ale nie więcej – ograniczenie to pozwalało na równouprawnienie poetów w rywalizacji. W sztuce mogło jednak występować tylu aktorów niemówiących, ilu było potrzebnych, dzięki czemu sztuki z większym zapleczem finansowym mogły wystawiać bardziej spektakularne produkcje. Ze względu na ograniczoną liczbę aktorów, każdy wykonawca musiał wcielić się w wiele ról, w których użycie masek, kostiumów, głosu i gestów stało się niezwykle ważne. ### Konkursy i sławni dramatopisarze Najsłynniejszy konkurs na przedstawienie tragedii odbywał się w ramach wiosennego festiwalu Dionizosa Eleuthereusa lub Dionizji Miejskich w Atenach. Archont, wysoki rangą urzędnik miasta, decydował, które sztuki zostaną wystawione w konkursie i którzy obywatele będą pełnić rolę *chorēgoi* i będą mieli zaszczyt sfinansować ich produkcję, podczas gdy państwo zapłaci poecie i głównym aktorom. Każdy wybrany poeta miał przedstawić trzy tragedie i jedną sztukę satyryczną, rodzaj krótkiej parodii na temat zaczerpnięty z mitologii z chórem satyrów, dzikich wyznawców Dionizosa. Spektakle były oceniane tego samego dnia przez komisję, a nagrodą dla zwycięzcy takich konkursów, oprócz honoru i prestiżu, był często kociołek z brązu na trójnogu. Od 449 roku p.n.e. przyznawano również nagrody dla czołowych aktorów (*prōtagōnistēs*). [ ![Theatre of Dionysos Eleuthereus, Athens](https://www.worldhistory.org/img/r/p/750x750/3763.jpg?v=1773598145-1437024191) Teatr Dionizosa Eleuthereusa, Ateny Mark Cartwright (CC BY-NC-SA) ](https://www.worldhistory.org/image/3763/theatre-of-dionysos-eleuthereus-athens/ "Theatre of Dionysos Eleuthereus, Athens")Dramaturdzy, którzy regularnie pisali sztuki we współzawodnictwie, stali się sławni, a trzej najbardziej utytułowani to Ajschylos (ok. 525 - ok. 456 p.n.e.), Sofokles (ok. 496-406 p.n.e.) i Eurypides (ok. 484-407 p.n.e.). Ajschylos był znany ze swoich innowacji, dodając drugiego aktora i więcej dialogów, a nawet tworząc sequele. Opisał swoją pracę jako „kąski z uczty Homera” (Burn 206). Sofokles był niezwykle popularny i dodał trzeciego aktora do przedstawienia, a także malowaną scenografię. Eurypides był znany ze swoich sprytnych dialogów, realizmu i zwyczaju zadawania niewygodnych pytań publiczności poprzez prowokujące do myślenia traktowanie popularnych tematów. Sztuki tej trójki były ponownie wystawiane, a nawet kopiowane do skryptów w celu „masowej” publikacji i nauki w ramach edukacji każdego dziecka. ### Grecka komedia – początki Dokładne początki greckich sztuk komediowych giną we mgle prehistorii, ale działalność ludzi przebierających się i naśladujących innych musi z pewnością sięgać daleko wstecz przed zapisami pisemnymi. Pierwsze oznaki takiej aktywności w świecie greckim pochodzą z ceramiki, gdzie dekoracje w VI wieku p.n.e. często przedstawiały aktorów przebranych za konie, satyrów i tancerzy w przesadnych kostiumach. Innym wczesnym źródłem komedii są wiersze Archilochusa (VII wiek p.n.e.) i Hipponaxa (VI wiek p.n.e.), które zawierają dosadny i wyraźny humor seksualny. Trzecim źródłem, cytowanym przez Arystotelesa, są falliczne pieśni śpiewane podczas festiwali Dionizosa. ### Grecka komedia Chociaż pojawiały się innowacje, sztuka komediowa miała konwencjonalną strukturę. Pierwszą częścią był *parados*, w którym chór składający się nawet z 24 wykonawców wchodził i wykonywał szereg pieśni i tańców. Ich dziwaczne kostiumy mogły przedstawiać wszystko, od gigantycznych pszczół z ogromnymi żądłami po rycerzy ujeżdżających innego mężczyznę naśladującego konia, a nawet różne przybory kuchenne. W wielu przypadkach sztuka została nazwana na cześć