--- title: Sfardistan author: Mark Cartwright translator: Mehmet Çeçen source: https://www.worldhistory.org/trans/ku/1-278/sfardistan/ format: machine-readable-alternate license: Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike (https://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0/) updated: 2022-10-04 --- # Sfardistan _Authored by [Mark Cartwright](https://www.worldhistory.org/user/markzcartwright/)_ _Translated by [Mehmet Çeçen](https://www.worldhistory.org/user/mehmeteen)_ Sfardistan navçeyeke li rojavayê Anatolyayê bû ku bi çavkaniyên xwe yên xwezayî û bi cîgeha xwe ya li ser riyên di navbera Deryaya Navîn û Çiyastanê (eng:Asia) zengîn dibû. Keyaniya Sfardistanê, di sedsalên heftem û şeşem B.Z de bi pêş ve ket û di dema Kroysosê ku bi axên fireh û zengîniya xwe navdar e , gehîşt mezintirîn berfirehiya xwe. Pişt re Sfardistan bi pêtexta xwe Sardîsê re bû şaryarnişîneke Persî. Sfardistana ku ji aliyê Skenderê Mezin ve hate vegirtin di Dema Helenkî de tevî Keyekseraniya Selevkosî bû. Sfardistana ku parçeyek ji parêzgeha Çiyastanê ya Romistanê bû di sedsala 3em B.Z de weke parêzgeheke cihê hate veqetandin. ### Zevînîgarî & Çavkanî Bi ya Heredotî, Sfardistana ku navê wê- yê di zimanê Helenî de- ji navê keyê wê yê pêşîn Lîdus hatiye dariştin û her wisa weke Maeonîa jî dihate zanîn, li Geliyên Hermus û Kaysterê navçeyên rojavayî yên Anatoliyayê dagir kir. Hevsiyên wê li başûr Karistan, li rojhilat Frîgistan û li bakur Mîsistan bûn. Bajarên mîna Smîrna û Efesê car caran diketin bin venêrana Sfardistanê. Sfardistan, ku di navbera Rojhilat û Rojava xala hevgehanê bû, bi zeviyên adan û çavkaniyên xwezayî û bi taybet bi zêr û zîvên ji Çemê Paktolosê dihatin bû navçeyeke girîn a bazirganiyê ku keyaniya pîrozandî zengîntir dikir. Li gel van Sfardistan bi hilberana tevinkariya xwe ya hêja û tişt û kereseyên çermîn dêhn dikişand ser xwe. Sfardistan xwedî zimanê xwe yê Hind-Ewropî û abeceya xwe ya şibî Abeceya Helenî ya ku ta sedasala yekem B.Z dihate bikaranîn, bû. Zimanê Sfardî ji ber hejmara kêm a nîvîsarên jêmayî bi tenê beşkî hatiye eşkerandin. Huner, çand û dînê Sfardistanê cîgeha wê ya zevînîgariyî diteyisand û hem kênca rojhilatî hem jî ya Helenî dipêşand. [ ![Map of Lydia](https://www.worldhistory.org/img/r/p/500x600/155.jpg?v=1739960596) Rûzevînîgariya Sfardistanê Roke (CC BY-SA) ](https://www.worldhistory.org/image/155/map-of-lydia/ "Map of Lydia")### Xwanedana Mermnadan Sfardistana ku pêtexta wê Sardîs bû di bin ferweriya vê xwanedanê de (700-546 B.Z) gehîşt mezintirîn girîngiya xwe . Keyê pêşîn ê xwanedanê Gîges bû (680-645 B.Z) ku dikare xwedîtiya navdariya "yekem zordestê navandî di tomarên Helenan de" bitiwêjîne. Keyê çarem ê xwanedanê Alyates (610-560 B.Z) bû ku mîna Gîgesî bi hevsiyên xwe Kîmeran re cengand lê jê serketîtir bû û hin navçeyên Îyonistanê ji bi dest xist. Gîges jî û Alyates jî li Bîn Tepeyê (Hezar Gir) xwedî gorên serincrakêş bûn û di serdemên kevnar de bi mezinahiya xwe bi nav û deng bûn. ### Kroysos Sfardistan, di dema keyê paşîn ê Mermnadan, Kroysosî (560-546 B.Z) hîn bêtir bi pêş ve ket ku şarên Helennişîn ên beravî vegirt û tevahiya Zozana Anatolyayê ta Çemê Halîsê (Kizilirmaka îroyîn) venêrî û bi siya vê pêş li Keyekseraniya Haxamenîşî girt. Kroysosî bi Helenan re têkiliyên hevalane yên navdûgelî kudirand û heta ji bo jinûveavakirina Peristgeha Xwedavend Artemîsê alîkariya daringî şand û gorî dan Peristgeha Delfiyê (ku li vir pêşbîniya berbêjekî ya li ser hilweşana keyekseraniyekê çewt têgehîşt û got qey wê Persistan hilbiweşe lê ew Sfardistan bû). [ ![Lydian Gold Stater](https://www.worldhistory.org/img/r/p/750x750/816.jpg?v=1716646264) Polikê Zêrîn ê Sfardî Mark Cartwright (CC BY-NC-SA) ](https://www.worldhistory.org/image/816/lydian-gold-stater/ "Lydian Gold Stater")Helenan zengîniya dastanewî ya Kroysosî dibe ku ji ber rasteqîniya ku Sfardistan belkî jî di dema bavê Kroysosî, Alyates bû yek ji dûgelên cara pêşîn pere pestandin, vegotibin. Ev pereyên çorskî hatibûn çêkirin, ji gutilên biçûk ên elektrumîn (amêjena zêr û zîvî) yan jî ji zêr û zîvên petî yên bi nîgarên ga yan jî şêrekî nîşankirî pêk dihatin. Berfirehbûna Sfardistanê ya ji aliyê Kroysosî pîştî ku di sala 546 B.Z di şerekî li Halîsê ji aliyê keyê Persan Kîroşê 2yem ve hate têkbirin, ji nişkan ve bi dawî bû. Bi efsaneyeke ku ditiwêjîne ku key ji aliyê Xwedê Apollon ve hatiye rizgarkirin û gava Sardîs dihate vegirtin û Sfardistan dibû şaryarnişîneke Persî, hatiye birin bo warê efsanewî yê Hîpervoriyan, termê Kroysosî dane ber êgir. Di dema Şerên Persî di sedsala pêncem B.Z de şarê Sardîsê di sala 498 B.Z de ji aliyê Îyonistaniyan ve hate şêlandin û di sala 480 B.Z de ji aliyê Ksekserî ve ji bo dagirkirina makaxa Helenistanê weke binkeyekê hate bikaranîn. ### Dema Helenkî û Romistanê Sfardistan di sedsala çarem B.Z de ji aliyê Skenderê Mezin ve hate vegirtin. Di Şerên Paşrevan de pêşiyê ket bin venêrana Antîgonusê 1em û pişt re bû beşek Keyekseraniya Selevkosî di sala 280 B.Z. Sardîs cihê xwe weke pêtexteke girîng a navçeyî kudirand û kêr ji bernameyeke veavakeriyê ku Peristgeha Artemîsê , şanogehek û yarîgehek dihundirand, wergirt. Di sala 189 B.Z de di Şerê Magnezyayê de ku di navbera Keyê Sûriyeyê Antîyoxusê 3yem û Romistanê de bû , bi alîkariya Keyê Bergamayê Evmenesê 2yem Romistanê serketineke vebirî bi dest xist. Sfardistana ku ji sala 133 B.Z pê ve bû parçeyek ji parêzgeha Çiyastanê ya Romistanê, di sala duyem P.Z de ji aliyê Dîyokletyanî ve weke parêzgeheke cihê hate veqetandin û nasnava şaristanahiyê ya rûmetî hate dayîn bo Sardîsê. Jiyana li Sfardistana Romistanê bi bêaramî, lêpêwistkeriya çîneke rêveber a Romî, bacên giran û zevîlerzeke hilweşîner ku diwanzde bajar rûxand, tevîheviyek bû. Ji zêdebûna pestana pere û serdanên keyekseraniyê yên ji aliyê Keyekser Hadrîyan (124 P.Z) û Keyekser Karokolla (215 P.Z) dixuye ku geşdariya navçeyê di sedsalên duyem û sêyem P.Z ji nû ve hilfiriyaye. #### Editorial Review This human-authored definition has been reviewed by our editorial team before publication to ensure accuracy, reliability and adherence to academic standards in accordance with our [editorial policy](https://www.worldhistory.org/static/editorial-policy/). ## Bibliography - Bagnall, R. et al. *The Encyclopedia of Ancient History.* Wiley-Blackwell, 2012 - [Hornblower, S. *The Oxford Classical Dictionary.* Oxford University Press, 2012.](https://www.worldhistory.org/books/0199545561/) - [Strassler, R.B. *The Landmark Herodotus.* Anchor Books, 2009.](https://www.worldhistory.org/books/1400031141/) ## About the Author Mark nivîskar, lêkolîner, dîroknas û weşankarekî tevdemî ye. Tatêlên wî yên kesane huner, xanavahî û vedîtina ramanên hevpar ên şaristaniyan dihundirîne. Di warê ramanperweriya rêzaniyê de xwedî bawernameyeke lîsansa bilind e û li WHEyê derhênerê weşanê ye. ## Timeline - **1200 BCE**: [Lydia](https://www.worldhistory.org/lydia/) arises as a Neo-[Hittite](https://www.worldhistory.org/hittite/) kingdom. - **1185 BCE - 687 BCE**: Heraclid dynasty rules [Lydia](https://www.worldhistory.org/lydia/). - **c. 700 BCE - 546 BCE**: The Mermnad dynasty rules [Lydia](https://www.worldhistory.org/lydia/). - **687 BCE - 652 BCE**: King Gyges rules [Lydia](https://www.worldhistory.org/lydia/) and expands its borders. [Sardis](https://www.worldhistory.org/sardis/) becomes Lydian capital. - **c. 685 BCE - 546 BCE**: Mermnad Dynasty rules [Lydia](https://www.worldhistory.org/lydia/). - **c. 635 BCE - 585 BCE**: Reign of Alyattes of [Lydia](https://www.worldhistory.org/lydia/). Minting of first coins made from electrum. - **c. 625 BCE**: [Lydia](https://www.worldhistory.org/lydia/) drives back the Cimmerians and