chóru, np. *Osy* Arystofanesa. [ ![Greek Marble Comedy Mask](https://www.worldhistory.org/img/r/p/500x600/3290.jpg?v=1773598148) Grecka marmurowa maska komediowa Mark Cartwright (CC BY-NC-SA) ](https://www.worldhistory.org/image/3290/greek-marble-comedy-mask/ "Greek Marble Comedy Mask")Drugą fazą przedstawienia był *agon*, który często był dowcipnym konkursem słownym lub debatą między głównymi aktorami z fantastycznymi elementami fabuły i szybką zmianą scen, które mogły obejmować improwizację. Trzecia część sztuki to *parabasis*, kiedy chór przemawiał bezpośrednio do publiczności, a nawet bezpośrednio przemawiał w imieniu poety. Zapierającym dech w piersiach finałem komedii był *exodos*, kiedy chór wykonywał kolejny porywający układ pieśni i tańca. Podobnie jak w tragediach, wszyscy wykonawcy byli męskimi aktorami, śpiewakami i tancerzami. Jedna gwiazda i dwóch innych aktorów wykonywało wszystkie role mówione. Czasami dopuszczano czwartego aktora, ale tylko wtedy, gdy nie miał on znaczenia dla fabuły. Sztuki komediowe pozwalały dramaturgowi bardziej bezpośrednio odnosić się do bieżących wydarzeń niż formalny gatunek tragedii. Najsłynniejszymi komediopisarzami byli Arystofanes (460 - 380 p.n.e.) i Menander (ok. 342-291 p.n.e.), którzy wygrywali konkursy festiwalowe, podobnie jak wielcy tragediopisarze. Ich dzieła często wyśmiewały polityków, filozofów i innych artystów, z których niektórzy byli nawet na widowni. Menandrowi przypisuje się również pomoc w stworzeniu innej wersji sztuk komediowych znanych jako Nowa Komedia (tak, że poprzednie sztuki stały się znane jako Stara Komedia). Wprowadził do sztuk młodego romantycznego bohatera, który stał się, wraz z kilkoma innymi typami postaci, takimi jak kucharz i przebiegły niewolnik, popularną podstawową postacią. Nowa komedia charakteryzowała się większą liczbą zwrotów akcji, większą liczbą suspensu oraz sposobem przedstawiania zwykłych ludzi i ich codziennych problemów. ### Dziedzictwo Nowe sztuki były nieustannie pisane i wystawiane, a wraz z powstaniem gildii aktorskich w III wieku p.n.e. i mobilnością profesjonalnych zespołów, grecki teatr nadal rozprzestrzeniał się w całym basenie Morza Śródziemnego, a teatry stały się powszechną cechą krajobrazu miejskiego od Magna Graecia po Azję Mniejszą. W świecie rzymskim sztuki były tłumaczone i naśladowane w języku łacińskim, a gatunek ten dał początek nowej formie sztuki z I wieku p.n.e., pantomimie, która czerpała inspirację z prezentacji i tematyki greckiej tragedii. Teatr był teraz mocno ugruntowany jako popularna forma rozrywki i przetrwał aż do dnia dzisiejszego. Nawet oryginalne sztuki z V wieku p.n.e. nadal inspirują współczesną publiczność teatralną swoimi ponadczasowymi analizami uniwersalnych tematów, ponieważ są regularnie wystawiane na całym świecie, czasami, jak w Epidauros, w oryginalnych teatrach starożytnej Grecji. #### Editorial Review This human-authored definition has been reviewed by our editorial team before publication to ensure accuracy, reliability and adherence to academic standards in accordance with our [editorial policy](https://www.worldhistory.org/static/editorial-policy/). ## Bibliografia - [Aeschylus. *Prometheus Bound and Other Plays.* Penguin Classics, 1961.](https://www.worldhistory.org/books/0140441123/) - [Aristophanes. *Aristophanes.* Loeb Classical Library/Harvard, 2000.](https://www.worldhistory.org/books/0674995872/) - [Aristophanes. *The Wasps, The Poet and the Women & The Frogs Mass Market Paperback.* Penguin Classics, 2016.](https://www.worldhistory.org/books/B010WF88DI/) - Bagnall, R. et al. *The Encyclopedia of Ancient History.