conquers [Phrygia](https://www.worldhistory.org/phrygia/). - **c. 600 BCE**: [Gordium](https://www.worldhistory.org/Gordium/) becomes part of [Lydia](https://www.worldhistory.org/lydia/). - **28 May 585 BCE**: A [battle](https://www.worldhistory.org/disambiguation/battle/) between [Media](https://www.worldhistory.org/disambiguation/media/) and [Lydia](https://www.worldhistory.org/lydia/) broke off immediately as a result of a total eclipse of the sun and the two armies made peace. The eclipse was successfully predicted by [Thales of Miletus](https://www.worldhistory.org/Thales_of_Miletus/). - **560 BCE**: The oracles of [Delphi](https://www.worldhistory.org/delphi/) and [Thebes](https://www.worldhistory.org/disambiguation/Thebes/) both tell King [Croesus](https://www.worldhistory.org/croesus/) of [Lydia](https://www.worldhistory.org/lydia/) that if he attacks the [Medes](https://www.worldhistory.org/Medes/), he will destroy a great [empire](https://www.worldhistory.org/empire/). Seeing this as a good omen, he goes to [war](https://www.worldhistory.org/disambiguation/War/), loses, and the Lydian Empire is destroyed. - **560 BCE - 546 BCE**: Reign of [Croesus](https://www.worldhistory.org/croesus/) of [Lydia](https://www.worldhistory.org/lydia/). - **c. 550 BCE - c. 430 BCE**: Construction of the [Temple of Artemis at Ephesus](https://www.worldhistory.org/Temple_of_Artemis_at_Ephesus/), one of [the Seven Wonders](https://www.worldhistory.org/The_Seven_Wonders/) of the Ancient World. - **c. 498 BCE**: Ionians and [Greek](https://www.worldhistory.org/disambiguation/greek/) allies invade and burn [Sardis](https://www.worldhistory.org/sardis/) (capital of [Lydia](https://www.worldhistory.org/lydia/)). - **334 BCE**: [Sardis](https://www.worldhistory.org/sardis/) surrenders to [Alexander the Great](https://www.worldhistory.org/Alexander_the_Great/). - **280 BCE**: [Lydia](https://www.worldhistory.org/lydia/) becomes a part of the [Seleucid Empire](https://www.worldhistory.org/Seleucid_Empire/). - **133 BCE**: [Lydia](https://www.worldhistory.org/lydia/) and its captial [Sardis](https://www.worldhistory.org/sardis/) comes under [Roman](https://www.worldhistory.org/disambiguation/Roman/) rule. - **17 BCE**: An [earthquake](https://www.worldhistory.org/disambiguation/earthquake/) destroys 12 [cities](https://www.worldhistory.org/city/) in [Lydia](https://www.worldhistory.org/lydia/), including [Sardis](https://www.worldhistory.org/sardis/). - **124 CE**: [Roman emperor](https://www.worldhistory.org/Roman_Emperor/) [Hadrian](https://www.worldhistory.org/hadrian/) visits [Lydia](https://www.worldhistory.org/lydia/). - **215 CE**: [Roman emperor](https://www.worldhistory.org/Roman_Emperor/) [Caracalla](https://www.worldhistory.org/Caracalla/) visits [Lydia](https://www.worldhistory.org/lydia/). - **615 CE**: [Sardis](https://www.worldhistory.org/sardis/) is sacked by [Sassanian](https://www.worldhistory.org/Sasanian_Empire/) Persians; damage is never repaired ## External Links - [Lydia and Phrygia | Essay | The Metropolitan Museum of Art | Heilbrunn Timeline of Art History](https://www.metmuseum.org/toah/hd/lygo/hd_lygo.htm) ## Cite This Work ### APA Cartwright, M. (2022, October 04). Sfardistan. (M. Çeçen, Translator). *World History Encyclopedia*. ### Chicago Cartwright, Mark. "Sfardistan." Translated by Mehmet Çeçen. *World History Encyclopedia*, October 04, 2022. . ### MLA Cartwright, Mark. "Sfardistan." Translated by Mehmet Çeçen. *World History Encyclopedia*, 04 Oct 2022, . ## License & Copyright Submitted by [Mehmet Çeçen](https://www.worldhistory.org/user/mehmeteen/ "User Page: Mehmet Çeçen"), published on 04 October 2022. Please check the original source(s) for copyright information. Please note that content linked from this page may have different licensing terms.