* Wiley-Blackwell, 2012 - [Burn, A.R. *The Penguin History of Greece.* Penguin Books, 1966.](https://www.worldhistory.org/books/0140137513/) - [Harris, N. *History of Ancient Greece by Nathaniel Harris.* Hamlyn, 2016.](https://www.worldhistory.org/books/B01FELT0KU/) - [Hornblower, S. *The Oxford Classical Dictionary.* Oxford University Press, 2012.](https://www.worldhistory.org/books/0199545561/) - [Kinzl, H. et al. *A Companion to the Classical Greek World.* Wiley-Blackwell, 2010.](https://www.worldhistory.org/books/1444334123/) - [Nichols, D.L. et al. *The Oxford Handbook of Hellenic Studies.* Oxford University Press, 2016.](https://www.worldhistory.org/books/B01FKUKIQU/) - [Sophocles. *The Three Theban Plays.* Penguin Classics; 1st edition (2000-01-03), 2016.](https://www.worldhistory.org/books/B017MY9A20/) ## O autorze Mark jest pełnoetatowym pisarzem, badaczem, historykiem i redaktorem. Interesuje się sztuką, architekturą i odkrywaniem idei wspólnych dla wszystkich cywilizacji. Posiada tytuł magistra filozofii politycznej i jest dyrektorem wydawniczym WHE. ## Oś czasu - **c. 525 BCE - c. 456 BCE**: Life of [Greek tragedy](https://www.worldhistory.org/Greek_Tragedy/) poet [Aeschylus](https://www.worldhistory.org/Aeschylus/). - **c. 496 BCE - c. 406 BCE**: Life of [Greek tragedy](https://www.worldhistory.org/Greek_Tragedy/) poet [Sophocles](https://www.worldhistory.org/sophocles/). - **c. 493 BCE**: Phrynichos' tragedy 'The Fall of Miletos' is first performed. - **c. 484 BCE - 407 BCE**: Life of [Greek tragedy](https://www.worldhistory.org/Greek_Tragedy/) poet [Euripides](https://www.worldhistory.org/Euripides/). - **477 BCE**: Phrynichos' tragedy 'Phoencian [Women](https://www.worldhistory.org/disambiguation/women/)' is first performed. - **472 BCE**: [Aeschylus](https://www.worldhistory.org/Aeschylus/)' tragedy 'Persians' is first performed. - **468 BCE**: [Sophocles](https://www.worldhistory.org/sophocles/) wins his first tragedy competition (title unknown). - **467 BCE**: [Aeschylus](https://www.worldhistory.org/Aeschylus/)' tragedy '[Seven Against Thebes](https://www.worldhistory.org/Seven_Against_Thebes/)' is first performed. - **c. 463 BCE**: [Aeschylus](https://www.worldhistory.org/Aeschylus/)' tragedy 'The [Suppliants](https://www.worldhistory.org/disambiguation/Suppliants/)' is first performed. - **c. 460 BCE - c. 380 BCE**: Life of [Greek](https://www.worldhistory.org/disambiguation/greek/) comic poet [Aristophanes](https://www.worldhistory.org/Aristophanes/). - **458 BCE**: [Aeschylus](https://www.worldhistory.org/Aeschylus/)' tragedy trilogy Orestia: '[Agamemnon](https://www.worldhistory.org/disambiguation/Agamemnon/)', [Libation Bearers](https://www.worldhistory.org/Libation_Bearers/) or 'Choephori', and '[The Eumenides](https://www.worldhistory.org/The_Eumenides/)' is first performed. - **c. 457 BCE**: [Aeschylus](https://www.worldhistory.org/Aeschylus/)' tragedy '[Prometheus Bound](https://www.worldhistory.org/Prometheus_Bound/)' is first performed. - **c. 442 BCE**: [Sophocles](https://www.worldhistory.org/sophocles/)' tragedy '[Antigone](https://www.worldhistory.org/Antigone/)' is first performed. - **438 BCE**: [Euripides](https://www.worldhistory.org/Euripides/)' tragedy '[Alcestis](https://www.worldhistory.org/Alcestis/)' is first performed. - **431 BCE**: [Euripides](https://www.worldhistory.org/Euripides/)' tragedy 'Medeia' is first performed. - **c. 430 BCE**: [Euripides](https://www.worldhistory.org/Euripides/)' tragedy 'Heraclidae' is first performed. - **428 BCE**: [Euripides](https://www.worldhistory.org/Euripides/)' tragedy '[Hippolytus](https://www.worldhistory.org/Hippolytus/)' is first performed. - **426 BCE**: Cheimazomenae by Cratinus is first performed. - **c. 425 BCE**: [Euripides](https://www.worldhistory.org/Euripides/)' tragedy '[Andromache](https://www.worldhistory.org/Andromache/)' is first performed. - **425 BCE**: Numeniae by Eupolis is first performed. - **425 BCE**: Archarnians by [Aristophanes](https://www.worldhistory.org/Aristophanes/) is first performed. - **424 BCE**: Satyrs by Cratinus is first performed. - **424 BCE**: The Knights by [Aristophanes](https://www.worldhistory.org/Aristophanes/) is first performed. - **423 BCE**: [The Clouds](https://www.worldhistory.org/The_Clouds/) by [Aristophanes](https://www.worldhistory.org/Aristophanes/) is first performed. - **c. 423 BCE**: [Euripides](https://www.worldhistory.org/Euripides/)' tragedy 'Hecuba' is first performed. - **c. 423 BCE**: [Euripides](https://www.worldhistory.org/Euripides/)' tragedy '[Suppliants](https://www.worldhistory.org/disambiguation/Suppliants/)' is first performed. - **423 BCE**: Pytine by Cratinus is first performed. - **422 BCE**: [The Wasps](https://www.worldhistory.org/The_Wasps/) by [Aristophanes](https://www.worldhistory.org/Aristophanes/) is first performed. - **421 BCE**: Peace by [Aristophanes](https://www.worldhistory.org/Aristophanes/) is first performed. - **421 BCE**: Maricas by Eupolis is first performed. - **421 BCE**: Flatterers by Eupolis is first performed. - **420 BCE**: Autolycus by Eupolis is first performed. - **c. 417 BCE**: [Euripides](https://www.worldhistory.org/Euripides/)' tragedy '[Hercules](https://www.worldhistory.org/hercules/)' is first performed. - **c. 416 BCE**: [Euripides](https://www.worldhistory.org/Euripides/)' tragedy '[Electra](https://www.worldhistory.org/disambiguation/electra/)' is first performed. - **415 BCE**: [Euripides](https://www.worldhistory.org/Euripides/)' tragedy 'Trojan [Women](https://www.worldhistory.org/disambiguation/women/)' is first performed. - **414 BCE**: The Birds by [Aristophanes](https://www.worldhistory.org/Aristophanes/) is first performed. - **412 BCE**: [Euripides](https://www.worldhistory.org/Euripides/)' tragedy '[Helen](https://www.worldhistory.org/disambiguation/Helen/)' is first performed. - **c. 412 BCE**: [Euripides](https://www.worldhistory.org/Euripides/)' tragedy 'Iphigenia among the Taurians' is first performed. - **c. 412 BCE**: [Euripides](https://www.worldhistory.org/Euripides/)' [satyr](https://www.worldhistory.org/satyr/) play [Cyclops](https://www.worldhistory.org/disambiguation/Cyclops/) is first performed. - **411 BCE**: [Lysistrata](https://www.worldhistory.org/Lysistrata/) by [Aristophanes](https://www.worldhistory.org/Aristophanes/) is first performed. - **411 BCE**: [Thesmophoriazusae](https://www.worldhistory.org/Thesmophoriazusae/) by [Aristophanes](https://www.worldhistory.org/Aristophanes/) is first performed. - **c. 410 BCE**: [Euripides](https://www.worldhistory.org/Euripides/)' tragedy 'Ion' is first performed. - **409 BCE**: [Sophocles](https://www.worldhistory.org/sophocles/)' tragedy '[Philoctetes](https://www.worldhistory.org/Philoctetes/)' is first performed. - **409 BCE**: [Euripides](https://www.worldhistory.org/Euripides/)' tragedy 'Phoenissae' is first performed. - **c. 408 BCE**: [Euripides](https://www.worldhistory.org/Euripides/)' tragedy 'Orestes' is first performed. - **408 BCE - 406 BCE**: [Euripides](https://www.worldhistory.org/Euripides/)' tragedies '[Bacchae](https://www.worldhistory.org/Bacchae/)', 'Iphigenia at Aulis' are first performed. - **405 BCE**: [The Frogs](https://www.worldhistory.org/The_Frogs/) by [Aristophanes](https://www.worldhistory.org/Aristophanes/) is first performed. - **401 BCE**: [Sophocles](https://www.worldhistory.org/sophocles/)' tragedy '[Oedipus at Colonus](https://www.worldhistory.org/Oedipus_at_Colonus/)' is first performed. - **c. 392 BCE**: [Ecclesiazusae](https://www.worldhistory.org/Ecclesiazusae/) by [Aristophanes](https://www.worldhistory.org/Aristophanes/) is first performed. - **388 BCE**: [Plutus](https://www.worldhistory.org/disambiguation/Plutus/) by [Aristophanes](https://www.worldhistory.org/Aristophanes/) is first performed. - **c. 368 BCE - 263 BCE**: Life of [Greek](https://www.worldhistory.org/disambiguation/greek/) comic poet Philemon. - **c. 342 BCE - c. 291 BCE**: Life of [Greek](https://www.worldhistory.org/disambiguation/greek/) comic poet Menander. - **316 BCE**: Dyskolos by Menander is first performed. ## Pytania i odpowiedzi ### Czym jest teatr grecki? Teatr grecki jest formą sztuki widowiskowej, w której ograniczona liczba aktorów i chór wystawia tragedię lub komedię opartą na dziełach starożytnych dramaturgów. Teatr grecki zazwyczaj przedstawia historie z mitologii greckiej lub komediowe sytuacje, w których prawdziwi starożytni greccy politycy i inni są wyśmiewani. ### Kto stworzył teatr grecki? Teatr grecki wyewoluował z ceremonii religijnych, podczas których uczestnicy nosili maski i śpiewali pieśni na cześć bogów takich jak Dionizos. Aktorowi Thespisowi (ok. 520 p.n.e.) przypisuje się bycie pierwszym aktorem, który przemawiał do publiczności i zmieniał kostiumy podczas przedstawienia. Dlatego też aktorzy są czasami nazywani „thespians” nawet dzisiaj. ### Jakie są dwa rodzaje greckich sztuk teatralnych? Teatr grecki był albo tragedią, albo komedią. W tragediach trzech aktorów i piętnastoosobowy chór przedstawiali historie z greckiej mitologii i religii. Greckie sztuki komediowe wyśmiewały grecką kulturę i osobowości; angażowały aktorów i chór w ekstrawaganckie i zabawne kostiumy. ### Jak teatr grecki wpłynął na współczesną rozrywkę? Teatr grecki wpłynął na współczesną rozrywkę w wielu obszarach. Aktorzy z kostiumami, efekty specjalne, wykorzystanie satyry, a nawet kształt samego teatru mają znaczący wpływ na współczesną rozrywkę. ## Linki zewnętrzne - [The battle of the Greek tragedies - Melanie Sirof](http://ed.ted.com/lessons/the-battle-of-the-greek-tragedies-melanie-sirof) - [Acting and Greek Theatre: Honoring Dionysus – Ancient History et cetera](http://etc.ancient.eu/culture/acting-greek-theatre-honoring-dionysus/) - [In Our Time, Tragedy](https://www.bbc.co.uk/programmes/p005464v) - [Theater in Ancient Greece | Essay | The Metropolitan Museum of Art | Heilbrunn Timeline of Art History](https://www.metmuseum.org/toah/hd/thtr/hd_thtr.htm) ## Cytuj tę pracę ### APA Cartwright, M. (2024, November 04). Starożytny teatr grecki. (A. Różycka, Tłumacz). *World History Encyclopedia*. ### Chicago Cartwright, Mark. "Starożytny teatr grecki." Przetłumaczone przez Agnieszka Różycka. *World History Encyclopedia*, November 04, 2024. . ### MLA Cartwright, Mark. "Starożytny teatr grecki." Przetłumaczone przez Agnieszka Różycka. *World History Encyclopedia*, 04 Nov 2024, . ## Licencja i prawa autorskie Wysłane przez [Agnieszka Różycka](https://www.worldhistory.org/user/agnesrose/ "User Page: Agnieszka Różycka"), opublikowano w 04 November 2024. Informacje dotyczące praw autorskich można znaleźć w oryginalnych źródłach. Należy pamiętać, że treści, do których linki znajdują się na tej stronie, mogą podlegać innym warunkom licencyjnym.